Adhyaya 38

Verse 1

अर्जुनो ऽपि तदान्विष्य कृष्णरामकलेवरे संस्कारं लम्भयाम् आस तथान्येषाम् अनुक्रमात्

তেতিয়া অৰ্জুনেও অনুসন্ধান কৰি গৈ শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু বলৰামৰ দেহৰ বিধিপূৰ্বক অন্ত্যেষ্টি-সংস্কাৰ কৰালে; তাৰ পিছত ক্ৰম অনুসাৰে আনসকলৰো সংস্কাৰ কৰিলে।

Verse 2

अष्टौ महिष्यः कथिता रुक्मिणीप्रमुखास् तु याः उपगुह्य हरेर् देहं विविशुस् ता हुताशनम्

ৰুক্মিণীপ্ৰমুখ সেই আঠগৰাকী মহিষীয়ে হৰিৰ দেহ আলিঙ্গন কৰি পবিত্ৰ অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰিলে আৰু তেওঁৰ সৈতে পৰলোকগমন কৰিলে।

Verse 3

रेवती चैव रामस्य देहम् आश्लिष्य सत्तम विवेश ज्वलितं वह्निं तत्सङ्गाह्लादशीतलम्

হে সত্তম! ৰেৱতীয়েও বলৰামৰ দেহ আলিঙ্গন কৰি জ্বলন্ত অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰিলে; কিন্তু তেওঁৰ আনন্দময় সান্নিধ্য-স্পৰ্শে সেই অগ্নিও শীতল আৰু সান্ত্বনাদায়ক হৈ উঠিল।

Verse 4

उग्रसेनस् तु तच् छ्रुत्वा तथैवानकदुन्दुभिः देवकी रोहिणी चैव विविशुर् जातवेदसम्

সেই কথা শুনি উগ্ৰসেন আৰু তদ্ৰূপ আনকদুন্দুভি (বাসুদেৱ), দেৱকী আৰু ৰোহিণীসহ, জাতবেদস্—পবিত্ৰ অগ্নিত—প্ৰৱেশ কৰিলে।

Verse 5

ततो ऽर्जुनः प्रेतकार्यं कृत्वा तेषां यथाविधि निश्चक्राम जनं सर्वं गृहीत्वा वज्रम् एव च

তাৰ পিছত অৰ্জুনে বিধি অনুসাৰে তেওঁলোকৰ প্ৰেতকাৰ্য সম্পন্ন কৰি, সকলো লোকক লগত লৈ আৰু বজ্ৰও গ্ৰহণ কৰি, যাত্ৰা কৰিলে।

Verse 6

द्वारवत्या विनिष्क्रान्ताः कृष्णपत्न्यः सहस्रशः वज्रं जनं च कौन्तेयः पालयञ् छनकैर् ययौ

দ্বাৰাৱতীৰ পৰা শ্ৰীকৃষ্ণৰ সহস্ৰ সহস্ৰ পত্নী ওলাই আহিল; আৰু কৌন্তেয় অৰ্জুনে বজ্ৰ আৰু প্ৰজাক ৰক্ষা কৰি ধীৰে ধীৰে সাৱধানে আগবাঢ়িল।

Verse 7

सभा सुधर्मा कृष्णेन मर्त्यलोके समुज्झिते स्वर्गं जगाम मैत्रेय पारिजातश् च पादपः

হে মৈত্রেয়! শ্ৰীকৃষ্ণে মর্ত্যলোকে নিজৰ লীলা সংৱৰিলে, সুধৰ্মা নামৰ দিব্য সভাগৃহ স্বৰ্গলৈ উভতি গ’ল; আৰু তাৰ সৈতে পাৰিজাত বৃক্ষো গ’ল।

Verse 8

यस्मिन् दिने हरिर् यातो दिवं संत्यज्य मेदिनीम् तस्मिन्न् एवावतीर्णो ऽयं कालकायो बली कलिः

যি দিন হৰিয়ে এই পৃথিৱী ত্যাগ কৰি স্বৰ্গলৈ গ’ল, সেই দিনেই কালৰ অন্ধকাৰ ৰূপ ধৰি বলৱান কলি অৱতীৰ্ণ হ’ল।

Verse 9

प्लावयाम् आस तां शून्यां द्वारकां च महोदधिः यदुदेवगृहं त्व् एकं नाप्लावयत सागरः

তাৰ পাছত মহাসাগৰে সেই শূন্য দ্বাৰকাক প্লাৱিত কৰিলে; কিন্তু এটা ঠাই—যদুদেৱৰ গৃহ—সাগৰে ডুবাই নাছিল।

Verse 10

नातिक्रान्तुम् अलं ब्रह्मंस् तद् अद्यापि महोदधिः नित्यं संनिहितस् तत्र भगवान् केशवो यतः

হে ব্ৰাহ্মণ! আজিও সেই মহাসাগৰ নিজৰ সীমা অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰে; কিয়নো তাত নিত্য ভগৱান কেশৱ সন্নিহিত।

Verse 11

तद् अतीव महापुण्यं सर्वपातकनाशनम् विष्णुक्रीडान्वितं स्थानं दृष्ट्वा पापात् प्रमुच्यते

সেই স্থান অতি মহাপুণ্য, সকলো পাপৰ নাশক; ভগৱান বিষ্ণুৰ লীলাৰে সমন্বিত সেই ধাম দৰ্শনমাত্ৰেই মানুহ পাপবন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়।

Verse 12

पार्थः पञ्चनदे देशे बहुधान्यसमन्विते चकार वासं सर्वस्य जनस्य मुनिसत्तम

হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! পাৰ্থ (অর্জুন) বহুধান্যসমৃদ্ধ পঞ্চনদ দেশত বাস কৰিলে আৰু সকলো লোকৰ বাবে তাত স্থায়ী বসতি স্থাপন কৰিলে।

Verse 13

ततो लोभः समभवत् पार्थेनैकेन धन्विना दृष्ट्वा स्त्रियो नीयमाना दस्यूनां निहतेश्वराः

তাৰ পাছত লোভ জাগিল—এজনেই ধনুৰ্ধৰ পাৰ্থে নাৰীসকলক টানি লৈ যোৱা দেখিলে; দস্যুসকলৰ নেতা নিহত হোৱাত তেওঁলোকে স্বামীহীন হৈ লোভত অস্থিৰ হল।

Verse 14

ततस् ते पापकर्माणो लोभोपहतचेतसः आभीरा मन्त्रयाम् आसुः समेत्यात्यन्तदुर्मदाः

তাৰ পাছত সেই পাপকর্মী, লোভে আঘাতপ্ৰাপ্তচিত্ত, অতিশয় দুঃমদ আভীৰসকল একেলগে গোট খাই পৰামৰ্শ কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 15

अयम् एको ऽर्जुनो धन्वी स्त्रीजनं निहतेश्वरम् नयत्य् अस्मान् अतिक्रम्य धिग् एतद् भवतां बलम्

“এই একা ধনুৰ্ধৰ অৰ্জুনে, ৰক্ষক নিহত হোৱাত নাথহীন হোৱা নাৰীসকলক, আমাক অতিক্ৰম কৰি লৈ গৈছে; ধিক্ তোমালোকৰ এই ‘বল’!”

Verse 16

हत्वा गर्वं समारूढो भीष्मद्रोणजयद्रथान् कर्णादींश् च न जानाति बलं ग्रामनिवासिनाम्

ভীষ্ম, দ্ৰোণ, জয়দ্ৰথ, কৰ্ণ আদি বধ কৰি সি গৰ্বৰ শিখৰত উঠিল; কিন্তু গাঁওবাসীৰ ভিতৰত থকা সত্য শক্তি সি নাজানে।

Verse 17

हे हे यष्टीर् महायामा गृह्णीतायं सुदुर्मतिः सर्वान् एवावजानाति किं वो बाहुभिर् उन्नतैः

“হে হে! দীঘল লাঠিবোৰ তৎক্ষণাৎ আনক; এই দুষ্টমতীক ধৰা। সি সকলোকে অৱজ্ঞা কৰে—তোমালোকৰ উঠোৱা বাহুৰ কি লাভ?”

Verse 18

ततो यष्टिप्रहरणा दस्यवो लोप्त्रहारिणः सहस्रशो ऽभ्यधावन्त तं जनं निहतेश्वरम्

তাৰ পাছত লাঠি-সজ্জিত দস্যু—চুৰি-লুণ্ঠনে জীৱিকা কৰা—হাজাৰে হাজাৰে, স্বামী নিহত হোৱাত ৰক্ষাহীন হোৱা সেই জনতাৰ ওপৰত ধাৱমান হ’ল।

Verse 19

ततो निवृत्य कौन्तेयः प्राहाभीरान् हसन्न् इव निवर्तध्वम् अधर्मज्ञा यदि न स्थ मुमूर्षवः

তাৰ পাছত কৌন্তেয় (অৰ্জুন) ঘূৰি আহি, যেন মৃদু হাঁহিৰ তাচ্ছিল্যে, আভীৰসকলক ক’লে—“অধৰ্ম-জ্ঞাতাসকল, আঁতৰি যাও; যদি মৰিবলৈ স্থিৰ নহও, তেন্তে উভতি যাও।”

Verse 20

अवज्ञाय वचस् तस्य जगृहुस् ते तदा धनम् स्त्रीजनं चैव मैत्रेय विष्वक्सेनपरिग्रहम्

তেওঁৰ কথা অৱজ্ঞা কৰি সিহঁতে তেতিয়া ধন কেঢ়ি ল’লে; আৰু হে মৈত্ৰেয়, স্ত্ৰীজনকো—যদিও সেয়া সকলো বিষ্বক্সেনৰ ৰক্ষাধীন আছিল।

Verse 21

ततो ऽर्जुनो धनुर् दिव्यं गाण्डीवम् अजरं युधि आरोपयितुम् आरेभे न शशाक च वीर्यवान्

তেতিয়া বীৰ্যবান অৰ্জুনে যুদ্ধত নিজৰ দিব্য, অজৰ গাণ্ডীৱ ধনু সাজু কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে; তথাপি তেওঁ নোৱাৰিলে।

Verse 22

चकार सज्जं कृच्छ्राच् च तच् चाभूच् छिथिलं पुनः न सस्मार तथास्त्राणि चिन्तयन्न् अपि पाण्डवः

পাণ্ডৱে বহু কষ্টে নিজকে কৰ্মৰ বাবে সাজু কৰিলে; কিন্তু পুনৰ তাৰ ধৈৰ্য শিথিল হ’ল। চিন্তা কৰিলেও সেই দিব্য অস্ত্ৰসমূহ সোঁৱৰণ নহ’ল।

Verse 23

शरान् मुमोच चैतेषु पार्थो वैरिष्व् अमर्षितः त्वग्भेदं ते परं चक्रुर् अस्ता गाण्डीवधन्वना

তেতিয়া শত্রুসকলৰ প্ৰতি ক্ৰোধে জ্বলি উঠা পাৰ্থে সিহঁতৰ ওপৰত শৰ নিক্ষেপ কৰিলে। গাণ্ডীৱৰ পৰা ওলোৱা সেই শৰবোৰে ত্বক বিদীৰ্ণ কৰি ভয়ংকৰ আঘাত কৰিলে।

Verse 24

वह्निना ये ऽक्षया दत्ताः शरास् ते ऽपि क्षयं ययुः युध्यतः सह गोपालैर् अर्जुनस्य भवक्षये

অগ্নিয়ে ‘অক্ষয়’ বুলি দিয়া সেই শৰবোৰো ক্ষয় হ’ল, যেতিয়া অৰ্জুন গোপালসকলৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিছিল; কিয়নো বিধি তাৰ বিনাশৰ দিশে ঘূৰি গৈছিল।

Verse 25

अचिन्तयच् च कौन्तेयः कृष्णस्यैव हि तद् बलम् यन् मया शरसंघातैः सकला भूभृतो जिताः

কৌন্তেয় চিন্তা কৰিলে—“নিশ্চয় এইটো শ্ৰীকৃষ্ণৰেই বল; মোৰ তীৰবৃষ্টিয়ে সকলো ভূভৃত্ ৰজা পৰাজিত হ’ল।”

Verse 26

मिषतः पाण्डुपुत्रस्य ततस् ताः प्रमदोत्तमाः आभीरैर् अपकृष्यन्त कामाच् चान्याः प्रवव्रजुः

পাণ্ডুপুত্ৰে চাই থাকোঁতেই সেই শ্ৰেষ্ঠ নাৰীবিলাকক আভীৰে টানি লৈ গ’ল; আৰু কিছুমান নিজৰ কামনাত স্বেচ্ছাই গুচি গ’ল।

Verse 27

ततः शरेषु क्षीणेषु धनुष्कोट्या धनंजयः जघान दस्यूंस् ते चास्य प्रहाराञ् जहसुर् मुने

তাৰ পাছত তীৰ শেষ হ’লে ধনঞ্জয়ে ধনুৰ আগচূড়াৰে দস্যুবিলাকক আঘাত কৰিলে; হে মুনি, সিহঁতে তাৰ প্ৰহাৰত হাঁহিলে।

Verse 28

प्रेक्षतश् चैव पार्थस्य वृष्ण्यन्धकवरस्त्रियः जग्मुर् आदाय ते म्लेच्छाः समस्ता मुनिसत्तम

হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, পাৰ্থে চাই থাকোঁতেই সেই ম্লেচ্ছবিলাকে বৃষ্ণি-অন্ধক বংশৰ সকলো শ্ৰেষ্ঠ নাৰীক লৈ গ’ল।

Verse 29

ततः सुदुःखितो जिष्णुः कष्टं कष्टम् इति ब्रुवन् अहो भगवता तेन मुक्तो ऽस्मीति रुरोद वै

তাৰ পাছত জিষ্ণু গভীৰ দুখত “কষ্ট, কষ্ট!” বুলি বাৰে বাৰে ক’লে; পুনৰ ভগৱানৰ কৃপা বুজি “আহা, সেই ভগৱানেই মোক মুক্ত কৰিলে” বুলি কান্দিলে।

Verse 30

तद् धनुस् तानि शस्त्राणि स रथस् ते च वाजिनः सर्वम् एकपदे नष्टं दानम् अश्रोत्रिये यथा

সেই ধনু, সেই অস্ত্ৰ, সেই ৰথ আৰু সেই ঘোঁৰা—সকলো এক মুহূৰ্ততে নষ্ট হ’ল; যেন অশ্ৰোত্ৰীয়ক দিয়া দান ক্ষণতে বিনষ্ট হয়।

Verse 31

अहो ऽतिबलवद् दैवं विना तेन महात्मना यद् असामर्थ्ययुक्ते ऽपि नीचवर्गे जयप्रदम्

আহা, দৈৱ কিমান প্ৰবল! সেই মহাত্মাৰ সহায় নথাকিলেও, অক্ষম নীচজনৰ পক্ষো বিজয়দায়ক হৈ উঠে।

Verse 32

तौ बाहू स च मे मुष्टिः स्थानं तत् सो ऽस्मि चार्जुनः पुण्येनैव विना तेन गतं सर्वम् असारताम्

এইবোৰেই সেই বাহু, এই মোৰ মুষ্টিবদ্ধ হাত; সেই শক্তিৰ আসন, আৰু মই সেই অৰ্জুন। কিন্তু আগৰ পুণ্য নাথাকিলে সকলো সাৰশূন্য হৈ পৰে।

Verse 33

ममार्जुनत्वं भीमस्य भीमत्वं तत् कृतं ध्रुवम् विना तेन यद् आभीरैर् जितो ऽहं कथम् अन्यथा

নিশ্চয় তেওঁৱেই মোক অৰ্জুনত্বৰ পৰাক্ৰম দিলে আৰু ভীমক সত্যই ভীম কৰিলে। তেওঁৰ অবিহনে মই আভীৰসকলৰ হাতত কেনেকৈ পৰাজিত হ’লোঁ—অন্যথা কেনেকৈ?

Verse 34

इत्थं वदन् ययौ जिष्णुर् मथुराख्यं पुरोत्तमम् चकार तत्र राजानं वज्रं यादवनन्दनम्

এইদৰে কৈ জিষ্ণু মথুৰা নামৰ শ্ৰেষ্ঠ নগৰলৈ গ’ল আৰু তাত যাদৱ-নন্দন বজ্ৰক ৰজা হিচাপে স্থাপন কৰিলে।

Verse 35

स ददर्श ततो व्यासं फाल्गुनः काननाश्रयम् तम् उपेत्य महाभागं विनयेनाभ्यवादयत्

তেতিয়া ফাল্গুনে বন-আশ্ৰমত বাস কৰা ব্যাসক দেখিলে। সেই মহাভাগ মুনিৰ ওচৰলৈ গৈ বিনয়ে প্ৰণাম জনালে।

Verse 36

तं वन्दमानं चरणाव् अवलोक्य मुनिश् चिरम् उवाच पार्थं विच्छायः कथम् अत्यन्तम् ईदृशः

তেওঁক প্ৰণাম কৰি চৰণদ্বয়লৈ ভক্তিভাৱে চাই থকা দেখি মুনিয়ে বহুক্ষণ চাই থাকিল, তাৰ পিছত পাৰ্থক ক’লে—“তোমাৰ দীপ্তি কিয় ইমান ম্লান? তুমি এনে অৱস্থালৈ কেনেকৈ আহিলা?”

Verse 37

अवीरजोऽनुगमनं ब्रह्महत्याथवा कृता दृढाशाभङ्गदुःखीव भ्रष्टच्छायो ऽसि साम्प्रतम्

“নাইবা তুমি বীৰ্যহীন অযোগ্যজনৰ অনুসৰণ কৰিছা, নাইবা ব্রাহ্মণ-হত্যাৰ পাপ কৰিছা। এতিয়া তুমি দঢ় আশা ভাঙি যোৱাৰ দুখত চূর্ণ হোৱা মানুহৰ দৰে—তোমাৰ দীপ্তি আৰু ছায়া দুয়ো ম্লান।”

Verse 38

सान्तानिकादयो वा ते याचमाना निराकृताः अगम्यस्त्रीरतिर् वा त्वं तेनासि विगतप्रभः

“সান্তানিকা আদি নাৰীসকল মিলনৰ অনুৰোধ লৈ তোমাৰ ওচৰলৈ আহিছিল, কিন্তু তুমি তেওঁলোকক নাকচ কৰিলা। অথবা যদি তোমাৰ কামনা নিষিদ্ধ নাৰীৰ প্ৰতি যায়, তেন্তে সেই দোষতেই তোমাৰ প্ৰভা নষ্ট হৈছে।”

Verse 39

भुङ्क्ते ऽप्रदाय विप्रेभ्यो एको मिष्टम् अथो भवान् किं वा कृपणवित्तानि हृतानि भवतार्जुन

“ব্ৰাহ্মণসকলক নিদিয়াকৈ তুমি একাই সুস্বাদু আহাৰ খোৱা নেকি? নতুবা, হে অৰ্জুন, তুমি কৃপণৰ সঞ্চিত ধন হৰণ কৰিছা নেকি?”

Verse 40

कच्चित् त्वं शूर्पवातस्य गोचरत्वं गतो ऽर्जुन दुष्टचक्षुर्हतो वापि निःश्रीकः कथम् अन्यथा

অৰ্জুন, তুমি কি ‘শূৰ্পবাত’ৰ পৰিসৰত পৰিছা? নে কোনো দুষ্টচক্ষুৱালাই তোমাক আঘাত কৰিছে? নহ’লে তুমি ইমান শ্ৰীহীন কেনেকৈ?

Verse 41

स्पृष्टो नखाम्भसा वाथ घटवार्युक्षितो ऽपि वा तेनातीवासि विच्छायो न्यूनैर् वा युधि निर्जितः

নখত লেগি থকা পানীৰ বিন্দুৱে মাত্ৰ স্পৰ্শ কৰিলেও, বা ঘটৰ পৰা ঢালি দিয়া পানীয়ে ছিটা পৰিলেও—সেইটোৱেই তোমাক সম্পূৰ্ণ নিস্তেজ কৰি তুলিছে; নতুবা তোমাতকৈ কম লোকৰ হাতত যুঁজত পৰাজিত হৈ তুমি ক্ষীণ তেজেৰে থিয় হৈ আছা।

Verse 42

ततः पार्थो विनिश्वस्य श्रूयतां भगवन्न् इति प्रोक्तो यथावद् आचष्टे व्यासायात्मपराभवम्

তাৰ পাছত পাৰ্থ (অৰ্জুন) গভীৰ নিশ্বাস লৈ ভক্তিভাৱে ক’লে—“হে ভগৱান, শুনক”—আৰু এইদৰে আহ্বান পোৱাৰ পিছত সি ব্যাসক নিজৰ অন্তৰত হোৱা পৰাজয় আৰু অপমানৰ কথা যথাযথভাৱে ক’লে।

Verse 43

यद् बलं यच् च नस् तेजो यद् वीर्यं यः पराक्रमः या श्रीश् छाया च नः सो ऽस्मान् परित्यज्य हरिर् गतः

আমাৰ বল, আমাৰ তেজ; আমাৰ বীৰ্য আৰু পৰাক্ৰম—আমাৰ শ্ৰী (সৌভাগ্য) আৰু ৰক্ষাকাৰী ছাঁয়াও—সেই হৰি স্বয়ং আমাক ত্যাগ কৰি গ’ল।

Verse 44

इतरेणेव महता स्मितपूर्वाभिभाषिणा हीना वयं मुने तेन जातास् तृणमया इव

হে মুনি, কথা কোৱাৰ আগতে মৃদু হাঁহিৰে আমাক সম্বোধন কৰা সেই মহানজনৰ পৰা বঞ্চিত হৈ আমি যেন তৃণময় হৈ পৰিছোঁ, ঘাঁহৰ দৰে তুচ্ছ।

Verse 45

अस्त्राणां सायकानां च गाण्डीवस्य तथा मम सारता याभवन् मूर्ता स गतः पुरुषोत्तमः

যি অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আৰু বাণৰ সাকাৰ শ্ৰেষ্ঠতা হৈ, গাণ্ডীৱৰ জীৱন্ত নিপুণতা আৰু মোৰ অন্তৰৰ শক্তি হৈ মূৰ্ত হৈছিল—সেই পুৰুষোত্তম গ’ল।

Verse 46

यस्यावलोकनाद् अस्माञ् श्रीर् जयः संपद् उन्नतिः न तत्याज स गोविन्दस् त्यक्त्वास्मान् भगवान् गतः

যাঁৰ কেৱল দৃষ্টিতেই শ্ৰী, জয়, সম্পদ আৰু উন্নতি আমাক কেতিয়াও ত্যাগ নকৰিছিল—সেই ভগৱান গোবিন্দ আজি আমাক এৰি প্ৰস্থান কৰিলে।

Verse 47

भीष्मद्रोणाङ्गराजाद्यास् तथा दुर्योधनादयः यत्प्रभावेन निर्दग्धाः स कृष्णस् त्यक्तवान् भुवम्

ভীষ্ম, দ্ৰোণ, অঙ্গৰাজ আৰু দুর্যোধন আদি—যাঁৰ প্ৰভাৱত দগ্ধ হৈছিল—সেই কৃষ্ণই এতিয়া পৃথিৱী ত্যাগ কৰি অন্তৰ্হিত হ’ল।

Verse 48

निर्यौवना हतश्रीका भ्रष्टच्छायेव मे मही विभाति तात नैको ऽहं विरहे तस्य चक्रिणः

পিতা, মোৰ পৃথিৱী যেন যৌৱনহীন, শ্ৰীহীন, কান্তি খহি পৰা দেহৰ দৰে দেখা যায়। আৰু মই একাই নহয়—চক্ৰধাৰী প্ৰভুৰ বিৰহত সকলো ম্লান লাগে।

Verse 49

यस्यानुभावाद् भीष्माद्यैर् मय्य् अग्नौ शलभायितम् विना तेनाद्य कृष्णेन गोपालैर् अस्मि निर्जितः

যাঁৰ মহিমাত ভীষ্ম আদি মোৰ—অগ্নিত—শলভৰ দৰে ভস্ম হৈছিল; আজি সেই কৃষ্ণ নাথ নথকাত মই সাধাৰণ গোপাল ল’ৰাবোৰৰ হাতত পৰাজিত হ’লোঁ।

Verse 50

गाण्डीवं त्रिषु लोकेषु ख्यातिं यदनुभावतः गतं तेन विनाभीरैर् लगुडैस् तन्निराकृतम्

যাৰ প্ৰভাৱত গাণ্ডীৱ ধনুৰ খ্যাতি ত্ৰিলোকত বিস্তাৰ পাইছিল, সেই ধনুকেই তেতিয়া তেওঁৰ অবিহনে নিৰ্ভীক যোদ্ধাসকলে লাঠিৰ আঘাতে নিষ্ফল কৰি পিছুৱাই দিলে।

Verse 51

स्त्रीसहस्राण्य् अनेकानि मन्नाथानि महामुने यततो मम नीतानि दस्युभिर् लगुडायुधैः

হে মহামুনি, যিসকল বহু সহস্ৰ নাৰী মোক নাথ আৰু আশ্ৰয় বুলি মানিছিল, মই ৰক্ষা কৰিবলৈ যত্ন কৰোঁতোও, লাঠিধাৰী দস্যুৱে তেওঁলোকক লৈ গ’ল।

Verse 52

आनीयमानम् आभीरैः कृष्ण कृष्णावरोधनम् हृतं यष्टिप्रहरणैः परिभूय बलं मम

হে কৃষ্ণ, হে কৃষ্ণ! আভীৰে মোক লৈ গৈ থাকোঁতে, লাঠিপ্ৰহাৰীয়ে কৃষ্ণৰ গোহাল আৰু মোৰ যি আছিল সেয়া কেঢ়ি নিলে; মোক অপমান কৰি মোৰ বল আৰু গৰ্ব লুটি নিলে।

Verse 53

निःश्रीकता न मे चित्रं यज् जीवामि तद् अद्भुतम् नीचावमानपङ्काङ्की निर्लज्जो ऽस्मि पितामह

মোৰ শ্ৰী-সৌভাগ্য নষ্ট হোৱা আচৰিত নহয়; আচৰিত এই যে মই এতিয়াও জীয়াই আছোঁ। নীচ অপমানৰ কাদাত লেপিত হৈ, মই নিৰ্লজ্জভাৱে জীয়াই আছোঁ—হে পিতামহ।

Verse 54

अलं ते व्रीडया पार्थ न त्वं शोचितुम् अर्हसि अवेहि सर्वभूतेषु कालस्य गतिर् ईदृशी

এই লাজ যথেষ্ট, হে পাৰ্থ; তই শোক কৰিবলৈ যোগ্য নহ। জানি থ’—সকলো জীৱৰ বাবে কালৰ গতি এনেকুৱাই।

Verse 55

कालो भवाय भूतानाम् अभावाय च पाण्डव कालमूलम् इदं ज्ञात्वा भव स्थैर्यधनो ऽर्जुन

হে পাণ্ডৱ, কালেই ভুতসমূহক ভৱলৈ আনে আৰু কালেই সিহঁতক অভাৱলৈ লৈ যায়; এই সমগ্ৰ বিধান কালমূলে স্থিত বুলি জানি, হে অৰ্জুন, স্থৈৰ্যৰ ধনে ধনী হওক।

Verse 56

नद्यः समुद्रा गिरयः सकला च वसुंधरा देवा मनुष्याः पशवस् तरवः ससरीसृपाः

নদী আৰু সাগৰ, পৰ্বত আৰু সমগ্ৰ পৃথিৱী; দেৱতা আৰু মানুহ; পশু আৰু গছ, লগতে সকলো সৰীসৃপ—এই সকলো একে সৰ্বব্যাপী সৃষ্টিৰ নিয়মত স্থিত, আৰু পৰমেশ্বৰ অন্তৰ্যামী ৰূপে সকলোকে ধাৰণ কৰে।

Verse 57

सृष्टाः कालेन कालेन पुनर् यास्यन्ति संक्षयम् कालात्मकम् इदं सर्वं ज्ञात्वा शमम् अवाप्नुहि

যি সকলো সৃষ্টি হয়, সিহঁত কালে কালে পুনৰ পুনৰ লয়লৈ ঘূৰি যায়। এই সমগ্ৰ বিশ্ব কালস্বৰূপ—এই কথা জানি শম লাভ কৰা; অন্তঃশান্তিত স্থিত হোৱা।

Verse 58

यच् चात्थ कृष्णमाहात्म्यं तत् तथैव धनंजय भारावतारकार्यार्थम् अवतीर्णः स मेदिनीम्

হে ধনঞ্জয়! তুমি কৃষ্ণ-মাহাত্ম্য বিষয়ে যি কৈছা, সেয়া নিশ্চয় তেনেকুৱাই সত্য। পৃথিৱীৰ ভাৰ লাঘৱ কৰাৰ কাৰ্য সিদ্ধ কৰিবলৈ তেওঁ এই জগতত অৱতীৰ্ণ হৈছে।

Verse 59

भाराक्रान्ता धरा याता देवानां समितिं पुरा तदर्थम् अवतीर्णो ऽसौ कालरूपी जनार्दनः

পুৰণি কালত ভাৰে আক্রান্ত পৃথিৱী দেৱসমিতিলৈ গৈছিল। সেই উদ্দেশ্যতেই কালৰূপী জনাৰ্দন অৱতীৰ্ণ হৈছিল।

Verse 60

तच् च निष्पादितं कार्यम् अशेषा भूभृतो हताः वृष्ण्यन्धककुलं सर्वं तथा पार्थोपसंहृतम्

নিৰ্ধাৰিত কাৰ্য সম্পন্ন হ’ল; পৃথিৱীৰ ৰজা-ভাৰ সম্পূৰ্ণৰূপে ক্ষয় হ’ল। বৃষ্ণি-অন্ধক কুল সকলো শেষ হ’ল, আৰু পাৰ্থসকলৰ বংশধাৰাও সংহৃত হ’ল।

Verse 61

न किंचिद् अन्यत् कर्तव्यम् अस्य भूमितले प्रभोः अतो गतः स भगवान् कृतकृत्यो यथेच्छया

এই প্ৰভুৰ বাবে ভূমিতলত আৰু একো কৰণীয় অৱশিষ্ট নাছিল। সেয়ে সেই ভগৱান কৃতকৃত্য হৈ, নিজৰ ইচ্ছামতে প্ৰস্থান কৰিলে।

Verse 62

सृष्टिं सर्गे करोत्य् एष देवदेवः स्थितौ स्थितिम् अन्ते ऽन्ताय समर्थो ऽयं साम्प्रतं वै यथा कृतम्

দেৱদেৱ এই প্ৰভু সৰ্গকালত সৃষ্টি কৰে; স্থিতিকালত স্থিতি ধাৰণ কৰে; আৰু অন্তত লয় কৰিবলৈ সম্পূৰ্ণ সমৰ্থ—যেনে এতিয়া যথাযথভাবে বৰ্ণিত হ’ল।

Verse 63

तस्मात् पार्थ न संतापस् त्वया कार्यः पराभवात् भवन्ति भवकालेषु पुरुषाणां पराक्रमाः

সেয়ে, হে পাৰ্থ, পৰাভৱৰ বাবে তুমি সন্তাপ নকৰিবা; কিয়নো কালৰ পৰিবর্তনত পুৰুষৰ পৰাক্ৰম প্ৰকাশ পায়।

Verse 64

त्वयैकेन हता भीष्मद्रोणकर्णादयो नृपाः तेषाम् अर्जुन कालोत्थः किं न्यूनाभिभवो न सः

তুমি একাই ভীষ্ম, দ্ৰোণ, কৰ্ণ আদি ৰজাসকলক পতিত কৰিলা। তেন্তে, হে অৰ্জুন, তেওঁলোকৰ পৰাভৱ কি কালোত্থ বিজয় নাছিল—য’ত একো কমতি, একো অপূৰ্ণতা ৰ’ল?

Verse 65

विष्णोस् तस्यानुभावेन यथा तेषां पराभवः त्वत्तस् तथैव भवतो दस्युभ्यो ऽन्ते तदुद्भवः

সেই ভগৱান বিষ্ণুৰ প্ৰভাৱশক্তিৰে যেনেকৈ তোমাৰ হাতেৰে সেই শত্রুসকল পৰাভূত হৈছিল, তেনেকৈ একে দিৱ্য বিধান অনুসাৰে শেষত দস্যুসকলৰ মাজৰ পৰাই তোমাৰ উদয়ো ঘটিব।

Verse 66

स देवो ऽन्यशरीराणि समाविश्य जगत्स्थितिम् करोति सर्वभूतानां नाशं चान्ते जगत्पतिः

সেই দেৱেই—জগত্পতি—অন্য শৰীৰত প্ৰৱেশ কৰি জগতৰ স্থিতি ৰক্ষা কৰে; আৰু শেষত সকলো জীৱৰ লয় ঘটায়।

Verse 68

कः श्रद्दध्यात् सगाङ्गेयान् हन्यास् त्वं सर्वकौरवान् आभीरेभ्यश् च भवतः कः श्रद्दध्यात् पराभवम्

কোনে বিশ্বাস কৰিব যে তুমি গঙ্গাপুত্ৰ ভীষ্ম আদি সহ সকলো কৌৰৱক বধ কৰিবা? আৰু কোনে বিশ্বাস কৰিব যে তুমি নিজেই আভীৰসকলৰ হাতে পৰাভূত হ’বা?

Verse 69

पार्थैतत् सर्वभूतस्य हरेर् लीलाविचेष्टितम् त्वया यत् कौरवा ध्वस्ता यद् आभीरैर् भवाञ् जितः

হে পাৰ্থ, এই সকলো সৰ্বভূতান্তৰ্যামী হৰিৰ লীলা-বিচেষ্টিত—তোমাৰ দ্বাৰা কৌৰৱসকল ধ্বংস হ’ল, আৰু তুমি আভীৰসকলৰ হাতে পৰাভূত হ’লা; জয়-পরাজয় দুয়োটাই তেওঁৰ ক্ৰীড়া।

Verse 70

गृहीता दस्युभिर् यच् च भवता शोचिताः स्त्रियः तद् अप्य् अहं यथावृत्तं कथयामि तवार्जुन

আৰু দস্যুসকলে ধৰি লৈ যোৱা যিসকল স্ত্ৰীৰ বাবে তুমি শোক কৰিছিলা, সেই কথাও, হে অৰ্জুন, যি দৰে ঘটিছিল তি দৰে মই তোমাক ক’ম।

Verse 71

अष्टावक्रः पुरा विप्रो जलवासरतो ऽभवत् बहून् वर्षगणान् पार्थ गृणन् ब्रह्म सनातनम्

প্ৰাচীন কালত ব্ৰাহ্মণ ঋষি অষ্টাৱক্ৰ জলে বাস কৰি, হে পাৰ্থ, বহু বছৰচক্ৰ ধৰি সংযম-তপস্যাত স্থিত হৈ সনাতন ব্ৰহ্মৰ নিৰন্তৰ স্তৱ গাইছিল।

Verse 72

जितेष्व् असुरसंघेषु मेरुपृष्ठे महोत्सवः बभूव तत्र गच्छन्त्यो ददृशुस् तं सुरस्त्रियः

অসুৰসঙ্ঘ জয় হোৱাৰ পাছত মেৰুৰ ঢালত মহোৎসৱ উঠিল। তাত গৈ থকা দেৱস্ত্ৰীসকলে তাতেই তেওঁক দেখা পালে।

Verse 73

रम्भातिलोत्तमाद्याश् च शतशो ऽथ सहस्रशः तुष्टुवुस् तं महात्मानं प्रशशंसुश् च पाण्डव

ৰম্ভা, তিলোত্তমা আদি অন্য অপ্সৰাসকল—শত শত, তাৰ পিছত সহস্ৰ সহস্ৰ—সেই মহাত্মাক স্তৱ গাই, হে পাণ্ডৱ, প্ৰশংসা কৰিলে।

Verse 74

आकण्ठमग्नं सलिले जटाभारधरं मुनिम् विनयावनताश् चैनं प्रणेमुः स्तोत्रतत्पराः

জলত কণ্ঠ পৰ্যন্ত নিমগ্ন, জটাৰ গধুৰ ভাৰ ধাৰণ কৰা সেই মুনিক দেখি, তেওঁলোকে বিনয়ে নত হৈ, স্তৱ-স্তোত্ৰ অৰ্ঘ্যত তৎপৰ হৈ, সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰিলে।

Verse 75

यथा यथा प्रसन्नो ऽसौ तुष्टुवुस् तं तथा तथा सर्वास् ताः कौरवश्रेष्ठ वरिष्ठं तं द्विजन्मनाम्

যিমান যিমান তেওঁ প্ৰসন্ন হ’ল, সিমান সিমান তেওঁলোকে অধিক অধিক স্তুতি কৰিলে। হে কৌৰৱশ্ৰেষ্ঠ, তেওঁলোকে তেওঁক দ্বিজসকলৰ মাজত অগ্ৰ, পৰম শ্ৰেষ্ঠ বুলি সকলোভাবে মহিমা কৰিলে।

Verse 76

प्रसन्नो ऽहं महाभागा भवतीनां यद् इष्यते मत्तस् तद् व्रियतां सर्वं प्रदास्याम्य् अतिदुर्लभम्

হে মহাভাগ্যৱতীসকল! মই প্ৰসন্ন। তোমালোকে মোৰ পৰা যি ইচ্ছা, নিৰ্ভয়ে বাছি লোৱা; অতি দুৰ্লভ হলেও সেই সকলো মই তোমালোকক সম্পূৰ্ণৰূপে দান কৰিম।

Verse 77

रम्भातिलोत्तमाद्यास् तं वैदिक्यो ऽप्सरसो ऽब्रुवन् प्रसन्ने त्वय्य् अपर्याप्तं किम् अस्माकम् इति द्विज

তেতিয়া ৰম্ভা, তিলোত্তমা আদি বেদপ্ৰসিদ্ধ অপ্সৰাসসকলে সেই দ্বিজ ব্ৰাহ্মণক ক’লে— “হে দ্বিজ! আপুনি প্ৰসন্ন হ’লে আমাৰ কি অভাৱ থাকিব পাৰে?”

Verse 78

इतरास् त्व् अब्रुवन् विप्र प्रसन्नो भगवान् यदि तद् इच्छामः पतिं प्राप्तुं विप्रेन्द्र पुरुषोत्तमम्

কিন্তু আন মহিলাসকলে ক’লে— “হে বিপ্ৰ! যদি ভগৱান সঁচাকৈ প্ৰসন্ন হয়, তেন্তে আমি স্বামী ৰূপে সেই পুৰুষোত্তম পৰমপুৰুষক পাবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ, হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ!”

Verse 79

एवं भविष्यतीत्य् उक्त्वा उत्ततार जलान् मुनिः तम् उत्तीर्णं च ददृशुर् विरूपं वक्रम् अष्टधा

“এনেকুৱাই হ’ব” বুলি কৈ মুনি পানীৰ পৰা উঠি আহিল; উঠি আহোঁতেই সকলোৱে তেওঁক বিকৃত, বেঁকা আৰু অষ্টধা বিভক্ত ৰূপে দেখিলে।

Verse 80

तं दृष्ट्वा गूहमानानां यासां हासः स्फुटो ऽभवत् ताः शशाप मुनिः कोपम् अवाप्य कुरुनन्दन

তেওঁক দেখি যিসকল নাৰী লুকাই আছিল আৰু যিসকলৰ হাঁহি হঠাৎ ফুটি উঠিল, মুনিয়ে ক্ৰোধত তেওঁলোকক শাপ দিলে, হে কুৰুনন্দন।

Verse 81

यस्माद् विरूपरूपं मां मत्वा हासावमानना भवतीभिः कृता तस्माद् एषं शापं ददामि वः

তোমালোকে মোক বিকৃত আৰু অশোভন ৰূপৰ বুলি ভাবি হাঁহি-অৱমাননা কৰিছা; সেয়ে মই তোমালোকক এই শাপ দিছোঁ।

Verse 82

मत्प्रसादेन भर्तारं लब्ध्वा तु पुरुषोत्तमम् मच्छापोपहताः सर्वा दस्युहस्तं गमिष्यथ

মোৰ প্ৰসাদে তোমালোকে পুৰুষোত্তমক স্বামী ৰূপে লাভ কৰিবা; কিন্তু মোৰ শাপত আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ তোমালোকে সকলোৱে দস্যুৰ হাতত পৰিবা।

Verse 83

इत्य् उदीरितम् आकर्ण्य मुनिस् ताभिः प्रसादितः पुनः सुरेन्द्रलोकं वै प्राह भूयो गमिष्यथ

এইদৰে কোৱা বাক্য শুনি তেওঁলোকে মুনিক প্ৰসন্ন কৰিলে; তেতিয়া মুনিয়ে পুনৰ ক’লে—“তোমালোকে নিশ্চয়েই পুনৰ ইন্দ্ৰলোকলৈ যাবা।”

Verse 84

एवं तस्य मुनेः शापाद् अष्टावक्रस्य केशवम् भर्तारं प्राप्य ता याता दस्युहस्तं वराङ्गनाः

এইদৰে অষ্টাৱক্র মুনিৰ শাপৰ ফলত সেই শ্ৰেষ্ঠ নাৰীগণে—কেশৱক স্বামী ৰূপে পাইও—দস্যুৰ হাতত পৰিল।

Verse 85

तत् त्वया नात्र कर्तव्यः शोको ऽल्पो ऽपि हि पाण्डव तेनैवाखिलनाथेन सर्वं तद् उपसंहृतम्

সেয়ে, হে পাণ্ডৱ, ইয়াত তুমি অলপো শোক নকৰিবা; কিয়নো সেই অখিলনাথে এই সকলোকে সমেটি নিৰ্ধাৰিত সমাপ্তিলৈ আনিছে।

Verse 86

भवतां चोपसंहारम् आसन्नं तेन कुर्वता बलं तेजस् तथा वीर्यं माहात्म्यं चोपसंहृतम्

যেতিয়া তোমালোকৰ উপসংহাৰৰ সময় ওচৰ চাপিল, তেতিয়া যিয়ে তাক সম্পন্ন কৰিছিল, সি সকলো বল, তেজ, বীৰ্য আৰু মাহাত্ম্য নিজৰ ভিতৰত পুনৰ সংহাৰ কৰিলে।

Verse 87

जातस्य नियतो मृत्युः पतनं च तथोन्नतेः विप्रयोगावसानश् च संयोगः संचयात् क्षयः

যি জন্মিছে তাৰ মৃত্যু নিশ্চিত; যি উঠিছে তাৰ পতনো নিশ্চিত। প্ৰতিটো সংযোগৰ অন্ত বিপ্ৰযোগত, আৰু যি সঞ্চিত হয় সেয়া অনিবার্যভাৱে ক্ষয়লৈ যায়।

Verse 88

विज्ञाय न बुधाः शोकं न हर्षम् उपयान्ति ये तेषाम् एवेतरे चेष्टां शिक्षन्तः सन्ति तादृशाः

তত্ত্ব জানি জ্ঞানীসকল শোকত নপৰে, হর্ষতো অতি নধাৱে। তেওঁলোকৰ আচৰণ দেখি একে স্বভাৱৰ আনসকলেও শিক্ষা লৈ সেইদৰে চলিবলৈ ধৰে।

Verse 89

तस्मात् त्वया नरश्रेष्ठ ज्ञात्वैतद् भ्रातृभिः सह परित्यज्याखिलं तन्त्रं गन्तव्यं तपसे वनम्

সেয়ে, হে নৰশ্ৰেষ্ঠ! এই কথা জানি তুমি ভাতৃসকলৰ সৈতে সকলো সংসাৰিক কৌশল-ব্যৱস্থা ত্যাগ কৰি তপস্যাৰ বাবে বনলৈ যোৱা।

Verse 90

तद् गच्छ धर्मराजाय निवेद्यैतद् वचो मम परश्वो भ्रातृभिः सार्धं यथा यासि तथा कुरु

তেনে ধৰ্মৰাজৰ ওচৰলৈ গৈ মোৰ এই বাক্য নিবেদন কৰা। আৰু পৰশু ভাতৃসকলৰ সৈতে যেনেকৈ যোৱাৰ সংকল্প, তেনেকৈয়ে বিচলিত নোহোৱাকৈ যাত্ৰা কৰা।

Verse 91

इत्य् उक्तो ऽभ्येत्य पार्थाभ्यां यमाभ्यां च सहार्जुनः दृष्टं चैवानुभूतं च कथितं तद् विशेषतः

এইদৰে কোৱা হোৱাত অৰ্জুন পুনৰ ঘূৰি আহিল আৰু পৃথাৰ দুজন পুত্ৰ ভ্ৰাতা আৰু যমজাত যমজ বীৰসকলৰ সৈতে, তেওঁ যি দেখিছিল আৰু নিজে যি ভোগ কৰিছিল, সেয়া সকলো বিশেষকৈ বিস্তাৰে ক’লে।

Verse 92

व्यासवाक्यं च ते सर्वे श्रुत्वार्जुनसमीरितम् राज्ये परीक्षितं कृत्वा ययुः पाण्डुसुता वनम्

অৰ্জুনে কোৱা ব্যাসৰ উপদেশ সকলোয়ে শুনি, পাণ্ডুৰ সকলো পুত্ৰে পৰীক্ষিতক সিংহাসনত স্থাপন কৰি তাৰপিছত বনলৈ প্ৰস্থান কৰিলে।

Verse 93

इत्य् एतत् तव मैत्रेय विस्तरेण मयोदितम् जातस्य यद् यदोर् वंशे वासुदेवस्य चेष्टितम्

এইদৰে, হে মৈত্রেয়, যদুবংশত জন্ম লৈ বাসুদেৱে কৰা দিৱ্য লীলাসমূহ মই তোমাক বিস্তাৰে বৰ্ণনা কৰিলোঁ।