Shloka 37

भरतचरितम्—मृगासक्ति-हेतुकः समाधिभङ्गः, जातिस्मरत्वं, रहूगण-जाḍभरत-संवादः

Devanagari script

सर्वविज्ञानसंपन्नः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित् अपश्यत् स च मैत्रेय आत्मानं प्रकृतेः परम्

Transliteration

sarvavijñānasaṃpannaḥ sarvaśāstrārthatattvavit apaśyat sa ca maitreya ātmānaṃ prakṛteḥ param

Translation

Endowed with complete knowledge and knowing the true purport of all the śāstras, O Maitreya, he beheld his own Self as transcendent, beyond Prakṛti.

Word by Word

• सर्वविज्ञानसंपन्नः: endowed with all knowledge
• सर्वविज्ञानसंपन्नः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + विज्ञान (प्रातिपदिक) + संपन्न (कृदन्त/प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषः: सर्वेण विज्ञानेन संपन्नः; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; सः इत्यस्य विशेषणम्

• सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित्: knower of the true purport of all scriptures
• सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + शास्त्र (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक) + तत्त्व (प्रातिपदिक) + विद् (प्रातिपदिक: -वित्)
• Form: तत्पुरुष-समासः: सर्वेषां शास्त्राणाम् अर्थस्य तत्त्वं वेत्ति इति; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; सः इत्यस्य विशेषणम्

• अपश्यत्: saw
• अपश्यत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लङ्-लकारः (अनद्यतनभूत/Imperfect), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम्

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• च: and
• च: Avyaya (Connector/अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपातः (and)

• मैत्रेय: O Maitreya
• मैत्रेय: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: मैत्रेय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्तिः, एकवचनम् (Vocative singular)

• आत्मानम्: the Self
• आत्मानम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् (Accusative singular)

• प्रकृतेः: of nature (prakṛti)
• प्रकृतेः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: प्रकृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम् (Genitive singular)

• परम्: beyond/supreme over
• परम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; आत्मानम् इत्यस्य विशेषणम् (Accusative singular: supreme/beyond)

Speaker

Sage Parāśara (addressing Maitreya)

Parashara-Maitreya Dialogue

Speaker: Parasara

Topic: The culmination of purification: realization of the Self beyond prakṛti

Teaching: Philosophical

Quality: authoritative

Philosophical Teaching

Concept: True śāstra-knowledge culminates in direct vision of the Self as distinct from and transcendent to prakṛti.

Vedantic Theme: Atman

Application: Study with discernment and pair learning with meditation to separate awareness from changing mental and material states.

Vishishtadvaita: While transcending prakṛti, the jīva’s selfhood remains real and dependent; realization is not annihilation but clarified relation to the Supreme (śeṣa–śeṣi orientation).

Vaishnava Theology

Vishnu Form: Para-Brahman

Bhakti Type: Shanta

Characters & Entities

• Maitreya
• Śāstra

FAQs

What is the significance of realizing the Ātman beyond Prakṛti in the Vishnu Purana?

This verse frames liberation as direct insight that the Self is not a product of material nature, but transcendent to it—pointing to freedom from guṇas and saṃsāra.

How does Sage Parāśara explain true scriptural mastery here?

Parāśara links genuine learning to grasping the inner essence of all śāstras, culminating not in debate but in realization of the Self beyond Prakṛti.

What is the theological importance of Lord Vishnu in this context?

By emphasizing a reality beyond Prakṛti, the passage aligns with the Purana’s view of the Supreme as transcendent and sovereign over cosmic nature—central to Vaishnava Vedanta.