Adhyaya 37: The Threefold Discipline (Mental, Physical, Verbal) and the Salvific Power of Hearing Nārāyaṇa’s Name

Verse 1

धरण्युवाच । कथमाराध्यसे देव भक्तिमद्भिर्नरैर्विभो । स्त्रीभिर्वा सर्वमेतन्मे शंस त्वं भूतभावन ॥ ३७.१ ॥

ধরণী বললেন—হে দেব, হে সর্বব্যাপী প্রভু! ভক্তিমান পুরুষেরা বা নারীরা কীভাবে তোমার আরাধনা করে? হে ভূতভাবন, সবই আমাকে বলো।

Verse 2

श्रीवराह उवाच । भावसाध्योऽस्म्यहं देवि न वित्तैर्न जपैरहम् । साध्यस्तथापि भक्तानां कायक्लेशं वदामि ते ॥ ३७.२ ॥

শ্রীবরাহ বললেন—হে দেবী, আমি ভাবের দ্বারা সাধ্য, ধন বা জপ দ্বারা নয়। তবু ভক্তদের জন্য আমি সুলভ; তাই তোমাকে কায়ক্লেশ, অর্থাৎ শারীরিক তপস্যা, বলছি।

Verse 3

कर्मणा मनसा वाचा मच्चित्तो यो नरो भवेत् । तस्य व्रतानि धास्यामि विविधानि निबोध मे ॥ ३७.३ ॥

যে ব্যক্তি কর্মে, মনে ও বাক্যে আমার প্রতি চিত্ত স্থির করে, তার জন্য নানা প্রকার ব্রতবিধান আমি বলব; আমার কাছ থেকে তা জেনে নাও।

Verse 4

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यमकल्कता । एतानि मानस्यानाहुर्व्रतानि तु धराधरे ॥ ३७.४ ॥

অহিংসা, সত্য, অস্তেয়, ব্রহ্মচর্য এবং কলঙ্কহীনতা—হে ধরাধর! এগুলিই মানসিক ব্রত বলে কথিত।

Verse 5

एकभक्तं तथा नक्तमुपवासादिकं च यत् । तत्सर्वं कायिकं पुंसां व्रतं भवति नान्यथा ॥ ३७.५ ॥

একভক্ত, নক্ত এবং উপবাসাদি যা কিছু—সবই মানুষের জন্য কায়িক (শারীরিক) ব্রত; অন্যথা নয়।

Verse 6

मौनं चाध्ययनं चैव देवस्तुत्यर्थकीर्तितात् । निवृत्तिश्चापि पैशुन्याद् वाचिकं व्रतमुत्तमम् ॥३७.६॥

মৌন, শাস্ত্রাধ্যয়ন, দেবস্তুতির অর্থপূর্ণ কীর্তন, এবং পরনিন্দা/চুগলি থেকে নিবৃত্তি—এটাই শ্রেষ্ঠ বাচিক ব্রত।

Verse 7

अत्रापि श्रूयते चान्यदृषिरुग्रतपाः पुरा । ब्रह्मपुत्रः पुरा कल्पे अरुणिर्नाम नामतः ॥ ३७.७ ॥

এখানেও আরেকটি কাহিনি শোনা যায়—প্রাচীনকালে উগ্র তপস্যাসম্পন্ন এক ঋষি ছিলেন; পূর্বকল্পে তিনি ব্রহ্মার পুত্র, নাম অরুণি।

Verse 8

सोऽरण्यमगमत्किञ्चित् तपोर्थी द्विजसत्तमः । तपस्तेपे ततस्तस्मिन्नुपवासपरायणः ॥ ३७.८ ॥

তপস্যার উদ্দেশ্যে সেই শ্রেষ্ঠ দ্বিজ অল্প দূর অরণ্যে গেলেন। সেখানে উপবাসে নিবিষ্ট হয়ে তিনি সেই স্থানে তপস্যা করলেন।

Verse 9

देविकायास्तटे रम्ये सोऽवसद् ब्राह्मणः किल । कदाचिदभिषेकाय स जगाम महानदीम् ॥ ३७.९ ॥

দেবিকা নদীর মনোরম তীরে সেই ব্রাহ্মণ নাকি বাস করতেন। একদিন অভিষেক-স্নানের উদ্দেশ্যে তিনি মহা নদীর কাছে গেলেন।

Verse 10

तत्र स्नात्वा जपन् विप्रो ददर्शायान्तमग्रतः । व्याधं महाधनुःपाणिमुग्रनेत्रं विभीषणम् ॥ ३७.१० ॥

সেখানে স্নান করে জপ করতে করতে সেই বিপ্র সামনে থেকে আসতে থাকা এক ব্যাধকে দেখলেন—হাতে মহাধনুক, চোখ উগ্র, আর চেহারা ভয়ংকর।

Verse 11

तं द्विजं हन्तुमायात स वल्कलानां जिघृक्षया । तं दृष्ट्वा क्षुभितो विप्रो ब्रह्मघ्नस्य भयादिति । ध्यायन् नारायणं देवं तस्थौ तत्रैव स द्विजः ॥ ३७.११ ॥

বল্কল-বস্ত্র কেড়ে নেওয়ার লোভে সে দ্বিজকে হত্যা করতে এগিয়ে এল। তাকে দেখে বিপ্র ‘ব্রহ্মঘ্ন’-এর ভয়ে বিচলিত হলেন; নারায়ণ দেবকে ধ্যান করে তিনি সেখানেই স্থির দাঁড়িয়ে রইলেন।

Verse 12

तं दृष्ट्वा अन्तर्गतहरिं व्याधो भीत इवाग्रतः । विहाय सशरं चापं ततो वचनमब्रवीत् ॥ ३७.१२ ॥

অন্তরে প্রবিষ্ট হরিকে দেখে ব্যাধ সামনে ভীতসন্ত্রস্তের মতো হয়ে গেল। সে তীরসহ ধনুক ফেলে দিয়ে তারপর কথা বলল।

Verse 13

व्याध उवाच । हन्तुमिच्छुरहं ब्रह्मन् भवन्तं प्रागिहागतः । इदानीं दर्शनात् तुभ्यं सा मतिः क्वापि मे गता ॥ ३७.१३ ॥

ব্যাধ বলল—হে ব্রাহ্মণ! আগে আমি আপনাকে হত্যা করার ইচ্ছায় এখানে এসেছিলাম। কিন্তু এখন আপনার দর্শনমাত্রেই আমার সেই সংকল্প কোথায় যেন লুপ্ত হয়ে গেছে।

Verse 14

ब्राह्मणानां सहस्राणि सस्त्रीणामयुतानि च । निहतानि मया ब्रह्मन् निहतौ च कुटम्बिनौ ॥ ३७.१४ ॥

হে ব্রাহ্মণ, আমি হাজার হাজার ব্রাহ্মণ এবং দশ হাজার অস্ত্রধারীকে হত্যা করেছি; এবং দুইজন গৃহস্থকেও হত্যা করা হয়েছে।

Verse 15

नरकेऽभ्यधिकं चित्तं कदाचिदपि विद्यते । इदानीं तप्तुमिच्छामि तपोऽहं त्वत्समीपतः । उपदेशप्रदानेन प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ३७.१५ ॥

কখনও কখনও মন নরকের চেয়েও বেশি অশান্ত হয়ে ওঠে। এখন আমি আপনার কাছে থেকে তপস্যা করতে চাই। উপদেশ দিয়ে আমার প্রতি অনুগ্রহ করুন।

Verse 16

एवमुक्तोऽप्यसौ विप्रो नोत्तरं प्रत्यपद्यत । ब्रह्महा पापकर्मेति मत्वा ब्राह्मणपुङ्गवः ॥ ३७.१६ ॥

এই কথা বলা সত্ত্বেও সেই ব্রাহ্মণ কোনো উত্তর দেননি। ব্রাহ্মণদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ সেই বিপ্র তাকে ব্রহ্মহত্যাকারী ও পাপী মনে করে মৌন রইলেন।

Verse 17

अनुक्तोऽपि स धर्मेप्सुर्व्याधस्तत्रैव तस्थिवान् । स्नात्वा नद्यां द्विजः सोऽपि वृक्षमूलमुपाश्रितः ॥ ३७.१७ ॥

কোনো উত্তর না পেয়েও ধর্মের অভিলাষী সেই ব্যাধ সেখানেই থেকে গেল। এবং সেই দ্বিজও নদীতে স্নান করে একটি বৃক্ষমূলে আশ্রয় নিলেন।

Verse 18

कस्यचित्त्वथ कालस्य तां नदीमगमत्किल । व्याघ्रो बुभुक्षितः शान्तं तं विप्रं हन्तुमुद्यतः ॥ ३७.१८ ॥

তারপর কিছু সময় পরে, একটি ক্ষুধার্ত বাঘ সেই নদীতে এল। সে সেই শান্ত ব্রাহ্মণকে হত্যা করতে উদ্যত হল।

Verse 19

अन्तर्जलगतं विप्रं यावद् व्याघ्रो जिघृक्षति । तावद् व्याधेन विद्धोऽसौ सद्यः प्राणैर्वियोजितः ॥ ३७.१९ ॥

ব্রাহ্মণটি জলের ভিতরে থাকতেই বাঘ তাকে ধরতে উদ্যত হল; ঠিক সেই মুহূর্তে শিকারির আঘাতে সে বিদ্ধ হয়ে তৎক্ষণাৎ প্রাণত্যাগ করল।

Verse 20

तस्माद् व्याघ्रशरीरात् तु उत्थाय पुरुषः किल । विप्रश्चान्तरजले मग्नः श्रुत्वा तं शब्दमाकुलम् । नमो नारायणायेति वाक्यमुच्चैरुवाच ह ॥ ३७.२० ॥

তখন বলা হয়, বাঘের দেহ থেকে এক পুরুষ উঠে এল; আর অন্তর্জলে নিমগ্ন ব্রাহ্মণ সেই ব্যাকুল শব্দ শুনে উচ্চস্বরে বলল—“নমো নারায়ণায়।”

Verse 21

व्याघ्रेणापि श्रुतो मन्त्रः प्राणैः कण्ठस्थितैस्ततः । श्रुतमात्रे जहौ प्राणान् पुरुषश्चाभवच्छुभः ॥ ३७.२१ ॥

বাঘও সেই মন্ত্র শুনল; তার প্রাণ কণ্ঠে স্থিত ছিল, শুনামাত্রই সে প্রাণত্যাগ করল এবং সে শুভ পুরুষে পরিণত হল।

Verse 22

सोऽब्रवीद्यामि तं देशं यत्र विष्णुः सनातनः । त्वत्प्रसादाद् द्विजश्रेष्ठ मुक्तपाप्मा निरामयः ॥ ३७.२२ ॥

সে বলল—“আমি সেই দেশে যাব, যেখানে সনাতন বিষ্ণু বিরাজমান। হে দ্বিজশ্রেষ্ঠ, তোমার প্রসাদে আমি পাপমুক্ত ও নিরাময় হয়েছি।”

Verse 23

इत्युक्तो ब्राह्मणः प्राह कोऽसि त्वं पुरुषर्षभ । सोऽब्रवीत्तस्य राजेन्द्रः प्रतापी पूर्वजन्मनि । दीर्घबाहुरिति ख्यातः सर्वधर्मविशारदः ॥ ३७.२३ ॥

এ কথা শুনে ব্রাহ্মণ বলল—“হে পুরুষশ্রেষ্ঠ, তুমি কে?” সে উত্তর দিল—“হে রাজেন্দ্র, পূর্বজন্মে আমি প্রতাপশালী রাজা ছিলাম, ‘দীর্ঘবাহু’ নামে খ্যাত, সর্বধর্মে বিশারদ।”

Verse 24

अहं जानामि वेदांश्च अहं वेद्मि शुभाशुभम् । ब्राह्मणे नैव मे कार्यं किं वस्तु ब्राह्मणा इति ॥ ३७.२४ ॥

আমি বেদসমূহ জানি এবং শুভ-অশুভও বুঝি। ব্রাহ্মণের সঙ্গে আমার কোনো কাজ নেই; ব্রাহ্মণ কি তবে কোনো ‘বস্তু’ মাত্র?

Verse 25

तस्यैवं वादिनो विप्राः सर्वे क्रोधसमन्विताः । ऊचुः शापं दुराधर्षः क्रूरो व्याघ्रो भविष्यसि ॥ ३७.२५ ॥

সে এভাবে বলতেই সকল বিপ্র ক্রোধে পরিপূর্ণ হয়ে শাপ দিলেন—“তুমি দুর্ধর্ষ; তুমি নিষ্ঠুর ব্যাঘ্র হবে।”

Verse 26

अवमानात् तु विप्राणां सत्यान्तं स्मरणं तव । मृत्युकालेन सम्मूढ केशवेण भविष्यति ॥ ३७.२६ ॥

কিন্তু বিপ্রদের অবমাননার ফলে তোমার সত্যনিষ্ঠ স্মরণ মৃত্যুকালে বিভ্রান্ত হবে, এবং তা কেশবের প্রতিই নিবদ্ধ হবে।

Verse 27

इत्युक्तोऽहं पुरा तैस्तु ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । तमेव सर्वं संप्राप्तो ब्रह्मशापं सुपुष्कलम् ॥ ३७.२७ ॥

সেই বেদপারগ ব্রাহ্মণেরা পূর্বে আমাকে এভাবেই বলেছিলেন; আর আমি সেই সবই ভোগ করেছি—অতিশয় প্রবল ব্রাহ্মণ-শাপ।

Verse 28

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे प्रणिपत्य महामुने । उक्ताऽनुग्रहहेतोर्वै ऊचुस्ते मामिमं पुरा ॥ ३७.२८ ॥

তখন সেই সকল ব্রাহ্মণ, হে মহামুনি, প্রণাম করে, আপনার অনুগ্রহ লাভের উদ্দেশ্যে পূর্বে আমাকে এই কথা বলেছিলেন।

Verse 29

षष्ठान्नकालिकस्याग्रे यस्ते स्थास्यति कश्चन । स भक्ष्यस्ते तु भविता कञ्चित्कालं नराधम ॥ ३७.२९ ॥

ষষ্ঠ ভোজনকালে যে কেউ তোমার সম্মুখে দাঁড়াবে, সেই নরাধম কিছু সময় তোমার ভক্ষ্য হবে।

Verse 30

यदेषुघातं लब्ध्वा तु प्राणैः कण्ठगतैर्भवान् । श्रोष्यसे द्विजवक्त्रात् तु नमो नारायणेतिहि । तदा स्वर्गगतिस्तुभ्यं भविता नात्र संशयः ॥ ३७.३० ॥

যখন তীরের আঘাত পেয়ে তোমার প্রাণ কণ্ঠে এসে পৌঁছাবে, তখন দ্বিজের মুখে ‘নমো নারায়ণ’ শুনলে তোমার স্বর্গগতি হবে—এতে সন্দেহ নেই।

Verse 31

परवक्त्रगतस्यापि विष्णोर्नाम श्रुतं मया । लब्धद्वेषस्य विप्राणां प्रत्यक्षं तव सत्तम ॥ ३७.३१ ॥

অন্যের মুখ থেকেও আমি বিষ্ণুর নাম শুনেছি। হে সত্তম, ব্রাহ্মণদের মধ্যে জন্মানো বিদ্বেষ তোমার সামনে স্পষ্ট।

Verse 32

यः पुनर्ब्राह्मणान् पूज्य स्ववक्त्रेण नमो हरिम् । वदन् प्राणं विमुच्येत मुक्तावसौ वीतकिल्बिषः ॥ ३७.३२ ॥

যে ব্যক্তি ব্রাহ্মণদের পূজা করে নিজের মুখে ‘নমো হরি’ বলে বলতে বলতে প্রাণ ত্যাগ করে, সে পাপমুক্ত হয়ে মুক্তি লাভ করে।

Verse 33

सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुत्क्षिप्य भुजमुच्यते । जङ्गमा ब्राह्मणा देवाः कूटस्थः पुरुषोत्तमः ॥ ३७.३३ ॥

সত্য—সত্য—পুনরায় সত্য, বাহু তুলে ঘোষণা করা হয়: ব্রাহ্মণরা চলমান দেবতা, আর পুরুষোত্তম কূটস্থ, অচল তত্ত্ব।

Verse 34

एवमुक्त्वा गतः स्वर्गं स राजा वीतकल्मषः । ब्राह्मणोऽपि सदायुक्तस्तं व्याधं प्रत्यभाषत ॥ ३७.३४ ॥

এইভাবে বলে সেই রাজা কলুষমুক্ত হয়ে স্বর্গে গমন করলেন। আর সদা সংযত ব্রাহ্মণও সেই ব্যাধকে প্রত্যুত্তরে বললেন।

Verse 35

ऋषिरुवाच । जिघृक्षोर्मृगराजस्य यत्त्वया रक्षितो ह्यहम् । तत्पुत्र तुष्टस्ते दद्मि वरं वरय सुव्रत ॥ ३७.३५ ॥

ঋষি বললেন—হে পুত্র! যে সিংহ আমাকে ধরতে উদ্যত ছিল, তার থেকে তুমি আমাকে রক্ষা করেছ। তাই আমি সন্তুষ্ট; তোমাকে বর দিচ্ছি—হে সুব্রত, বর চাও।

Verse 36

व्याध उवाच । एष एव वरो मह्यं यत् त्वं मां भाषसे द्विज । अतः परं वरेणाहं किं करोमि प्रशाधि माम् ॥ ३७.३६ ॥

ব্যাধ বলল—হে দ্বিজ! আমার জন্য এইটিই বর যে আপনি আমার সঙ্গে কথা বলছেন। এরপর বর নিয়ে আমি কী করব? আমাকে উপদেশ দিন।

Verse 37

ऋषिरुवाच । अहं त्वया पुरा पुत्र प्रार्थितोऽस्मि तपोऽर्थिना । बहुपातकयुक्तेन घोररूपेण चानघ ॥ ३७.३७ ॥

ঋষি বললেন—হে পুত্র! পূর্বে তুমি তপস্যার জন্য আমাকে প্রার্থনা করেছিলে; তখন তুমি বহু পাপে যুক্ত ও ভয়ংকর রূপধারী ছিলে, তবু (অভিপ্রায়ে) অনঘ ছিলে।

Verse 38

इदानीं तव पापानि देविकाभिषवेण च । मद्दर्शनेन च चिरं विष्णुनामश्रुतेन च ॥ नष्टानि शुद्धदेहोऽसि साम्प्रतं नात्र संशयः ॥ ३७.३८ ॥

এখন দেবিকায় অভিষেক-স্নান, আমার দর্শন, এবং দীর্ঘকাল বিষ্ণুনামের শ্রবণের দ্বারা তোমার পাপসমূহ নষ্ট হয়েছে। বর্তমানে তোমার দেহ শুদ্ধ—এতে সন্দেহ নেই।

Verse 39

इदानीं वरमेकं त्वं गृहीाण मम सन्निधौ । तपः कुरुष्व साधो त्वं चिरकालं यदीच्छसि ॥ ३७.३९ ॥

এখন আমার সন্নিধানে তুমি একটি বর গ্রহণ করো। হে সাধু, ইচ্ছা হলে দীর্ঘকাল তপস্যা করো।

Verse 40

व्याध उवाच । य एष भवता प्रोक्तो विष्णुर्नारायणः प्रभुः । स कथं प्राप्यते मर्त्यैरेष एव वरो मम ॥ ३७.४० ॥

ব্যাধ বলল—আপনি যে বিষ্ণু-নারায়ণ প্রভুর কথা বলেছেন, তিনি মর্ত্যদের দ্বারা কীভাবে প্রাপ্ত হন? এটাই আমার বর।

Verse 41

ऋषिरुवाच । तमुद्दिश्य व्रतं कुर्याद् यत्किञ्चित्पुरुषोऽच्युतम् । स परं तमवाप्नोति भक्त्या युक्तः पुमानिति ॥ ३७.४१ ॥

ঋষি বললেন—অচ্যুতকে লক্ষ্য করে মানুষ যে-কোনো সম্ভব ব্রত পালন করুক। ভক্তিযুক্ত ব্যক্তি পরম পদ লাভ করে।

Verse 42

एवं ज्ञात्वा भवान् पुत्र व्रतमेतत् समाचर । न भक्षयामि सकटं न वदाम्यनृतं क्वचित् ॥ ३७.४२ ॥

এভাবে জেনে, হে পুত্র, তুমি এই ব্রত পালন করো। আমি ‘সকট’ ভক্ষণ করি না এবং কখনও মিথ্যা বলি না।

Verse 43

एतत्ते व्रतमादिष्टं मया व्याधवर ध्रुवम् । तत्रैवं तपसा युक्तस्तिष्ठ त्वं यावदिच्छसि ॥ ३७.४३ ॥

হে ব্যাধশ্রেষ্ঠ, আমি তোমাকে এই ব্রত দৃঢ়ভাবে নির্দেশ করেছি। অতএব সেখানে তপস্যায় যুক্ত ও সংযত হয়ে যতদিন ইচ্ছা থাকো।

Verse 44

श्रीवराह उवाच । एवं चिन्तान्वितं मत्वा वरदो ब्राह्मणोऽभवत् । मोक्षार्थिनमथो बुद्ध्वा वञ्चयित्वा गतो मुनिः ॥ ३७.४४ ॥

শ্রীবরাহ বললেন—তাকে এভাবে চিন্তায় নিমগ্ন জেনে বরদাতা ব্রাহ্মণ উপস্থিত হলেন। পরে তাকে মোক্ষার্থী বুঝে মুনি তাকে প্রতারিত করে প্রস্থান করলেন।