Description of the Pilgrimage to the Sacred Tīrthas (Kurukṣetra-yātrā-krama)

Verse 1

मोहिन्युवाच । वनानि कानि विप्रेंद्र तत्र संति शुभावहाः । सरितश्च क्रमाद्यात्रां वद मे सर्वसिद्धिदाम् ॥ १ ॥

মোহিনী বললেন—হে বিপ্রেন্দ্র! সেখানে কোন কোন বন শুভফলদায়ক, আর কোন কোন নদী আছে? ক্রমানুসারে আমাকে সেই তীর্থযাত্রাপথ বলুন, যা সর্বসিদ্ধি দান করে ॥ ১ ॥

Verse 2

यानि तीर्थानि संत्यत्र कुरुक्षेत्रे सुपुण्यदे । तानि सर्वाणि मे ब्रूहि गतिदस्त्वं गुरुंर्यतः ॥ २ ॥

হে পরম পুণ্যদাতা! এখানে কুরুক্ষেত্রে যত তীর্থ আছে, সবই আমাকে বলুন; কারণ আপনিই গতি (সৎপথ) দানকারী এবং আমার পূজ্য গুরু ॥ ২ ॥

Verse 3

वसुरुवाच । श्रृणु मोहिनि वक्ष्यामि कुरुक्षेत्रस्य पुण्यदम् । यात्राविधानं यत्कृत्वा लभते गतिमुत्तमाम् ॥ ३ ॥

বসু বললেন—হে মোহিনী! শোনো, আমি কুরুক্ষেত্রের পুণ্যদায়িনী যাত্রাবিধি বলছি; যা পালন করলে মানুষ উত্তম গতি (পরম পদ) লাভ করে ॥ ৩ ॥

Verse 4

वनानि सप्त संतीह कुरुक्षेत्रस्य मध्यतः । तेषां नामानि वक्ष्यामि पुण्यदानां नृणामिह ॥ ४ ॥

এখানে কুরুক্ষেত্রের মধ্যভাগে সাতটি বন আছে। এখন আমি তাদের নাম বলছি, যা এই লোকের মানুষের পুণ্য দান করে ॥ ৪ ॥

Verse 5

काम्यकं च वनं पुण्यं तथादितिवनं महत् । व्यासस्य च वनं पुण्यं फलकीवनमेव च ॥ ५ ॥

কাম্যক বন পবিত্র; তেমনি মহৎ অদিতিবনও। ব্যাসের বনও পুণ্যময়, আর ফলকীবনও তদ্রূপ।

Verse 6

तथा सूर्यवनं चात्र पुण्यं मधुवनं च वै । सीतावनं तथा ख्यातं नृणां कल्मषनाशनम् ॥ ६ ॥

এখানে সূর্যবনও পবিত্র, আর মধুবনও নিশ্চয়ই। তেমনি প্রসিদ্ধ সীতাবন মানুষের পাপ নাশ করে।

Verse 7

वनान्येतानि सप्तात्र तेषु तीर्थान्यनेकशः । सरस्वती नदी पुण्या तथा वैतरणी नदी ॥ ७ ॥

এখানে এই সাতটি বন আছে; তাতে বহু তীর্থ রয়েছে। সরস্বতী নদী পবিত্র, আর বৈতরণী নদীও পবিত্র।

Verse 8

गंगा मंदाकिनी पुण्या तथैवान्या मधुस्रवा । दृषद्वती कौशिकी च पुण्या हैरण्वती नदी ॥ ८ ॥

গঙ্গা ও মন্দাকিনী পবিত্র; তেমনি মধুস্রবা নামে অন্য নদীও। দৃষদ্বতী ও কৌশিকীও পুণ্যময়; হৈরণ্বতী নদীও পবিত্র।

Verse 9

वर्षकालवहाश्चैता वर्जयित्वा सरस्वतीम् । एतासामुदकं पुण्यं स्पर्शे पाने समाप्नुतौ ॥ ९ ॥

এই সব নদী বর্ষাকালে প্রবাহিত হয়; সরস্বতীকে বাদ দিয়ে, এদের জল পুণ্যদায়ক—স্পর্শে ও পান করলে তার ফল লাভ হয়।

Verse 10

रजस्वलात्वं नैतासां पुण्यक्षेत्रप्रभावतः । रंतुकं तु पुरासाद्य द्वारपालं महाबलम् ॥ १० ॥

সেই পুণ্যক্ষেত্রের প্রভাবে ঐ নারীদের রজঃস্রাবের অবস্থা হলো না। তারপর তারা মহাবলী দ্বারপাল রন্তুকের নিকট পৌঁছে অগ্রসর হলো।

Verse 11

यक्षं समभिवाद्याथ तत्र यात्रां समारभेत् । ततो गच्छेन्नरः पुण्यं भद्रेऽदिति वनं महत् ॥ ११ ॥

সেখানে সেই যক্ষকে যথাবিধি প্রণাম করে তীর্থযাত্রা আরম্ভ করা উচিত। তারপর মানুষ ভদ্র নামক শুভ অঞ্চলে ‘অদিতি-वन’ নামে মহাপুণ্যময় বৃহৎ অরণ্যে গমন করবে।

Verse 12

अदित्या तत्र पुत्रार्थं सम्यक् चीर्णं महत्तपः । तत्र स्नात्वा समभ्यर्च्य देवमातरमंगना ॥ १२ ॥

সেখানে অদিতি পুত্রলাভের জন্য যথাযথভাবে মহাতপস্যা করেছিলেন। সেখানে স্নান করে দেবমাতাকে যথাবিধি পূজা করে সেই সাধ্বী নিজের অভীষ্ট লাভ করলেন।

Verse 13

सूते पुत्रं महाशूरं सर्वलक्षण संयुतम् । ततो गच्छेद्वरारोहे विष्णोः स्थानमनुत्तमम् ॥ १३ ॥

তিনি সর্বলক্ষণযুক্ত মহাবীর পুত্র প্রসব করেন। তারপর, হে সুশ্রী, তিনি বিষ্ণুর অনুত্তম ধামে গমন করেন।

Verse 14

विमलं नाम विख्यातं यत्र सन्निहितो हरिः । विमले तु नरः स्नात्वा दृष्ट्वा च विमलेश्वरम् ॥ १४ ॥

‘বিমল’ নামে খ্যাত সেই পুণ্যক্ষেত্র, যেখানে হরি সন্নিহিত। বিমলে স্নান করে এবং বিমলেশ্বরের দর্শন করে মানুষ পবিত্রতা ও পুণ্য লাভ করে।

Verse 15

विमलः स लभेल्लोकं देवदेवस्य चक्रिणः । हरिं च बलदेवं च दृष्ट्वैकासनमास्थितौ ॥ १५ ॥

সে নির্মল হয়ে দেবদেব চক্রধারী ভগবান বিষ্ণুর লোক লাভ করে; এবং হরি ও বলদেবকে একাসনে সমাসীন দর্শন করে।

Verse 16

मुच्यते किल्बिषात्सद्यो मोहिन्यत्र न संशयः । ततः पारिप्लवं गच्छेत्तीर्थं लोकेषु विश्रुतम् ॥ १६ ॥

এই মোহিনী তীর্থে মানুষ তৎক্ষণাৎ পাপমুক্ত হয়—এতে সন্দেহ নেই; তারপর সে লোকসমূহে প্রসিদ্ধ পারিপ্লব তীর্থে গমন করুক।

Verse 17

तत्र स्नात्वा च पीत्वा यो ब्राह्मणं वेदपारगम् । संतोष्यदक्षिणाद्येन ब्राह्मयज्ञफलं लभेत् ॥ १७ ॥

যে সেখানে স্নান করে সেই পবিত্র জল পান করে এবং বেদপারগ ব্রাহ্মণকে দক্ষিণা প্রভৃতি দানে সন্তুষ্ট করে, সে ব্রহ্মযজ্ঞের ফল লাভ করে।

Verse 18

यत्रास्ति संगमो भद्रे कौशिक्याः पापनाशनः । तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या प्राप्नोति प्रियसंगमम् ॥ १८ ॥

হে ভদ্রে! যেখানে কৌশিকীর পাপনাশক সঙ্গম আছে, সেখানে ভক্তিভরে স্নান করলে মানুষ প্রিয়তমের (প্রভুর) সান্নিধ্য লাভ করে।

Verse 19

ततस्तु पृथिवीतीर्थमासाद्य क्षांतिमान्नरः । स्नातो भक्त्या महाभागे प्राप्नोति गतिमुत्तमाम् ॥ १९ ॥

তারপর, হে মহাভাগে! ক্ষমাশীল মানুষ পৃথিবী-তীর্থে পৌঁছে ভক্তিভরে স্নান করে এবং উত্তম গতি (পরম পদ) লাভ করে।

Verse 20

धरम्यामपराधा ये कृताः स्युः पुरुषेण वै । तान्सर्वान्क्षमते देवी तत्र स्नातस्य देहिनः ॥ २० ॥

ধর্মের বিরুদ্ধে মানুষ যে-সব অপরাধই করে থাকুক, সেখানে স্নানকারী দেহধারীর সকল অপরাধ দেবী ক্ষমা করেন।

Verse 21

ततो दक्षाश्रमे पुण्ये दृष्ट्वा दक्षेश्वरं शिवम् । अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ २१ ॥

তারপর পুণ্য দাক্ষ-আশ্রমে দাক্ষেশ্বর শিবকে দর্শন করে মানুষ অশ্বমেধ যজ্ঞের ফল লাভ করে।

Verse 22

ततः शालकिनीं गच्छेत्तत्र स्नात्वा समर्चयेत् । हरिं हरेण संयुक्तं वांछितार्थस्य लब्धये ॥ २२ ॥

তারপর শালকিনীতে গিয়ে সেখানে স্নান করে, কাম্য সিদ্ধির জন্য হরকে হর (শিব)-সহ যথাবিধি পূজা করুক।

Verse 23

नागतीर्थं ततः प्राप्य स्नात्वा तत्र विधानवित् । सर्पिश्चास्य दधि प्राश्य नागेभ्यो ह्यभयं लभेत् ॥ २३ ॥

তারপর নাগতীর্থে পৌঁছে বিধিজ্ঞানী ব্যক্তি সেখানে স্নান করুক; এবং ঘি ও দই গ্রহণ করে নাগদের (সাপদের) ভয় থেকে মুক্তি লাভ করে।

Verse 24

ततः सायमुपावृत्य रंतुकं द्वारपालकम् । एकरात्रोषितस्तत्र पूजयेत्तं परेऽहनि ॥ २४ ॥

তারপর সন্ধ্যায় ফিরে দ্বারপাল রন্তুকের নিকট গিয়ে, সেখানে একরাত্রি বাস করে পরদিন তার পূজা করুক।

Verse 25

गंधाद्यैरुपचारैस्तु ब्राह्मणं प्रार्च्य भोजयेत् । ततः पंचनदं गच्छेत्तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ २५ ॥

গন্ধ প্রভৃতি উপচারে ব্রাহ্মণকে যথাবিধি পূজা করে তাঁকে ভোজন করাবে; তারপর ত্রিলোকে প্রসিদ্ধ পবিত্র তীর্থ পঞ্চনদে গমন করবে।

Verse 26

पंच नादाः कृता यत्र हरेणासुरभीषणाः । तेन पंचनदं नाम सर्वपातकनाशनम् ॥ २६ ॥

যেখানে হরি অসুরদের ভীত করতে পাঁচ মহা নাদ সৃষ্টি করেছিলেন—তাই সেই স্থান ‘পঞ্চনদ’ নামে পরিচিত, যা সকল পাপ বিনাশ করে।

Verse 27

तत्र स्नानेन दानेन निर्भयो जायते नरः । कोटितीर्थँ ततो गच्छेद्यत्र रुद्रेण मोहिनि ॥ २७ ॥

সেখানে স্নান ও দান করলে মানুষ নির্ভয় হয়। হে মোহিনী! তারপর কোটিতীর্থে যাবে, যেখানে রুদ্র (ভগবান) বিরাজমান।

Verse 28

कोटितीर्थान्युपाहृत्य स्थापितानि महात्मना । तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा कोटीश्वरं हरम् ॥ २८ ॥

অগণিত তীর্থের পুণ্য একত্র করে সেই মহাত্মা সেখানে স্থাপন করেছিলেন। সেই তীর্থে স্নান করে ও কোটীশ্বর রূপে হরির দর্শন করলে মানুষ সেই কোটি তীর্থের ফল লাভ করে।

Verse 29

पंचयज्ञभवं पुण्यं तत्प्रभत्याप्नुयात्सदा । तत्रैव वामनो देवः सर्वैर्देवैः प्रतिष्ठितः ॥ २९ ॥

সেই স্থানের প্রভাবে মানুষ সর্বদা পঞ্চমহাযজ্ঞজাত পুণ্য লাভ করে। আর সেই স্থানেই সকল দেবতার দ্বারা প্রতিষ্ঠিত বামন দেব বিরাজমান।

Verse 30

तस्मात्तं तत्र संपूज्य अग्निष्टोमफलं लभेत् । ततोऽश्वितीर्थमासाद्ये श्रद्धावान्विजितेन्द्रियः ॥ ३० ॥

অতএব সেখানে তাঁকে যথাবিধি পূজা করলে অগ্নিষ্টোম যজ্ঞের ফল লাভ হয়। তারপর শ্রদ্ধাবান ও ইন্দ্রিয়জয়ী ব্যক্তি অশ্বিতীর্থে পৌঁছে যথাবিধি অগ্রসর হবে॥৩০॥

Verse 31

स्नात्वा तत्र यशस्वी च रूपवांश्च नरो भवेत् । ततो वाराहतीर्थं च प्राप्य विष्णुप्रकल्पितम् ॥ ३१ ॥

সেখানে স্নান করলে মানুষ যশস্বী ও রূপবান হয়। তারপর ভগবান বিষ্ণু কর্তৃক প্রতিষ্ঠিত বারাহতীর্থে পৌঁছে যথোচিত অগ্রসর হবে॥৩১॥

Verse 32

आप्लुत्य श्रद्धया तत्र नरः सद्गतिमाप्नुयात् । ततो व्रजेत्सोमतीर्थँ यत्र सोमो वरानने ॥ ३२ ॥

সেখানে শ্রদ্ধাভরে স্নান করলে মানুষ সদ্গতি লাভ করে। তারপর, হে সুন্দরী, যেখানে সোম দেব বিরাজমান, সেই সোমতীর্থে গমন করা উচিত॥৩২॥

Verse 33

तपस्तप्त्वा ह्यरोगोऽभूत्तत्र स्नानं समाचरेत् । दत्वा च तत्र गामेकां राजसूयफलं लभेत् ॥ ३३ ॥

তপস্যা করে সে সেখানে নিশ্চয়ই রোগমুক্ত হয়েছিল; তাই সেই তীর্থে স্নান করা উচিত। আর সেখানে একটি গাভী দান করলে রাজসূয় যজ্ঞসম ফল লাভ হয়॥৩৩॥

Verse 34

भूतेश्वरं च तत्रैव ज्वालामालेश्वरं तथा । तांडलिंगं समभ्यर्च्य न भूयो भवमाप्नुयात् ॥ ३४ ॥

সেখানেই ভূতেশ্বর, তদ্রূপ জ্বালামালেশ্বর এবং তাণ্ডলিঙ্গকে যথাবিধি অর্চনা করলে মানুষ আর সংসার-ভব প্রাপ্ত হয় না, অর্থাৎ পুনর্জন্ম থেকে মুক্ত হয়॥৩৪॥

Verse 35

एकहंसे नरः स्नात्वा गो सहस्रफलं लभेत् । कृतशौचे नरः स्नात्वा पुंडरीकफलं लभेत् ॥ ३५ ॥

একহংস তীর্থে স্নান করলে মানুষ সহস্র গাভী দানের সমান পুণ্য লাভ করে। কৃতশৌচে স্নান করলে পুণ্ডরীক (শ্বেত পদ্ম) অর্পণের তুল্য ফল প্রাপ্ত হয়।

Verse 36

ततो मुंजवटं नाम प्राप्य देवस्य शूलिनः । समुष्य च निशामेकां प्रार्च्येशं गणपोभवेत् ॥ ३६ ॥

তারপর শূলধারী দেব (শিব)-এর পবিত্র স্থান ‘মুঞ্জবট’ নামক স্থানে পৌঁছে এক রাত্রি অবস্থান করুক। সেখানে ঈশ (শিব)-কে বিধিপূর্বক পূজা করলে সে গণদের মধ্যে নেতা (গণপ) হয়।

Verse 37

प्रसाद्य यक्षिणीं तत्र द्वारस्थामुपवासकृत् । स्नात्वाभ्यर्च्याशयेद्विप्रान्महापातकशांतये ॥ ३७ ॥

সেখানে উপবাস করে দ্বারস্থিত যক্ষিণীকে প্রসন্ন করুক। তারপর স্নান করে পূজা সম্পন্ন করে মহাপাতক শান্তির জন্য ব্রাহ্মণদের ভোজন করাক।

Verse 38

प्रदक्षिणमुपावृत्य पुष्करं च ततो व्रजेत् । तत्र स्नात्वा पितॄन्प्रार्च्य कृतकृत्यो नरो भवेत् ॥ ३८ ॥

প্রদক্ষিণা সম্পন্ন করে ফিরে এসে তারপর পুষ্করে যাক। সেখানে স্নান করে পিতৃদের বিধিপূর্বক পূজা করলে মানুষ কৃতকৃত্য হয়।

Verse 39

कन्यादानं च यस्तत्र कार्तिक्यां वै समाचरेत् । प्रसन्ना देवतास्तस्य यच्छंत्यभिमतं फलम् ॥ ३९ ॥

যে সেখানে কার্তিক মাসে বিধিপূর্বক কন্যাদান করে, তার প্রতি দেবতারা প্রসন্ন হয়ে অভীষ্ট ফল দান করেন।

Verse 40

कपिलश्च महायक्षो द्वारपालोऽत्र संस्थितः । विघ्नं करोति पापानां सुकृतं च प्रयच्छति ॥ ४० ॥

এখানে দ্বারপালরূপে মহাযক্ষ কপিল অবস্থান করছেন। তিনি পাপীদের পথে বিঘ্ন ঘটান এবং সুকৃতবানদের পুণ্য দান করেন।

Verse 41

पत्नी तस्य महाभागा नाम्नोलूखलमेखला । आहत्य दुंदुभिं सा तु भ्रमते नित्यमेव हि ॥ ४१ ॥

তাঁর মহাভাগ্যা পত্নী ‘উলূখলমেখলা’ নামে প্রসিদ্ধ। তিনি দুন্দুভি বাজিয়ে নিত্যই ঘুরে বেড়ান।

Verse 42

वारयेत्पापिनः स्नानात्तथा सुकृतिनो नयेत् । ततो रामह्रदं गच्छेत्स्नात्वा तत्र विधानतः ॥ ४२ ॥

পাপীদের সেখানে স্নান করতে বাধা দিতে হবে, আর সুকৃতবানদের স্নানের জন্য নিয়ে যেতে হবে। তারপর রামহ্রদে গিয়ে বিধিমতে স্নান করে আচার সম্পন্ন করতে হবে।

Verse 43

देवान्पितॄनृषीनिष्ट्वा भुक्तिं मुक्तिं च विंदति । राममभ्यर्च्य सच्छद्धः स्वर्णं दत्त्वा धनी भवेत् ॥ ४३ ॥

দেবতা, পিতৃগণ ও ঋষিদের বিধিপূর্বক পূজা করলে ভুক্তি ও মুক্তি—উভয়ই লাভ হয়। আর যে সত্য শ্রদ্ধায় রামের আরাধনা করে স্বর্ণ দান করে, সে ধনী হয়।

Verse 44

वंशमूलं समासाद्य स्रात्वा स्वं वंशमुद्दरेत् । कायशोधनके स्नात्वा शुद्धदेहो हरिं विशेत् ॥ ४४ ॥

বংশমূল তীর্থে পৌঁছে সেখানে স্নান করলে মানুষ নিজের বংশের উদ্ধার করে। কায়শোধন তীর্থে স্নান করে শুদ্ধ দেহে হরির ধামে প্রবেশ লাভ করে।

Verse 45

लोकोद्धारं ततः प्राप्य स्नात्वाभ्यर्च्य जनार्दनम् । प्राप्नोति शाश्वतं लोकं यत्र विष्णुः सनातनः ॥ ४५ ॥

তারপর লোকোদ্ধার তীর্থে পৌঁছে স্নান করে এবং জনার্দনকে বিধিপূর্বক পূজা করে, সে সেই শাশ্বত লোক লাভ করে যেখানে সনাতন বিষ্ণু বিরাজমান।

Verse 46

श्रीतीर्थं च ततः प्राप्य शालग्राममनुत्तमम् । स्नात्वाभ्यर्च्य हरिं नित्यं पश्यति स्वांतिके स्थितम् ॥ ४६ ॥

তারপর শ্রীতীর্থ ও অনুত্তম শালগ্রাম প্রাপ্ত হয়ে স্নান করে নিত্য হরির পূজা করে, এবং তাঁকে নিজের নিকটে অবস্থানরত দেখেন।

Verse 47

कपिलाह्रदमासाद्य स्नात्वाभ्यर्च्य सुरान्पितॄन् । सहस्रकपिलापुण्यं लभते नात्र संशयः ॥ ४७ ॥

কপিলাহ্রদে পৌঁছে সেখানে স্নান করে দেবতা ও পিতৃগণের পূজা করলে, সহস্র কপিলা (হাজার গাভী) দানের সমান পুণ্য লাভ হয়—এতে সন্দেহ নেই।

Verse 48

कपिलं तत्र विश्वेशं समभ्यर्च्य विधानतः । देवैश्च सत्कृतो भद्रे साक्षाच्छिवपदं लभेत् ॥ ४८ ॥

হে ভদ্রে! সেখানে কপিলরূপ বিশ্বেশকে বিধিপূর্বক পূজা করলে, দেবগণের দ্বারা সম্মানিত হয়ে, সে প্রত্যক্ষভাবে শিবপদ লাভ করে।

Verse 49

सूर्यतीर्थे ततो भानुं सोपवासः समर्चयेत् । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं लब्ध्वा व्रजेद्दिवम् ॥ ४९ ॥

তারপর সূর্যতীর্থে উপবাসসহ ভানু (সূর্যদেব)-এর পূজা করা উচিত; অগ্নিষ্টোম যজ্ঞের ফলসম পুণ্য লাভ করে সে স্বর্গে গমন করে।

Verse 50

पृथिवीविवरद्वारि स्थितो गणपतिः स्वयम् । तं दृष्ट्वाथ समभ्यर्च्य यज्ञस्य फलमाप्नुयात् ॥ ५० ॥

পৃথিবীর বিদীর্ণ দ্বারের কাছে স্বয়ং গণপতি অবস্থান করেন। তাঁকে দর্শন করে যথাবিধি পূজা করলে যজ্ঞের ফল লাভ হয়॥৫০॥

Verse 51

देव्यास्तीर्थे नरः स्नात्वा लभते रूपमुत्तमम् । ब्रह्मावर्ते नरः स्नात्वा ब्रह्मज्ञानमवाप्नुयात् ॥ ५१ ॥

দেবীর তীর্থে স্নান করলে মানুষ উৎকৃষ্ট রূপ-লাবণ্য লাভ করে। আর ব্রহ্মাবর্তে স্নান করলে ব্রহ্মজ্ঞান প্রাপ্ত হয়॥৫১॥

Verse 52

सुतीर्थके नरः स्नात्वा देवर्षिपितृमानवान् । समभ्यर्च्याश्वमेधस्य यज्ञस्य फलमाप्नुयात् ॥ ५२ ॥

সুতীর্থকে স্নান করে যে দেবতা, দেবর্ষি, পিতৃগণ ও মানব-অতিথিদের যথাবিধি পূজা করে, সে অশ্বমেধ যজ্ঞের ফল লাভ করে॥৫২॥

Verse 53

कामेश्वरस्य तीर्थे तु स्नात्वा श्रद्धासमन्वितः । सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो ब्रह्म प्राप्नोति शाश्वतम् ॥ ५३ ॥

কামেশ্বরের তীর্থে শ্রদ্ধাসহ স্নান করলে সকল রোগ থেকে মুক্ত হয়ে শাশ্বত ব্রহ্মকে লাভ করে॥৫৩॥

Verse 54

स्नातस्य मातृतीर्थे तु श्रद्धयाभ्यर्चकस्य तु । आसप्तमं कुलं देवि वर्द्धते श्रीरनुत्तमा ॥ ५४ ॥

হে দেবী! মাতৃতীর্থে স্নান করে যে শ্রদ্ধাভরে পূজা করে, তার বংশে সপ্তম পুরুষ পর্যন্ত অনুপম শ্রী-সমৃদ্ধি বৃদ্ধি পায়॥৫৪॥

Verse 55

ततः सीतावनं गच्छेत्तत्र तीर्थं महच्छुभे । पुनातिदर्शनादेवपुरुषानेकविशतिंम् ॥ ५५ ॥

তদনন্তর সীতাবনে গমন করা উচিত; সেখানে এক মহৎ ও শুভ তীর্থ আছে। কেবল দর্শনমাত্রেই একুশ জনকে পবিত্র করে।

Verse 56

केशान्प्रक्षिप्य वै तत्र पूतो भवति पापतः । दशाश्वमेधिकं तत्र तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ ५६ ॥

সেখানে কেশ নিক্ষেপ করলে মানুষ পাপ থেকে শুদ্ধ হয়। সেখানে ‘দশাশ্বমেধিক’ নামে তীর্থ ত্রিলোকে প্রসিদ্ধ।

Verse 57

दर्शनात्तस्य तीर्थस्य मुक्तो भवति किल्बिषैः । मानुषाह्वें ततस्तीर्थं प्राप्य स्रानं समाचरेत् ॥ ५७ ॥

সেই তীর্থের কেবল দর্শনেই পাপমুক্তি হয়। অতএব ‘মানুষাহ্ব’ নামে তীর্থে পৌঁছে বিধিমতে স্নান করা উচিত।

Verse 58

यदीच्छेन्मानुषं जन्म पुनश्च विधिनंदिनि । मानुषाच्च ततस्तीर्थात्कोशमात्रे महानदी ॥ ५८ ॥

হে বিধিনন্দিনী, যদি কেউ পুনরায় মানবজন্ম কামনা করে, তবে ‘মানুষ’ নামক সেই তীর্থ থেকে মাত্র এক ক্রোশ দূরে এক মহা নদী আছে।

Verse 59

आपगा नाम विख्याता तत्र स्नात्वा विधानतः । श्यामाकं पयसा सिद्धं भोजयद्द्विजसत्तमान् ॥ ५९ ॥

সেখানে ‘আপগা’ নামে প্রসিদ্ধ ধারা আছে। সেখানে বিধিমতে স্নান করে, দুধে সিদ্ধ শ্যামাক অন্ন শ্রেষ্ঠ দ্বিজদের ভোজন করানো উচিত।

Verse 60

तस्य पापं क्षयं याति पितॄणां श्राद्धतो गतिः । नभस्ये मासि कृष्णे तु पितृपक्षे महालये ॥ ६० ॥

সেই শ্রাদ্ধকর্মে তার পাপ ক্ষয় হয় এবং শ্রাদ্ধের দ্বারা পিতৃগণ উত্তম গতি লাভ করেন। বিশেষত নাভস্য মাসের কৃষ্ণপক্ষে, পিতৃপক্ষে মহালয়কালে এ ফল অধিক হয়।

Verse 61

चतुर्दश्यां तु मध्याह्ने पिंडदो मुक्तिमाप्नुयात् । ब्राह्मोदुंबरकं गच्छेद्ब्रह्मणः स्थानकं ततः ॥ ६१ ॥

চতুর্দশীতে মধ্যাহ্নকালে যে পিণ্ডদান করে, সে মুক্তি লাভ করে। তারপর সে ব্রাহ্মোদুম্বরকে গমন করে—সেটি ব্রহ্মার পবিত্র স্থান।

Verse 62

तत्र ब्रह्मर्षिकुंडेषु स्नातः सोमफलं लभेत् । वृद्धकेदारके तीर्थे स्थाणुं दंडिसमन्वितम् ॥ ६२ ॥

সেখানে ব্রহ্মর্ষি-কুণ্ডসমূহে স্নান করলে সোমযাগের সমান ফল লাভ হয়। আর বৃদ্ধ-কেদারক তীর্থে দণ্ডধারী তপস্বীদের সহিত স্থাণু (শিব)-এর দর্শন ও পূজা হয়।

Verse 63

समर्च्य यत्र चाप्नोति नरोंऽतर्द्धानमिच्छया । कलश्यां च ततो गच्छेद्यत्र देवी स्वयं स्थिता ॥ ६३ ॥

যেখানে যথাবিধি পূজা করে মানুষ ইচ্ছামতো অন্তর্ধান হওয়ার শক্তি লাভ করে। সেখান থেকে সে কলশ্যায় গমন করুক, যেখানে দেবী স্বয়ং অধিষ্ঠিতা।

Verse 64

स्नात्वास्यामंबिकां प्रार्च्य तरेत्संसारसागरम् । सरके कृष्णभूतायां दृष्ट्वा देवं महेश्वरम् ॥ ६४ ॥

এখানে স্নান করে এবং অম্বিকাকে যথাবিধি আরাধনা করলে মানুষ সংসার-সাগর পার হয়। আর সরকে, যখন স্রোত কৃষ্ণবর্ণ হয়, তখন মহেশ্বর দেবের দর্শন লাভ হয়।

Verse 65

शैवं पदमवाप्नोति नरः श्रद्धासमन्वितः । तिस्रः कोट्यस्तु तीर्थानां सरके संति भामिनि ॥ ६५ ॥

শ্রদ্ধায় সমন্বিত মানুষ শৈব পদ লাভ করে। হে সুন্দরী, সরকায় তীর্থের তিন কোটি বিদ্যমান বলে কীর্তিত॥

Verse 66

रुद्रकोटिस्तथा कूपे सरोमध्ये व्यस्थिता । तस्मिन्सरसि यः स्नात्वा रुद्रकोटिं स्मरेन्नरः ॥ ६६ ॥

তদ্রূপ রুদ্রকোটি সরোবরের মধ্যস্থিত কূপে প্রতিষ্ঠিত। যে ব্যক্তি সেই সরোবরেতে স্নান করে রুদ্রকোটির স্মরণ করে॥

Verse 67

पूजिता रुद्रकोटिस्तु तेन स्यान्नात्र संशयः । ईहास्पदं च तत्रैव तीर्थं पापप्रणाशनम् ॥ ६७ ॥

তার দ্বারা রুদ্রকোটির পূজা সম্পন্ন হয়—এতে সন্দেহ নেই। আর সেখানেই সাধনার ভূমি, পাপনাশক সেই তীর্থ বিদ্যমান॥

Verse 68

यस्मिन्मुक्तिमवाप्नोति दर्शनादेव मानवः । तत्रस्थानर्चयित्वा च देवान्पितृगणानपि ॥ ६८ ॥

যার কেবল দর্শনেই মানুষ মুক্তি লাভ করে—সেই স্থানে অবস্থান করে দেবগণ ও পিতৃগণকেও পূজা করা উচিত॥

Verse 69

न दुर्गतिमवाप्नोति मनसा चिंतितं लभेत् । केदारं च महातीर्थं सर्वकल्मषनाशनम् ॥ ६९ ॥

মানুষ দুর্গতি প্রাপ্ত হয় না এবং মনে যা কামনা করে তা লাভ করে। কেদার মহাতীর্থ, যা সকল কল্মষ নাশ করে॥

Verse 70

तत्र स्नात्वा च पुरुषः सर्वदानफलं लभेत् । अन्यजन्मेति विख्यातं सरकस्य तु पूर्वतः ॥ ७० ॥

সেখানে স্নান করলে মানুষ সকল দানের সমান পুণ্যফল লাভ করে। সরকের সম্মুখে তা ‘অন্যজন্ম’ নামে তীর্থরূপে প্রসিদ্ধ।

Verse 71

सरो महत्स्वच्छजलं देवौ हरिहरौ यतः । विष्णुश्चतुर्भुजस्तत्र लिंगाकारः शिवः स्थितः ॥ ७१ ॥

সেখানে নির্মল জলের এক মহাসরোবর আছে, যেখানে হরি ও হর—দুই দেবতা বিরাজমান। সেখানে বিষ্ণু চতুর্ভুজ রূপে স্থিত, আর শিব লিঙ্গরূপে প্রতিষ্ঠিত।

Verse 72

तत्र स्नात्वा च तौ दृष्ट्वा स्तुत्वा मोक्षं लभेन्नरः । नागह्रदे ततो गत्वा स्नात्वा चैत्रे सितांतके ॥ ७२ ॥

সেখানে স্নান করে, সেই দুই দেবের দর্শন ও স্তব করে মানুষ মোক্ষ লাভ করে। তারপর নাগহ্রদে গিয়ে চৈত্র মাসের শুক্লপক্ষের শেষে স্নান করলে (উক্ত) পুণ্য হয়।

Verse 73

श्राद्धदो मुक्तिमाप्नोति यमलोकं न पश्यति । ततस्त्रिविष्टपं गच्छेत्तीर्थं देवनिषेवितम् ॥ ७३ ॥

যে শ্রাদ্ধ দান করে সে মুক্তি লাভ করে এবং যমলোক দর্শন করে না। তারপর দেবসেবিত সেই তীর্থ থেকে ত্রিবিষ্টপ (স্বর্গ) গমন করে।

Verse 74

यत्र वैतरणी पुण्या नदी पापप्रमोचिनी । तत्र स्नात्वार्चयित्वा च शूलपाणिं वृषध्वजम् ॥ ७४ ॥

যেখানে পবিত্র বৈতরণী নদী প্রবাহিত—যা পাপমোচিনী—সেখানে স্নান করে ত্রিশূলধারী, বৃষধ্বজ শিবেরও পূজা করা উচিত।

Verse 75

सर्वपाप विशुद्धात्मा गच्छत्येव परां गतिम् । रसावर्ते नरः स्नात्वा सिद्धिमाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ ७५ ॥

সকল পাপ থেকে বিশুদ্ধচিত্ত মানুষ নিশ্চিতই পরম গতি লাভ করে। রাসাবর্তে স্নান করলে সে অনুত্তম সিদ্ধি প্রাপ্ত হয়॥

Verse 76

चैत्रस्य सितभूतायां स्नानं कृत्वा विलेपके । पूजयित्वा शिवं भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ७६ ॥

চৈত্র মাসের শুক্লপক্ষে শুভ তিথিতে বিলেপকে স্নান করে ভক্তিভরে শিবের পূজা করলে সকল পাপ থেকে মুক্তি লাভ হয়॥

Verse 77

ततो गच्छेन्नरो देवि फलकीवनमुत्तमम् । यत्र देवाः सगंधर्वास्तप्यंते परमं तपः ॥ ७७ ॥

তারপর, হে দেবী, মানুষকে উত্তম ফলকীবনে যেতে হবে, যেখানে দেবতারা গন্ধর্বদের সঙ্গে পরম তপস্যা করেন॥

Verse 78

तत्र नद्यां दृषद्वत्यां नरः स्नात्वा विधानतः । देवान्पितॄंस्तर्पयित्वा ह्यग्निष्टोमातिरात्रभाक् ॥ ७८ ॥

সেখানে দৃষদ্বতী নদীতে বিধিপূর্বক স্নান করে এবং দেবতা ও পিতৃগণকে তर्पণ দিলে অগ্নিষ্টোম ও অতিরাত্র সোমযজ্ঞের সমান ফল লাভ হয়॥

Verse 79

दर्शे तथा विधुदिने तत्र श्राद्धं करोति यः । गयाश्राद्ध समं तत्र लभते फलमुत्तमम् ॥ ७९ ॥

যে সেখানে অমাবস্যা (দর্শ) এবং চন্দ্র-সম্পর্কিত পবিত্র তিথিতে (বিধুদিন) শ্রাদ্ধ করে, সে গয়া-শ্রাদ্ধের সমান শ্রেষ্ঠ ফল লাভ করে॥

Verse 80

श्राद्धे फलमरण्यस्य स्मरणं पितृतृप्तिदम् । पाणिघाते ततस्तीर्थे पितॄन्संतर्प्य मानवः ॥ ८० ॥

শ্রাদ্ধকর্মে ফলমরণ্যের স্মরণ পিতৃগণকে তৃপ্তিদান করে। এরপর পাণিঘাট নামক তীর্থে গিয়ে মানুষ বিধিপূর্বক পিতৃদের তर्पণ করবে।

Verse 81

राजसूय फलं प्राप्य सांख्यं योगं च विंदति । ततस्तु मिश्रके तीर्थे स्नात्वा मर्त्यो विधानतः ॥ ८१ ॥

রাজসূয় যজ্ঞসম ফল লাভ করে মানুষ সাঙ্ক্য ও যোগের জ্ঞান অর্জন করে। এরপর মিশ্রক তীর্থে বিধিপূর্বক স্নান করলে সে সেই ফলসমূহ লাভ করে।

Verse 82

सर्वतीर्थफलं प्राप्य लभते गतिमुत्तमाम् । ततो व्यासवने गत्वा स्नात्वा तीर्थे मनोजवे ॥ ८२ ॥

সকল তীর্থের ফল লাভ করে মানুষ সর্বোত্তম গতি পায়। তারপর ব্যাসবনে গিয়ে মনোজব নামক তীর্থে স্নান করলে সে আরও পবিত্র হয়।

Verse 83

मनीषिणं विभुं दृष्ट्वा मनसा चिंतितं लभेत् । गत्वा मधुवनं चैव देव्यास्तीर्थे नरः शुचिः ॥ ८३ ॥

সর্বশক্তিমান মনীষী ঋষির দর্শনে মানুষ মনে চাওয়া ফল লাভ করে। আর মধুবনে ও দেবীর তীর্থে গিয়ে শুচি হয়ে সে অভীষ্ট ফল পায়।

Verse 84

स्नात्वा देवानृषीनिष्ट्वा लभते सिद्धिमुत्तमाम् । कौशिकीसंगमे तीर्थे दृषद्वत्यां नरः प्लुतः ॥ ८४ ॥

সেখানে স্নান করে এবং দেবতা ও ঋষিদের বিধিপূর্বক পূজা করে মানুষ সর্বোচ্চ সিদ্ধি লাভ করে। কৌশিকী-সঙ্গম তীর্থে দ্রষদ্বতীতে ডুব দিলে সে এই ফল পায়।

Verse 85

नियतो नियताहारः सर्वपापैः प्रमुच्यते । ततो व्यासस्थलीं गच्छेद्यत्र व्यासेन धीमता ॥ ८५ ॥

যে সংযমী এবং নিয়মিত আহার করে, সে সকল পাপ থেকে মুক্ত হয়। তারপর তাকে ব্যাসস্থলী যেতে হবে, যেখানে ধীমান ব্যাস মুনি বাস করে পবিত্র কর্ম সম্পাদন করেছিলেন।

Verse 86

पुत्रशोकाभिभूतेन देहत्यागो विनिश्चितः । पुनरुत्थापितो देवैस्तत्र गत्वा न शोकभाक् ॥ ८६ ॥

পুত্রশোকে অভিভূত হয়ে সে দেহত্যাগের সংকল্প করেছিল; কিন্তু দেবগণ তাকে পুনরায় জীবিত করলেন। সেখানে গিয়ে সে আর শোকের ভাগী হয় না।

Verse 87

किंदुशूकूपमासाद्य तिलप्रस्थं प्रदाप्य च । गच्छेद्धि परमां सिद्धिं मृतो मुक्तिमवाप्नुयात् ॥ ८७ ॥

কিন্দুশূক কূপে পৌঁছে তিলের এক প্রস্থ অর্পণ করলে সে পরম সিদ্ধি লাভ করে; এবং মৃত্যুর পরে মুক্তিও পেতে পারে।

Verse 88

आह्नं च मुदितं चैव द्वै तीर्थे भुवि विश्रुते । तयोः स्नात्वा विशुद्धात्मा सूर्यलोकमवाप्नुयात् ॥ ८८ ॥

‘আহ্ন’ ও ‘মুদিত’—পৃথিবীতে প্রসিদ্ধ দুই তীর্থ। উভয় স্থানে স্নান করে বিশুদ্ধচিত্ত ব্যক্তি সূর্যলোক লাভ করে।

Verse 89

मृगमुच्यं ततो गत्वा गंगायां प्रणतः स्थितः । अर्चयित्वा महादेवमश्वमेधफलं लभेत् ॥ ८९ ॥

তারপর মৃগমুচ্যে গিয়ে গঙ্গায় প্রণত হয়ে অবস্থান করুক। সেখানে মহাদেবের অর্চনা করলে অশ্বমেধ যজ্ঞের সমান ফল লাভ হয়।

Verse 90

कोटितीर्थं ततो गत्वा स्नात्वा कोटीश्वरं शिवम् । दृष्ट्वा स्तुत्वा श्रद्दधानः कोटियज्ञफलं लभेत् ॥ ९० ॥

তারপর কোটিতীর্থে গিয়ে সেখানে স্নান করে, শ্রদ্ধাভরে কোটীশ্বর শিবের দর্শন ও স্তব করলে কোটি যজ্ঞের সমান পুণ্যফল লাভ হয়।

Verse 91

ततो वामनकं गच्छेत्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । यत्र वामनजन्माभूद्बलेर्यज्ञजिहीर्षया ॥ ९१ ॥

তারপর ত্রিলোকে প্রসিদ্ধ বামনক স্থানে যেতে হবে, যেখানে বলির যজ্ঞ হরণ (সমাপ্ত) করার জন্য ভগবান বামনের জন্ম হয়েছিল।

Verse 92

तत्र विष्णुपदे स्नात्वा पूजयित्वा च वामनम् । सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोके महीयते ॥ ९२ ॥

সেখানে বিষ্ণুপদে স্নান করে এবং ভগবান বামনের পূজা করলে, যে সর্বপাপ থেকে শুদ্ধচিত্ত হয়, সে বিষ্ণুলোকে সম্মানিত হয়।

Verse 93

ज्येष्ठाश्रमं च तत्रैव सर्वपातकनाशनम् । ज्येष्ठस्य शुक्लैकादश्यां सोपवासः परेऽहनि ॥ ९३ ॥

সেখানেই জ্যৈষ্ঠাশ্রম নামে তীর্থ আছে, যা সকল পাপ নাশ করে। জ্যৈষ্ঠ মাসের শুক্ল একাদশীতে উপবাস করে পরদিন পারণ (ব্রতসমাপন) করতে হয়।

Verse 94

स्नात्वा तत्र विधानेन श्रेष्ठत्वं लभते नृषु । श्राद्धं तत्र कृतं देवि पितॄणामतितुष्टिदम् ॥ ९४ ॥

সেখানে বিধিপূর্বক স্নান করলে মানুষের মধ্যে শ্রেষ্ঠত্ব লাভ হয়। আর হে দেবী, সেখানে করা শ্রাদ্ধ পিতৃগণকে পরম তৃপ্তি দেয়।

Verse 95

तत्रैव कोटितीर्थं च त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा कोटियज्ञफलं लभेत् ॥ ९५ ॥

সেখানেই কোটিতীর্থ আছে, যা ত্রিলোকে প্রসিদ্ধ। সেই তীর্থে স্নান করলে মানুষ কোটি যজ্ঞের সমান পুণ্যফল লাভ করে।

Verse 96

तत्र कोटीश्वरं नाम देवदेवं महेश्वरम् । समभ्यर्च्य विधानेन गाणपत्यमवाप्नुयात् ॥ ९६ ॥

সেখানে কোটীশ্বর নামে দেবদেব মহেশ্বরকে বিধিপূর্বক পূজা করলে ভক্ত গণপতির অনুগ্রহসহ গাণপত্য-ভাব লাভ করে।

Verse 97

सूर्यतीर्थं च तत्रैव स्नात्वात्र रविलोकभाक् । कुलोत्तारणके तीर्थे गत्वा स्नानं समाचरन् ॥ ९७ ॥

সেখানেই সূর্যতীর্থে স্নান করে সে রবি-দর্শনের সৌভাগ্য লাভ করে। পরে ‘কুলোত্তারণক’ নামক তীর্থে গিয়ে বিধিমতো স্নান সম্পন্ন করে।

Verse 98

उद्धृत्य स्वकुलं स्वर्गे कल्पांतं निवसेत्ततः । पवनस्य ह्रदे स्नात्वा दृष्ट्वा देवं महेश्वरम् ॥ ९८ ॥

নিজ কুলকে উদ্ধার করে সে পরে কল্পান্ত পর্যন্ত স্বর্গে বাস করে। পবন-হ্রদে স্নান করে এবং দেব মহেশ্বরকে দর্শন করে (এই ফল লাভ হয়)।

Verse 99

विमुक्तः सर्वपापेभ्यः शैवं पदमवाप्नुयात् । स्नात्वा च हनुमत्तीर्थे नरो मुक्तिमवाप्नुयात् ॥ ९९ ॥

সমস্ত পাপ থেকে মুক্ত হয়ে সে শিবপদ লাভ করে। আর হনুমত্তীর্থে স্নান করলে মানুষ নিশ্চিতই মুক্তি লাভ করে।

Verse 100

शालहोत्रस्य राजर्षेस्तीर्थे स्नात्वाघवर्जितः । श्रीकुंभाख्ये सरस्वत्यास्तीर्थए स्नात्वाथ यज्ञवाक् ॥ १०० ॥

রাজর্ষি শালহোত্রের তীর্থে স্নান করলে মানুষ পাপমুক্ত হয়। তারপর সরস্বতীর ‘শ্রী-কুম্ভ’ নামক তীর্থে স্নান করে যজ্ঞোপযোগী পবিত্র বাক্‌শক্তি লাভ করে।

Verse 101

स्नातश्च नैमिषे कुंडे नैमिषस्नानपुण्यभाक् । स्नात्वा वेदवतीतीर्थे स्त्री सतीत्वमवाप्नुयात् ॥ १०१ ॥

নৈমিষ কুণ্ডে স্নানকারী নৈমিষ-স্নানের পুণ্য লাভ করে। আর বেদবতী তীর্থে স্নান করলে নারী সতীত্ব—পতিব্রতা ধর্মের সিদ্ধি—প্রাপ্ত করে।

Verse 102

ब्रह्मतीर्थे नरः स्रात्वा ब्राह्मण्यं लभते नरः । ब्रह्मणः परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति ॥ १०२ ॥

ব্রহ্ম-তীর্থে স্নান করলে মানুষ ব্রাহ্মণ্য-গুণের পুণ্য ও তেজ লাভ করে। সেটিই ব্রহ্মার পরম ধাম; সেখানে গেলে আর শোক থাকে না।

Verse 103

सोमतीर्थे नरः स्नात्वा स्वर्गतिं समवाप्नुयात् । सप्तसारस्वतं तीर्थं प्राप्य स्नात्वा च मुक्तिभाक् ॥ १०३ ॥

সোম-তীর্থে স্নান করলে মানুষ স্বর্গগতি লাভ করে। আর ‘সপ্ত-সারস্বত’ নামক তীর্থে পৌঁছে সেখানে স্নান করলে মুক্তির অধিকারী হয়।

Verse 104

यत्र सप्त सरस्वत्यः सम्यगैक्यं समागताः । सुप्रभा कांचनाक्षी च विशाला च मनोहरी ॥ १०४ ॥

যেখানে সাতটি সরস্বতী যথাযথভাবে এক সঙ্গমে মিলিত হয়েছে—সুপ্রভা, কাঞ্চনাক্ষী, বিশালা ও মনোহরী।

Verse 105

सुनंदा च सुवेणुश्च सप्तमी विमलोदका । तथैवौशनसे तीर्थे स्नात्वा मुच्येत पातकैः ॥ १०५ ॥

সুনন্দা, সুবেণু, সপ্তমী ও বিমলোদকা—এই পবিত্র জলে এবং তদ্রূপ ঔশনস তীর্থে স্নান করলে মানুষ পাপমুক্ত হয়।

Verse 106

कपाल मोचने स्नात्वा ब्रह्महापि विशुध्यति । वैश्वामित्रे नरः स्नातो ब्राह्मण्यं समवाप्नुयात् ॥ १०६ ॥

কপালমোচনে স্নান করলে ব্রহ্মহত্যার দোষীও শুদ্ধ হয়। আর বৈশ্বামিত্র তীর্থে স্নানকারী নর ব্রাহ্মণ্য-ফল লাভ করে।

Verse 107

ततः पृथूदके स्नात्वा मुच्यते भवबंधनात् । अवकीर्णे नरः स्नात्वा ब्रह्मचर्यफलं लभेत् ॥ १०७ ॥

তারপর পৃথূদকে স্নান করলে মানুষ সংসারবন্ধন থেকে মুক্ত হয়। আর অবকীর্ণ তীর্থে স্নানকারী ব্রহ্মচর্যের ফল লাভ করে।

Verse 108

मधुस्रावेऽथप्रयातः स्नातो मुच्यते पातकैः । स्नात्वा तीर्थे च वासिष्ठे वासिष्ठं लोकमाप्नुयात् ॥ १०८ ॥

তারপর মধুস্রাবে গিয়ে যে স্নান করে, সে পাপ থেকে মুক্ত হয়। আর বাসিষ্ঠ তীর্থে স্নান করে বসিষ্ঠলোক লাভ করে।

Verse 109

अरुणासंगमे स्नात्वा त्रिरात्रोपोषितो नरः । स्नात्वा मुक्तिमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ १०९ ॥

অরুণা-সঙ্গমে তিন রাত্রি উপবাস করে যে নর স্নান করে, সে মোক্ষ লাভ করে; এতে আর কোনো বিচার নেই।

Verse 110

समुद्रास्तत्र चत्वारस्तेषु स्नातो नरः शुभे । गोसहस्रफलं लब्ध्वा स्वग्रलोके महीयते ॥ ११० ॥

হে শুভে! সেখানে চারটি সমুদ্র আছে। তাতে স্নান করলে মানুষ সহস্র গো-দানসম পুণ্য লাভ করে স্বর্গলোকে মহিমান্বিত হয়।

Verse 111

सोमतीर्थं च तत्रान्यत्तस्मिन्स्नात्वा च मोहिनि । चैत्रे षष्ठ्यां च शुक्लायां श्राद्धं कृत्वोद्धरेत्पितॄन् ॥ १११ ॥

হে মোহিনী! সেখানে সোমতীর্থ নামে আরেক তীর্থ আছে। সেখানে স্নান করে চৈত্র মাসের শুক্লপক্ষের ষষ্ঠীতে শ্রাদ্ধ করলে পিতৃগণ উদ্ধৃত হন।

Verse 112

अथ पञ्चवटे स्नात्वा योगमूर्तिधरं शिवम् । समभ्यर्च्य विधानेन दैवतैः सहमोदते ॥ ११२ ॥

তারপর পঞ্চবটে স্নান করে যোগমূর্তিধারী শিবকে বিধিপূর্বক পূজা করলে ভক্ত দেবতাদের সঙ্গে আনন্দিত হয়।

Verse 113

कुरुतीर्थे ततः स्नातः सर्वसिद्धिमवाप्नुयात् । स्वर्गद्वारे प्लुतो मर्त्यः स्वर्गलोके महीयते ॥ ११३ ॥

এরপর কুরুতীর্থে স্নান করলে মানুষ সর্বসিদ্ধি লাভ করে। ‘স্বর্গদ্বার’-এ ডুব দিয়ে সে স্বর্গলোকে সম্মানিত হয়।

Verse 114

स्नातो ह्यनरके तीर्थे मुच्यते सर्वकिल्बिषैः । ततो गच्छेन्नरो देवि काम्यकं वनमुत्तमम् ॥ ११४ ॥

অনরক তীর্থে স্নান করলে মানুষ সকল পাপ থেকে মুক্ত হয়। তারপর, হে দেবী, তাকে উত্তম কাম্যক বনে গমন করা উচিত।

Verse 115

यस्मिन्प्रविष्टमात्रस्तु मुच्यते सर्वसंचयैः । अथादित्यवनं प्राप्य दर्शनादेव मुक्तिभाक् ॥ ११५ ॥

যে পবিত্র স্থানে মাত্র প্রবেশ করলেই মানুষ সমস্ত পাপসঞ্চয় থেকে মুক্ত হয়। অতএব আদিত্যবনে পৌঁছে কেবল দর্শন করলেই সে মোক্ষের অংশীদার হয়।

Verse 116

स्नानं रविदिने कृत्वा तत्र वांछितमाप्नुयात् । यज्ञोपवीतिके स्नात्वा स्वधर्मफलभाग्भवेत् ॥ ११६ ॥

রবিবারে সেখানে স্নান করলে মানুষ কাম্য ফল লাভ করে। যজ্ঞোপবীতিকে স্নান করলে সে নিজের স্বধর্মের ফলের অংশীদার হয়।

Verse 117

ततश्चतुःप्रवाहाख्ये तीर्थे स्नात्वा नरोत्तमः । सर्वतीर्थफलं प्राप्य मोदते दिवि देववत् ॥ ११७ ॥

তারপর, হে নরশ্রেষ্ঠ, চতুঃপ্রবাহ নামে তীর্থে স্নান করে সে সকল তীর্থের ফল লাভ করে এবং স্বর্গে দেবতার মতো আনন্দ করে।

Verse 118

स्नातस्तीर्थे विहारे तु सर्वसौख्यमवाप्नुयात् । दुर्गातीर्थे नरः स्नात्वा न दुर्गतिमवाप्नुयात् ॥ ११८ ॥

তীর্থে স্নান করে এবং সেখানে পবিত্র বিহার করলে মানুষ সর্বপ্রকার সুখ লাভ করে। আর দুর্গা-তীর্থে স্নান করলে সে দুর্গতি লাভ করে না।

Verse 119

ततः सरस्वतीकूपे पितृतीर्थापराह्वये । स्नात्वा संतर्प्य देवादींल्लभते गतिमुत्तमाम् ॥ ११९ ॥

এরপর সরস্বতী-কূপে, যা পিতৃ-তীর্থ নামেও প্রসিদ্ধ, স্নান করে এবং দেবতাদি সকলকে তৃপ্তিদান (তর্পণ) করলে মানুষ সর্বোচ্চ গতি লাভ করে।

Verse 120

स्नात्वा प्राचीसरस्वत्यां श्राद्धं कृत्वा विधानतः । दुर्लभं प्राप्नुयात्कामं देहांते स्वर्गतिं लभेत् ॥ १२० ॥

প্রাচী সরস্বতীতে স্নান করে এবং বিধিমতে শ্রাদ্ধ সম্পন্ন করলে মানুষ দুর্লভও অভীষ্ট ফল লাভ করে; দেহান্তে স্বর্গগতি প্রাপ্ত হয়।

Verse 121

शुक्रतीर्थे नरः स्नात्वा श्राद्धदः प्रोद्धरेत्पितॄन् । अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां चैत्रे कृष्णे विशेषतः ॥ १२१ ॥

শুক্রতীর্থে স্নান করে সেখানে শ্রাদ্ধ-দান করলে মানুষ পিতৃগণকে উদ্ধারে সক্ষম হয়—বিশেষত চৈত্র মাসের কৃষ্ণপক্ষে অষ্টমী বা চতুর্দশীতে।

Verse 122

सोपवासो ब्रह्मतीर्थे मुक्तिभाङ्नात्र संशयः । स्थाणुतीर्थे ततः स्नात्वा दृष्ट्वा स्थाणुवटं नरः ॥ १२२ ॥

ব্রহ্মতীর্থে উপবাসসহ থাকলে মানুষ মোক্ষের অধিকারী হয়—এতে সন্দেহ নেই। তারপর স্থাণুতীর্থে স্নান করে স্থাণুবট দর্শন করলে সে পুণ্য লাভ করে।

Verse 123

मुच्यते पातकैर्घोरैरितिप्राह पितामहः । दर्शनात्स्थाणुलिंगस्य यात्रा पूर्णा प्रजायते ॥ १२३ ॥

পিতামহ (ব্রহ্মা) বলেছেন—‘স্থাণুলিঙ্গ দর্শনে মানুষ ভয়ংকর পাপ থেকে মুক্ত হয়।’ কেবল স্থাণুলিঙ্গ দর্শনেই তীর্থযাত্রা সম্পূর্ণ হয়।

Verse 124

कुरुक्षेत्रस्य देवेशि सत्यं सत्यं मयोदितम् । कुरुक्षेत्रसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ॥ १२४ ॥

হে দেবেশি! আমি সত্যই সত্য বলছি—কুরুক্ষেত্রের সমান কোনো তীর্থ কখনও ছিল না, ভবিষ্যতেও হবে না।

Verse 125

तत्र द्वादश यात्रास्तु कृत्वा भूयो न जन्मभाक् । पूर्तमिष्टं तपस्तप्तं हुतं दत्तं विधानतः ॥ १२५ ॥

সেখানে দ্বাদশ তীর্থযাত্রা সম্পন্ন করলে আর পুনর্জন্ম হয় না। তাতে পূর্ত‑ইষ্ট, তপস্যা, হোম ও বিধিমতে দান—সবই সম্পূর্ণ হয়।

Verse 126

तत्र स्यादक्षयं सर्वमिति वेदविदो विदुः । मन्वादौ च युगादौ च ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः ॥ १२६ ॥

সেখানে সবই অক্ষয় ফলদায়ক হয়—এ কথা বেদজ্ঞরা বলেন। বিশেষত মন্বন্তরের আরম্ভে, যুগের আরম্ভে এবং চন্দ্র‑সূর্যগ্রহণে।

Verse 127

महापाते च संक्रांतौ पुण्ये चाप्यन्यवासरे । स्नातस्तत्र कुरुक्षेत्रे फलानंत्यमवाप्नुयात् ॥ १२७ ॥

মহাপর্বে, সংক্রান্তিতে কিংবা অন্য যে কোনো পুণ্যদিনে—যে কুরুক্ষেত্রে সেখানে স্নান করে, সে অনন্ত ফল লাভ করে।

Verse 128

कलिजानां तु पापानां पावनाय महात्मनाम् । ब्रह्मणा कल्पितं तीर्थं कुरुक्षेत्रं सुखावहम् ॥ १२८ ॥

কলিযুগে জন্মানো লোকদের পাপ শোধন ও মহাত্মাদের মঙ্গলার্থে ব্রহ্মা ‘কুরুক্ষেত্র’ নামে সুখদ তীর্থ স্থাপন করেছেন।

Verse 129

य इमां कीर्तयेत्पुण्यां कथां पापप्रणाशिनीम् । श्रृणुयाद्वा नरो भक्त्या सोऽपि पापैः प्रमुच्यते ॥ १२९ ॥

যে এই পাপ-নাশিনী পুণ্যকথা কীর্তন করে, অথবা ভক্তিভরে শোনে—সেও পাপমুক্ত হয়।

Verse 130

यद्यद्ददाति यस्तत्र कुरुक्षेत्रे रविग्रहे । तत्तदेव सदाप्नोति नरो जन्मनि जन्मनि ॥ १३० ॥

কুরুক্ষেত্রে সূর্যগ্রহণকালে যে ব্যক্তি যা-ই দান করে, সে জন্মে জন্মে সেই ফলই নিশ্চিতভাবে লাভ করে।

Verse 131

अथ किं बहुनोक्तेन विधिजे श्रृणु निश्चितम् । सेवेतैव कुरुक्षेत्रं यदीच्छेद्भवमोक्षणम् ॥ १३१ ॥

আর বেশি বলার কী দরকার? হে বিধিজ-পুত্র, নিশ্চিত কথা শোনো—যদি সংসারমোচন চাও, তবে কুরুক্ষেত্রকেই আশ্রয় করে সেবা করো।

Verse 132

एतदेव महत्पुण्यमेतदेव महत्तपः । एतदेव महज्ज्ञानं यद्व्रजेत्स्थाणुतीर्थकम् ॥ १३२ ॥

এটাই মহাপুণ্য, এটাই মহাতপস্যা, এটাই মহাজ্ঞান—যে ‘স্থাণু-তীর্থ’ নামে পবিত্র তীর্থে গমন করা।

Verse 133

कुरुक्षेत्रसमं तीर्थं नान्यद्भुवि शुभावहम् । साचारो वाप्यनाचारो यत्र मुक्तिमवाप्नुयात् ॥ १३३ ॥

পৃথিবীতে কুরুক্ষেত্রের সমান কোনো তীর্থ নেই, অন্য কোনো স্থান এত মঙ্গলদায়ক নয়; সেখানে আচরণবান হোক বা আচরণহীন, মানুষ মুক্তি লাভ করতে পারে।

Verse 134

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं त्वयानघे । कुरुक्षेत्रस्य माहात्म्यं सर्वपापनिकृंतनम् ॥ १३४ ॥

হে নিষ্পাপ, তুমি যা জিজ্ঞাসা করেছিলে তা সবই আমি বলেছি। এটাই কুরুক্ষেত্রের মাহাত্ম্য, যা সকল পাপ ছিন্ন করে।

Verse 135

पुण्यदं मोक्षदं चैव किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १३५ ॥

এটি পুণ্য দান করে এবং মোক্ষও প্রদান করে—আর কী শুনতে ইচ্ছা কর?

Verse 136

इति श्रीहृहन्नारदीयपुराणे बृहदुपाख्याने उत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे कुरुक्षेत्रमाहात्म्ये तीर्थयात्रावर्णनं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६५ ॥

এইভাবে শ্রী বৃহন্নারদীয় পুরাণের বৃহদুপাখ্যানের উত্তরভাগে, বসু-মোহিনী সংলাপান্তর্গত কুরুক্ষেত্র-মাহাত্ম্যে ‘তীর্থযাত্রা-বর্ণন’ নামক পঁয়ষট্টিতম অধ্যায় সমাপ্ত হল।