HomeRamayanaBala KandaSarga 40Shloka 17
Previous Verse
Next Verse

Shloka 17

सगरपुत्राणां रसातलगमनम्

The Descent of Sagara’s Sons and the Wrath of Kapila

तत: पूर्वां दिशं भित्त्वा दक्षिणां बिभिदु: पुन:।।1.40.16।।दक्षिणस्यामपि दिशि ददृशुस्ते महागजम्।महापद्मं महात्मानं सुमहत्पर्वतोपमम्।।1.40.17।।शिरसा धारयन्तं ते विस्मयं जग्मुरुत्तमम्।

tataḥ pūrvāṃ diśaṃ bhittvā dakṣiṇāṃ bibhiduḥ punaḥ |

dakṣiṇasyām api diśi dadṛśus te mahāgajam |

mahāpadmaṃ mahātmānaṃ sumahat-parvatopamam |

śirasā dhārayantaṃ te vismayaṃ jagmur uttamam ||

তারপর পূর্বদিক বিদীর্ণ করে তারা আবার দক্ষিণ দিকেও প্রবেশ করল। দক্ষিণ দিকে তারা দেখল মহাগজ মহাপদ্মকে—মহাত্মা, পর্বতসম বিরাট—যিনি শিরে পৃথিবী ধারণ করে আছেন; তা দেখে তারা পরম বিস্ময়ে অভিভূত হল।

tataḥthen
tataḥ:
Temporal (काल)
TypeIndeclinable
Roottatas (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय (adverb)
pradakṣiṇamcircumambulation
pradakṣiṇam:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रिया-विशेषण)
TypeNoun
Rootpradakṣiṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; क्रियाविशेषणभावे
kṛtvāhaving done
kṛtvā:
Pūrvakāla (पूर्वकाल)
TypeVerb
Rootkṛ (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त
sagarasyaof Sagara
sagarasya:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootsagara (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन
mahā-ātmanaḥof the great-souled (one)
mahā-ātmanaḥ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootmahā (प्रातिपदिक) + ātman (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास, पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; sagarasya विशेषणम्
ṣaṣṭiḥsixty
ṣaṣṭiḥ:
Viśeṣaṇa of karta (कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootṣaṣṭi (प्रातिपदिक)
Formसंख्यावाचक-शब्दः, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘putrasahasrāṇi’ विशेषयति (60)
putra-sahasrāṇithousands of sons
putra-sahasrāṇi:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootputra (प्रातिपदिक) + sahasra (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी-तत्पुरुषः: ‘पुत्राणां सहस्राणि’), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
paścimāmwestern
paścimām:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootpaścima (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘diśam’ विशेषयति
bibhiduḥthey broke open
bibhiduḥ:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootbhid (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुष, बहुवचन
diśamdirection/region
diśam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootdiś (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

Subsequently, having dug the eastern region, they went on to southern and dug it too. In the southern region, they beheld a mighty elephant, magnanimous Mahapadma, resembling a great mountain. To their astonishment, they saw that elephant holding the earth on its head.

M
Mahāpadma (diśāgaja)
S
southern quarter (dakṣiṇā diś)
E
earth (mahī/dharā)

FAQs

The verse reiterates the ideal of upholding one’s assigned burden in service of the whole—an image of dharma as sustaining responsibility.

This is a duplicated presentation of the Mahāpadma encounter while the princes dig through the quarters beneath the earth.

Reliability and endurance: the earth-bearer’s unwavering support becomes a moral emblem of steadfast duty.