Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 72

Devanagari script

येनैकादशसंख्यानि यंत्रितानींद्रियाणि वै । स तीर्थफलमाप्नोति नरोऽन्यः क्लेशभाग्भवेत्

Transliteration

yenaikādaśasaṃkhyāni yaṃtritānīṃdriyāṇi vai | sa tīrthaphalamāpnoti naro'nyaḥ kleśabhāgbhavet

Translation

Wer die elf Vermögen (indriyas) wahrhaft zügelt, der erlangt die Frucht des tīrtha. Jeder andere wird nur zum Teilhaber an Mühsal.

Word by Word

• येन: by whom/whereby
• येन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/तृतीया), एकवचन; सर्वनाम

• एकादशसंख्यानि: numbering eleven
• एकादशसंख्यानि: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एकादश + संख्या (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), बहुवचन; विशेषणम् (इन्द्रियाणि); समासः तत्पुरुषः (एकादश संख्या यस्य)

• यंत्रितानि: restrained
• यंत्रितानि: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: यन्त्रित (कृदन्त/प्रातिपदिक)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् (इन्द्रियाणि)

• इन्द्रियाणि: senses
• इन्द्रियाणि: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), बहुवचन

• वै: indeed
• वै: Discourse particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निपात (emphatic particle)

• स: he
• स: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), एकवचन; सर्वनाम

• तीर्थफलम्: fruit of pilgrimage
• तीर्थफलम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ + फल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/द्वितीया), एकवचन; समासः तत्पुरुषः (तीर्थस्य फलम्)

• आप्नोति: attains
• आप्नोति: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आप् (धातु)
• Form: लट् (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन

• नरः: a man
• नरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), एकवचन

• अन्यः: other (one)
• अन्यः: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषणम् (नरः)

• क्लेशभाग्: a sharer of suffering
• क्लेशभाग्: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: क्लेश + भाग् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषणम् (अन्यः/नरः); समासः तत्पुरुषः (क्लेशस्य भागी)

• भवेत्: would be
• भवेत्: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन

Speaker

Skanda (deduced: Prabhāsa Khaṇḍa Māhātmya narration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-tīrtha (within Prabhāsa-kṣetra)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Mahādevī (Pārvatī)

Visual Art Cues

Scene: A pilgrim sits in meditation near the Prabhāsa shore/ghāṭa, with eleven symbolic lotuses or subtle icons representing faculties being ‘reined in’; in contrast, other travelers appear weary, burdened by heat and dust, signifying mere hardship without restraint.

Characters & Entities

• indriya (faculties)
• tīrtha

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The real fruit of pilgrimage arises from inner restraint; without self-control, travel becomes mere exertion.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prabhāsa Kṣetra, presented as yielding tīrtha-phala when approached with disciplined conduct.

What ritualistic prescription is mentioned?

Not a single rite, but the essential discipline of restraining the ‘eleven’ faculties (indriyas) as prerequisite for merit.