Adhyaya 213: The Glory of Gokarṇeśvara: Nandin’s Austerities and Śiva’s Boons
Gokarṇeśvara-māhātmya (Nandīśvara-varapradāna)
Tīrtha-māhātmya / Sacred Geography and Devotional-Austerity Narrative
ৱৰাহ পুৰাণৰ সংলাপধৰ্মী ভঙ্গীত বৰাহে পৃথিৱীক উপদেশ দিয়ে। অন্তৰ্নিহিত সংলাপত সনৎকুমাৰে ব্ৰহ্মাক উত্তৰ আৰু দক্ষিণ গোকৰ্ণ, ক্ষেত্ৰৰ পৰিমাপ, তীৰ্থ-ফল আৰু পশুপতি কিয় মৃগ-ৰূপে তাত প্ৰকাশ পায় সেয়া সোধে। ব্ৰহ্মাই মন্দৰ পৰ্বতৰ উত্তৰে মুঞ্জৱান শিখৰৰ পবিত্ৰ ভূদৃশ্য বৰ্ণনা কৰে—ঝৰ্ণা, বন, পক্ষী আৰু দিৱ্য সত্তাৰে সমৃদ্ধ ধৰ্ম-অৰণ্য আৰু তপো-ক্ষেত্ৰ—য’ত শিৱ (স্থাণু) পাৰ্বতী আৰু পৰিচাৰকসহ সদায় উপস্থিত। তাৰপিছত নন্দীৰ কঠোৰ তপস্যা আৰু বিধিবৎ পূজাৰ কাহিনী; শিৱে দৰ্শন দি স্তৱ শুনি বৰ প্ৰদান কৰে—অচল ভক্তি আৰু নিৰ্বিঘ্ন তপস্যা—আৰু নন্দীক নন্দীশ্বৰ কৰি শিৱৰ মুখ্য গণ তথা দক্ষিণ দ্বাৰৰ ৰক্ষক ৰূপে স্থাপন কৰে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 213
Verse 1
अथ गोकरणेश्वरमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ पुरा देवैर्विनिहते संग्रामे तारकामये ॥ अत्युच्छ्रिते प्रतिबले दानवानां बले तथा
এতিয়া গোকৰ্ণেশ্বৰ-মাহাত্ম্য আৰম্ভ হয়। সূত ক’লে: পূৰ্বতে, তাৰকা-সম্পৰ্কীয় যুদ্ধত দেৱতাসকল পৰাভূত হোৱাৰ পিছত, দানৱসকলৰ বল অতি অধিক বৃদ্ধি পাই ভয়ংকৰ হৈ উঠিল।
Verse 2
सहस्राक्षे लब्धपदे क्षीणशत्रौ गतास्पदे ॥ सम्यक्प्रसूति मापन्ने त्रैलोक्ये सचराचरे
যেতিয়া সহস্ৰাক্ষ (ইন্দ্ৰ) পুনৰ নিজৰ পদ লাভ কৰিলে, শত্রুসকল ক্ষীণ হ’ল আৰু আশ্ৰয় সুদৃঢ় হ’ল; তেতিয়া ত্ৰিলোক—চৰ-অচৰসহ—যথাযথভাৱে সুশৃঙ্খল সৃষ্টিত আৰু স্থিতিত পুনৰ প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল।
Verse 3
शृङ्गे चैवाचलेन्द्रस्य मेरोः सर्वहिरण्यये ॥ मणिविद्रुमविद्धे च विपुले पङ्कजासने
মেৰু পৰ্বতৰাজৰ শৃংগত, সম্পূৰ্ণ স্বৰ্ণময় সেই স্থানে—মণি আৰু বিদ্ৰুম (প্ৰবাল) খচিত, বিস্তৃত পদ্মাসনত—
Verse 4
सुखोपविष्टमेकाग्रं स्थिरचित्तं कृतिक्शणम् ॥ निवृत्तकार्यं मुदितं सूर्यवैश्वानरद्युतिम्
সুখে উপবিষ্ট, একাগ্ৰ, চিত্তে স্থিৰ, কৃতকাৰ্য দৃষ্টিসহ; কৰ্তব্য সমাপ্ত কৰি, শান্ত আৰু আনন্দিত, সূৰ্য আৰু বৈশ্বানৰ অগ্নিৰ দৰে দীপ্তিমান আছিল।
Verse 5
प्रणम्य मूर्ध्ना चरणावुपगृह्य समाहितः ॥ ब्रह्माणं परिपप्रच्छ कुमारो नतिपूर्वकः
মূৰ নত কৰি আৰু চৰণদ্বয় সন্মানে ধৰি, মন সমাহিত কৰি, যুৱ ঋষিয়ে নতিপূৰ্বক ব্ৰহ্মাক বিস্তাৰে প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 6
सनत्कुमार उवाच ॥ भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि पुराणमृषिसंस्तुतम् ॥ पुराणं तु महाभाग त्वत्तस्तत्त्वविदां वर
সনৎকুমাৰে ক’লে: “ভগৱন, ঋষিসকলৰ দ্বাৰা প্ৰশংসিত সেই পুৰাণ শুনিবলৈ মোৰ ইচ্ছা; হে মহাভাগ, তত্ত্ববিদসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ, সেই পুৰাণ আপোনাৰ মুখৰ পৰা শুনিব খোজোঁ।”
Verse 7
कथमुत्तर गोकर्णं दक्षिणं च कथं विभो ॥ शृङ्गेश्वरस्य परमं कथं सम्यक्प्रतिष्ठितम्
হে বিভো, গোকৰ্ণ কেনেকৈ উত্তৰ দিশৰ স্থান বুলি বুজা যায়, আৰু দক্ষিণ দিশৰ কেনেকৈ? আৰু শৃংগেশ্বৰৰ পৰম আসন কেনেকৈ সম্যকভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল?
Verse 8
क्षेत्रस्य कि प्रमाणं स्यात्किञ्च तीर्थफलं स्मृतम् ॥ कथं पशुपतिस्तत्र भगवान्मृगरूपधृक्
ক্ষেত্ৰৰ পৰিমাপ কিমান হ’ব, আৰু তীৰ্থৰ ফল কি বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে? আৰু তাত ভগৱান পশুপতি—মৃগৰূপ ধাৰণকাৰী—কেনেকৈ অৱস্থিত?
Verse 9
सर्वैस्त्वत्प्रमुखैर्देवैः कथमासादितं पुनः ॥ मृगरूपं कथं चास्य शरीरं क्व प्रतिष्ठितम्
পুনৰ তোমাক অগ্ৰগণ্য কৰি সকলো দেৱতাই তাক কেনেকৈ লাভ কৰিলে? আৰু ইয়াৰ মৃগৰূপ কেনেকৈ হ’ল, আৰু সেই দেহ ক’ত প্ৰতিষ্ঠিত?
Verse 10
एवमुक्तः स भगवान्ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः ॥ उवाच तस्मै पुत्राय गुह्यमेतत्पुरातनम्
এইদৰে সম্বোধিত হোৱাত, সেই ভগৱান ব্ৰহ্মা—ব্ৰহ্মবিদ্যাৰ জ্ঞানীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ—নিজ পুত্ৰক এই প্ৰাচীন গোপন উপদেশ ক’লে।
Verse 11
ब्रह्मोवाच ॥ शृणु वत्स महाभाग यथातत्त्वं ब्रवीमि ते ॥ पुराणमेतद्बह्मर्षे सरहस्यं यथाश्रुतम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে: হে বৎস, মহাভাগ, শুনা; মই তোমাক তত্ত্ব অনুসাৰে ক’ম। হে ব্ৰহ্মর্ষি, এই পুৰাণ আৰু ইয়াৰ গোপন অৰ্থ মই পৰম্পৰাত যিদৰে শুনিছোঁ, তেনেদৰেই বৰ্ণনা কৰিছোঁ।
Verse 12
अस्ति भूधरराजस्य मन्दरस्योत्तरे शुचौ ॥ मुञ्जवान्नाम शिखरो नन्दनोपवनद्युतिः ॥
পৰ্বতৰাজ মন্দৰৰ উত্তৰে, এক পৱিত্ৰ প্ৰদেশত, মুঞ্জৱান নামে এক শিখৰ আছে, যি নন্দন উপবনৰ দৰে দীপ্তিময়।
Verse 13
वज्रस्फटिकपाषाणः प्रवालाङ्कुरशर्क्करः ॥ नीलामलशिलावर्णो गुहानिर्झरकन्दरः ॥
তাৰ শিলাবোৰ বজ্ৰ আৰু স্ফটিকৰ দৰে; তাৰ কংকৰ প্ৰৱাল অংকুৰৰ দৰে। নীলা, নিৰ্মল শিলাৰ বৰ্ণেৰে সজ্জিত, গুহা, নিৰ্ঝৰ আৰু খাদেৰে পৰিপূৰ্ণ।
Verse 14
विचित्रकुसुमोपेतैर्लतामञ्जीरधारिभिः ॥ रेजे यः प्रांशुभिः शृङ्गैरुल्लिखद्भिरिवाम्बरम् ॥
বিচিত্ৰ ফুলেৰে সজ্জিত, লতাবোৰ যেন ফুলৰ নূপুৰ ধাৰণ কৰি আছে; সি দীপ্ত হৈছিল—তাৰ উচ্চ শিখৰবোৰ যেন আকাশক আঁচোৰ দিছে।
Verse 15
दार्यस्तत्राधिकं रेजुर्नानाधातुपरिस्रवैः ॥ शिलीन्ध्रकुसुमोपेताश्चित्रिता इव सर्वतः ॥
তাত ফাট আৰু গিৰিখাতবোৰ নানাবৰ্ণ ধাতুৰসৰ সোঁতৰে অধিক দীপ্ত হৈছিল; চাৰিওফালে শিলীন্ধ্ৰ ফুলেৰে সজ্জিত, যেন চিত্ৰাঙ্কিত।
Verse 16
तेऽत्र केतकि खण्डाश्च कुन्दखण्डाश्च पुष्पिताः ॥ उन्मीलिता इवाभान्ति धातकीवनराजिभिः ॥
ইয়াত কেতকী গছগছনি আৰু কুন্দ গছগছনি ফুলেৰে ভৰি আছে; ধাতকী বন-শাৰীৰে সৈতে সিহঁত যেন নতুনকৈ উন্মীলিত হৈ উজলি উঠে।
Verse 17
भिन्नेन्द्रनीलविमलैर्धौतैः प्रस्रवणाम्बुभिः ॥ चित्रैः कुसुमसंच्छन्नैः शिलाप्रस्तरविस्तरैः ॥
প্ৰস্ৰৱণৰ স্বচ্ছ জলে ধৌত—ভিন্ন ইন্দ্ৰনীলৰ দৰে বিমল—সেই ঠাইত শিলাৰ প্ৰস্তৰৰ বিস্তৃত তৰফসমূহ আছিল, বিচিত্ৰ বৰ্ণৰ আৰু কুসুমে আচ্ছাদিত।
Verse 18
शक्रचापनिभै रम्यैः कुबेरभवनद्युतौ ॥ तस्मिन्नगवरे रम्ये महोरगनिषेविते ॥
ইন্দ্ৰৰ ধনুৰ দৰে মনোৰম, কুবেৰ-ভৱনৰ দীপ্তিৰ দৰে জ্যোতিময়—সেই ৰমণীয় শ্ৰেষ্ঠ পৰ্বতত, য’ত মহোৰগসকলৰ বিচৰণ আছিল।
Verse 19
कल्हारकुसुमोपेते हंससारससेविते ॥ प्रसन्नसलिलाकीर्णे सरोभिः फुल्लपङ्कजैः ॥
কল্হাৰ কুসুমে শোভিত সৰোবৰত, হাঁস আৰু সাৰসৰ বিচৰণ; প্ৰসন্ন স্বচ্ছ জলে পৰিপূৰ্ণ, ফুলি উঠা পদ্মে ভৰা পুখুৰীসমূহে।
Verse 20
गजयूथानुकीर्णाभिर्जुष्टाभिर्मृगपक्षिभिः ॥ सेविताभिर्मुनिगणैः सरिद्भिरुपशोभिते ॥
নদীসমূহে শোভিত, হাতীৰ জাকজমাকে ভৰি থকা; মৃগ আৰু পক্ষীৰ বাসস্থান, আৰু মুনিগণৰ আগমন-সেৱাৰে পবিত্ৰ।
Verse 21
किन्नरोद्गीतकुहरे परपुष्टनिनादिते ॥ विद्याधरशताकीर्णे देवगन्धर्वसेविते ॥
তাৰ গুহাসমূহত কিন্নৰসকলৰ গীত ধ্বনিত হৈছিল; পৰপুষ্ট পাখিৰ ডাকত সৰ্বত্ৰ প্ৰতিধ্বনি উঠিছিল। শত শত বিদ্যাধৰেৰে পৰিপূৰ্ণ, আৰু দেব-গন্ধৰ্বসকলে সেবিত আছিল।
Verse 22
धारापातैश्च तोयानां विस्फुलिङ्गैः सहस्रशः ।। प्रज्वालितेऽतुले शृङ्गे रम्ये हरितशाद्वले
জলধাৰাৰ প্ৰবল বৰ্ষণ আৰু সহস্ৰ সহস্ৰ স্ফুলিঙ্গৰ মাজতে, সেই অতুল শৃঙ্গে—প্ৰজ্বলিত হ’লেও মনোৰম—সেউজীয়া, নৱ ঘাঁহেৰে গালিচা-পৰা শ্যামল ভূমি বিস্তৃত।
Verse 23
सर्वर्तुकवनोद्यानें पुष्पाकरसुशोभिते ।। यज्ञकिम्पुरुषावासे गुह्यकानामथाश्रये
সৰ্ব ঋতুৰ বন-উদ্যানত, পুষ্পৰ সমূহেৰে অতি শোভিত—ই স্থানক যজ্ঞসমূহ আৰু কিম্পুৰুষসকলৰ নিবাস বুলি গণ্য কৰা হয়, আৰু গুহ্যকসকলৰ আশ্ৰয়স্থান বুলিও কোৱা হয়।
Verse 24
तस्मिङ्गिरिवरे रम्ये सेवितव्ये सुशोभने ।। धर्मारण्ये तपःक्षेत्रे मुनिसिद्धनिषेविते
সেই উৎকৃষ্ট পৰ্বতত—সুন্দৰ, অতি শোভন আৰু আশ্ৰয়যোগ্য—‘ধৰ্মাৰণ্য’ৰ ভিতৰত, তপস্যাৰ ক্ষেত্ৰত, মুনিসকল আৰু সিদ্ধসকলৰ দ্বাৰা সদায় নিৱাসিত স্থান আছে।
Verse 25
वरदस्तत्र भगवान्स्थाणुर्नाम महेश्वरः ।। सर्वामरगुरुर्देवो नित्यं सन्निहितः प्रभुः
তাত বৰদাতা ভগৱান—স্থাণু নাম মহেশ্বৰ—অৱস্থিত; সেই দেৱ, সকলো অমৰৰ গুৰু, প্ৰভু ৰূপে সদায় সন্নিহিত।
Verse 26
भक्तानुकम्पी स श्रीमान्गिरीन्द्रसुतया सह ।। स ह्यध्यास्ते गिरिवरं पार्षदैश्च गुहेन च
ভক্তসকলৰ প্ৰতি অনুকম্পাশীল সেই শ্ৰীমান, গিৰিৰাজৰ কন্যাৰ সৈতে; তেওঁ সেই উৎকৃষ্ট পৰ্বতত নিজৰ পাৰ্ষদসকল আৰু গুহৰ সৈতে একেলগে অধিষ্ঠান কৰে।
Verse 27
विमानयायिनः सर्वे तं देवमजमव्ययम् ।। आजग्मुः सेवितुं देवा वरेण्यमजमव्ययम्
বিমানত যাত্ৰা কৰা সকলো দেৱতা সেই দেৱ—অজ, অব্যয়, পূজনীয় অজ অব্যয়—ক সেবা-উপাসনা কৰিবলৈ আহিল।
Verse 28
आरिराधयिषुः शर्वं तपस्तेपे सुदारुणम् ।। ग्रीष्मे पञ्चतपास्तिष्ठेच्छिशिरे सलिलाश्रयः
শৰ্ভ (শিৱ) ক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ ইচ্ছুক হৈ তেওঁ অতি ভয়ংকৰ তপস্যা কৰিলে: গ্ৰীষ্মত পঞ্চতপা পালন কৰিলে, আৰু শীতত জলত আশ্ৰয় ল’লে।
Verse 29
ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बस्तोया-अनिलहुताशनैः ।। व्रतैश्च विविधैरुग्रैस्तपोभिर्नियमैस्तथा
তেওঁ বাহু ওপৰলৈ তুলি, কোনো আশ্ৰয় নোহোৱাকৈ, জল-অনিল-হুতাশন (পানী, বায়ু, অগ্নি) ৰ কষ্ট সহিলে; আৰু তেনেদৰে নানা উগ্ৰ ব্ৰত, তপ, আৰু নিয়ম পালন কৰিলে।
Verse 30
जपपुष्पोपहारैश्च कालेकाले मुनिः सदा ।। शङ्करं विधिवद्भक्त्या सोऽर्च्चयद्द्विजपुङ्गवः
আৰু জপ আৰু পুষ্প-উপহাৰেৰে—সময়সময়ত, সদায়—সেই মুনি, দ্বিজসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ, বিধিমতে ভক্তিৰে শংকৰক অৰ্চনা কৰিলে।
Verse 31
उग्रेण तपसात्मानं योजयामास सुव्रतः ।। काष्ठभूतो यदा विप्रः कृशो धर्मसुसन्ततः
সেই সুব্ৰতধাৰী উগ্ৰ তপস্যাৰে নিজক নিয়োজিত কৰিলে; আৰু যেতিয়া সেই ব্ৰাহ্মণ কাঠৰ দৰে হৈ পৰিল—কৃশ, আৰু ধৰ্মত অবিৰত নিবিষ্ট—(কথা আগবাঢ়ে)।
Verse 32
क्षामोऽभूत्कृष्णवर्णश्च ततः प्रीतश्च शङ्करः ॥ सम्यगाराधितो भक्त्या नियमेन च तोषितः ॥
সেইজন কৃশ হৈ ক’লা বৰ্ণৰ হ’ল; তেতিয়া শংকৰ প্ৰসন্ন হ’ল। ভক্তিৰে বিধিপূৰ্বক আৰাধনা আৰু নিয়ম-ৱ্ৰতে তুষ্ট হৈ তেওঁ সন্তুষ্ট হ’ল।
Verse 33
तदात्मदर्शनं प्रादात्स मुनेर्वृषभध्वजः ॥ उक्तवांश्च मुनिं शर्वश्चक्षुर्दिव्यं ददामि ते ॥
তেতিয়া বৃষভধ্বজ (শিৱ, যাৰ ধ্বজত বৃষ) মুনিক নিজৰ আত্ম-দৰ্শন দান কৰিলে। আৰু শৰ্ব মুনিক ক’লে, “মই তোমাক দিব্য চক্ষু দিছোঁ।”
Verse 34
अदृश्यं पश्य मे रूपं वत्स प्रीतोऽस्मि ते मुने ॥ यत्पश्यन्तीह विद्वांसो रूपमप्रतिमौजसम् ॥
“বৎস, সাধাৰণতে অদৃশ্য মোৰ ৰূপ চোৱা; হে মুনে, মই তোমাত প্ৰসন্ন। ইয়াত বিদ্বানসকলে যি অপ্ৰতিম তেজস্বী ৰূপ দেখে, সেই ৰূপ।”
Verse 35
सहस्रसूर्यकिरणं ज्वालामालिनमूर्जितम् ॥ बालार्कमण्डलाकारं प्रभामण्डलमण्डितम् ॥
সেই ৰূপ হাজাৰ সূৰ্যৰ কিৰণৰ দৰে দীপ্ত, শক্তিশালী আৰু জ্বালামালাৰে বেষ্টিত; উদীয়মান সূৰ্য-মণ্ডলৰ আকৃতিৰ, প্ৰভাৰ মণ্ডলেৰে অলংকৃত।
Verse 36
जटाजूटतटाश्लिष्टं चन्द्रालङ्कृतशेखरम् ॥ जगदालोचनं श्रीमत्प्रदीप्तस्वत्रिलोचनम् ॥
তেওঁৰ শিৰ জটাজূটৰ ঘন গুচ্ছৰে আৱদ্ধ, আৰু চন্দ্ৰে অলংকৃত শিখৰযুক্ত। তেওঁ জগতৰ শ্ৰীমন্ত আলোক-নয়ন; তেওঁৰ নিজস্ব ত্ৰিনয়ন প্ৰজ্বলিত।
Verse 37
अणीयसामणीयांसं बृहतां तु बृहत्तरम् ॥ अक्षामालापवित्राङ्गं कमण्डलुकरोद्यम् ॥
সৰ্বাতিক্ষুদ্ৰতকৈও ক্ষুদ্ৰ আৰু মহৎসকলতকৈও মহত্তৰ; তেওঁৰ পবিত্ৰ দেহত অক্ষ-মালা আৰু যজ্ঞোপবীত আছিল, আৰু হাতত কমণ্ডলু ধৰি উচলাই আছিল।
Verse 38
सिंहचर्माम्बरधरं व्यालयज्ञोपवीतिनम् ॥ दृष्ट्वा देवं महादेवं हृष्टरोमा महातपाः ॥
সিংহচৰ্মক বস্ত্ৰৰূপে ধৰি আৰু সৰ্পক যজ্ঞোপবীতৰূপে বহন কৰি—দেৱ, মহাদেৱক দেখি মহাতপস্বীৰ ৰোমাঞ্চ উঠিল।
Verse 39
प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वाऽगृणाद्ब्रह्म सनातनम् ॥ नमो धात्रे विधात्रे च संभवे वरदाय च ॥
হাত জোৰ কৰি প্ৰণাম কৰি মহাতপস্বীয়ে সনাতন ব্ৰহ্মক স্তৱ গাই ক’লে—“ধাত্ৰে আৰু বিধাত্ৰে নমস্কাৰ; সম্ভৱ আৰু বৰদায় নমস্কাৰ।”
Verse 40
जगद्भोक्त्रे त्रिनेत्राय शङ्कराय शिवाय च ॥ भवाय भवगोप्त्रे च मुनये कृतिवाससे ॥
“জগতৰ ভোক্তা/প্ৰভুক নমস্কাৰ, ত্ৰিনেত্ৰক নমস্কাৰ, শংকৰ আৰু শিৱক নমস্কাৰ; ভৱ আৰু ভৱগোপ্তাক নমস্কাৰ; মুনি কৃতিবাসস (চৰ্মধাৰী)ক নমস্কাৰ।”
Verse 41
नीलकण्ठाय भीमाय भूतभव्यभवाय च ॥ लम्बभ्रुवे करालाय हरिनेत्राय मीढुषे ॥
“নীলকণ্ঠক নমস্কাৰ, ভীমক নমস্কাৰ; যি ভূত-ভৱিষ্যৎ-বৰ্তমান স্বৰূপ, তাক নমস্কাৰ; দীঘল ভ্ৰূধাৰী, কৰাল/ভয়ংকৰক নমস্কাৰ; হৰিনেত্ৰ, মীঢুষে—উপকাৰী দাতাক নমস্কাৰ।”
Verse 42
कपर्दिने विशालाय मुञ्जकेशाय धीमते ॥ शूलिने पशुपतये विभवे स्थाणवे तथा
কপৰ্দী (জটা-ধাৰী), বিশাল, ধীমন্ত, মুঞ্জা সদৃশ কেশধাৰীলৈ নমস্কাৰ; শূলধাৰী, পশুপতি, বিভৱশালী আৰু স্থিৰ স্থাণুলৈও নমো।
Verse 43
गणानां पतये स्रष्ट्रे संक्षेप्त्रे भीषणाय च ॥ सौम्याय सौम्यतपसे भीमाय त्र्यम्बकाय च
গণসমূহৰ পতি, স্ৰষ্টা, সংক্ষেপ্ত্ৰ (একত্ৰ কৰোঁতা) আৰু ভীষণলৈ নমস্কাৰ; সৌম্য, সৌম্য তপস্যাশক্তি, ভীম আৰু ত্ৰ্যম্বক (ত্ৰিনেত্ৰ)লৈও নমো।
Verse 44
प्रेतावासनिवासाय रुद्राय वरदाय च ॥ कपालमालिने तस्मै हरिश्मश्रुधराय च
প্ৰেতাৱাস-নিবাস (শ্মশানবাসী) ৰুদ্ৰ আৰু বৰদাতালৈ নমস্কাৰ; কপালমালাধাৰী আৰু হৰি-বৰ্ণ গোঁফ-দাড়ি ধাৰণকাৰী তেঁওলৈও নমো।
Verse 45
भक्तप्रियाय सततं नमोऽस्तु परमात्मने ॥ एवं नन्दी भवं स्तुत्वा नमस्कृत्य च सर्वशः
ভক্তপ্ৰিয় পৰমাত্মালৈ সদায় নমস্কাৰ হওক। এইদৰে নন্দীয়ে ভৱ (শিৱ)ক স্তৱ কৰি, সকলো প্ৰকাৰেই প্ৰণাম কৰি (আগবাঢ়িল)।
Verse 46
उवाच च वचः साक्षात्तमृषिं वरदः प्रभुः ॥ वरान्वृणीष्व विप्रेन्द्र यानिच्छसि महामुने
তেতিয়া বৰদাতা প্ৰভুৱে সেই ঋষিক সন্মুখতে কৈলে: “বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ, বৰ বাছি লোৱা; হে মহামুনে, যি ইচ্ছা কৰো।”
Verse 47
तांस्ते सर्वान्प्रयच्छामि दुर्ल्लभानपि मारिष ॥ प्रभुत्वममरत्वं वा शक्रत्वमपि वा प्रभो
হে মাৰিষ (পূজনীয়), দুষ্প্ৰাপ্য হলেও সেই সকলো বৰ মই তোমাক দিছোঁ—হে প্ৰভো, প্ৰভুত্ব, বা অমৰত্ব, বা শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ত্বও।
Verse 48
ब्रह्मत्वं लोकपालत्वमपवर्गमथापि वा ॥ अथाष्टगुणमैश्वर्यं गाणपत्यामथापि वा
অথবা ব্ৰহ্মত্ব, অথবা লোকপালৰ পদ; অথবা অপৱৰ্গ (চূড়ান্ত মুক্তি)ও। অথবা অষ্টগুণ ঐশ্বৰ্য, অথবা গণপতিত্ব (গণসমূহৰ অধিপত্য)ও।
Verse 49
यदिच्छसि मुने शीघ्रं तद्ब्रूहि द्विजपुङ्गव ॥ इत्युक्तोऽसौ भगवता शर्वेण मुनिपुङ्गवः
হে মুনি, তুমি যি ইচ্ছা কৰা, সেয়া শীঘ্ৰে কোৱা, হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ। এইদৰে ভগৱান শৰ্ব (শিৱ) কোৱাত, সেই মুনিশ্ৰেষ্ঠে উত্তৰ দিলে।
Verse 50
प्रोवाच वरदं देवं प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ न प्रभुत्वं न देवत्वं नेन्द्रत्वमपि वा प्रभो
আন্তৰাত্মা প্ৰসন্ন হৈ, তেওঁ বৰদাতা দেৱক ক’লে—“হে প্ৰভো, মোৰ প্ৰভুত্ব নালাগে, ন দেবত্ব, ন ইন্দ্ৰত্বও।”
Verse 51
ब्रह्मत्वं लोकपालत्वं नापवर्गं वरप्रद ॥ नैवाष्टगुणमैश्वर्यं गाणपत्यं न च प्रभो
হে বৰপ্ৰদ, মোৰ ব্ৰহ্মত্ব নালাগে, ন লোকপালত্ব, ন অপৱৰ্গ (চূড়ান্ত মুক্তি)ও; ন অষ্টগুণ ঐশ্বৰ্য, ন গণপতিত্বও, হে প্ৰভো।
Verse 52
स्पृहये देवदेवेश प्रसन्ने त्वयि शङ्कर ॥ यदि प्रीतोऽसि भगवन्ननुक्रोशतया मम
হে দেবদেৱেশ, হে শংকৰ! তুমি প্ৰসন্ন হোৱা বাবে—যদি তুমি সন্তুষ্ট হোৱা, হে ভগৱান—তেন্তে মোৰ প্ৰতি অনুকম্পাৰে…
Verse 53
अनुग्राह्यो ह्ययं देव त्वयावश्यं सुराधिप ॥ यथान्ये न भवेद्भक्तिस्त्वत्तो नित्यं महेश्वर
হে দেব, হে সুৰাধিপ! এইজন নিশ্চয় তোমাৰ দ্বাৰাই অনুগৃহীত হ’ব লাগিব—যেন আন কোনো উৎসৰ পৰা ভক্তি নউঠে, সদায় তোমাৰ পৰাই, হে মহেশ্বৰ।
Verse 54
तथाहं भक्तिमिच्छामि सर्वभूताशये त्वयि ॥ यथा च न भवेद्विघ्नं तपस्यानिरतस्य मे
তদ্ৰূপে মই তোমাৰ প্ৰতি ভক্তি ইচ্ছা কৰোঁ, হে সকলো ভূতৰ হৃদয়ত নিবাস কৰা; আৰু মোৰ তপস্যাত নিমগ্ন অৱস্থাত কোনো বিঘ্ন নঘটে।
Verse 55
प्रहस्योवाच तं प्रीत्या ततो मधुरया गिरा ॥ प्रीतोऽस्म्युत्तिष्ठ विप्रर्षे तप्यमानेन सुव्रत
তেওঁ হাঁহি মাৰি, স্নেহেৰে তাক সম্বোধন কৰি, তাৰ পাছত মধুৰ বাণীৰে ক’লে: “মই প্ৰসন্ন। উঠা, হে বিপ্ৰঋষি; হে সুৱ্ৰত, তুমি তপস্যা সম্পন্ন কৰিছা।”
Verse 56
आराधितश्च भक्त्याहं त्वया शुद्धेन चेतसा ॥ पर्याप्तं ते महाभाग तपः कर्तुं तपोधन
“তুমি শুদ্ধ চিত্তে ভক্তিৰে মোৰ যথাযথ আৰাধনা কৰিছা। যথেষ্ট হ’ল, হে মহাভাগ; হে তপোধন, অধিক তপস্যা কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই।”
Verse 57
निवर्त्तयति मां वत्स मत्पादाराधने रतः ॥ जप्ता ते त्रिगुणा कोटि रुद्राणां पुरतो मम
হে বৎস, মোৰ পদ-আৰাধনাত ৰত হৈ তুমি যেন মোক নিবৃত্ত কৰিলে। মোৰ সন্মুখতে তুমি ৰুদ্ৰ-নামৰ ত্ৰিগুণা কোটি জপ পাঠ কৰিলা।
Verse 58
पूर्णं वर्षसहस्रं च तपस्तीव्रं महामुने ॥ न कृतं यत्पुरा देवैर्नासुरैरृषिभिर्न च
হে মহামুনে, সম্পূৰ্ণ এক হাজাৰ বছৰ তুমি তীব্ৰ তপস্যা কৰিলা—যি তপস্যা পূৰ্বে দেৱসকলে নকৰিলে, অসুৰসকলে নকৰিলে, ঋষিসকলেও নকৰিলে।
Verse 59
कृतं सुमहदाश्चर्यं त्वया कर्म सुदुष्करम् ॥ सङ्क्षोभितमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्
তুমি এক অতি মহান আশ্চৰ্য—অত্যন্ত দুষ্কৰ কৰ্ম—সম্পন্ন কৰিলা। তোমাৰ তপস্যাই চল-অচলসহ সমগ্ৰ ত্ৰিলোকক কঁপাই তুলিলে।
Verse 60
आगमिष्यन्ति ते द्रष्टुं देवाः सर्वे सवासवाः ॥ अक्षयश्चाव्ययश्च त्वमतर्क्यः ससुरासुरैः
সকলো দেৱতা, বাসৱ (ইন্দ্ৰ)সহ, তোমাক দৰ্শন কৰিবলৈ আহিব। তুমি অক্ষয় আৰু অব্যয়; দেৱ-অসুৰসকলৰ বাবেও তুমি অতাৰ্ক্য, যুক্তিৰ অতীত।
Verse 61
दिव्यतेजोवपुः श्रीमान्दिव्याभरणभूषितः ॥ मत्तुल्यो मत्प्रभावश्च त्वमेकः ससुरासुरैः
দিব্য তেজময় দেহধাৰী, শ্ৰীমান আৰু দিব্য অলংকাৰৰে ভূষিত—দেৱ-অসুৰসকলৰ মাজত তুমি একাই মোৰ সমান আৰু মোৰ প্ৰভাৱৰ অংশীদাৰ।
Verse 62
मद्रूपधारी मत्तेजास्त्र्यक्षः सर्वगुणोत्तमः ॥ भविष्यसि न सन्देहो देवदानवपूजितः ॥
মোৰেই ৰূপ ধৰি, মোৰ তেজেৰে বিভূষিত, ত্ৰিনয়ন আৰু সকলো গুণত উত্তম—তুমি নিশ্চয় তেনেকুৱাই হ’বা; ইয়াত সন্দেহ নাই। দেৱ আৰু দানৱ উভয়ে তোমাক পূজিব।
Verse 63
अनेनैव शरीरेण जरामरणवर्जितः ॥ दुष्प्राप्येयमवाप्ता ते देवैर्गाणेश्वरी गतिः ॥
এই একে শৰীৰেৰে, জৰা-মৰণৰ পৰা মুক্ত হৈ, তুমি ‘গাণেশ্বৰী’ অৱস্থা লাভ কৰিলা—এই লাভ দেৱতাসকলৰ বাবেও দুষ্প্ৰাপ্য।
Verse 64
प्राप्तमष्टगुणं सत्यमैश्वर्यं ते तपोधन ॥ द्वितीयां मे तनुं त्वां तु नमस्यन्ति च देवताः ॥
হে তপোধন, সত্যই তুমি ঐশ্বৰ্যৰ অষ্টগুণ লাভ কৰিলা; আৰু মোৰ দ্বিতীয় দেহ স্বৰূপে দেৱতাসকলেও তোমাক নমস্কাৰ কৰে।
Verse 65
अद्यप्रभृति देवाग्र्य देवकार्येषु सर्वतः ॥ प्रभुस्त्वं भविता लोके मत्प्रसादान्मुनीश्वर ॥
আজি পৰা, হে দেৱাগ্ৰ্য, সকলো ঠাইতে দেৱকাৰ্যসমূহত, হে মুনীশ্বৰ, মোৰ প্ৰসাদে তুমি জগতত কৰ্তৃত্বশালী হ’বা।
Verse 66
त्वामेवाभ्यर्च्छयिष्यन्ति सर्वभूतानि सर्वतः ॥ मत्तः समभिवाञ्छन्ति प्रसादं पार्षदाधिप ॥
সকলো ভূত-প্ৰাণী, সকলো ঠাইতে, কেৱল তোমাকেই আৰ্চনা কৰিব; আৰু, হে পাৰ্ষদাধিপ, তেওঁলোকে মোৰ পৰা তোমাৰ বাবে প্ৰসাদ (কৃপা) বিচাৰিব।
Verse 67
वरान्वरार्थिनां दाता विधाता जगतः सदा ॥ भविष्यसि च धर्मज्ञ भीतानामभयप्रदः ॥
বৰ প্ৰাৰ্থনা কৰা সকলক বৰ দান কৰা দাতা, জগতৰ বিধানৰ সদা বিধাতা তুমি হ’বা; হে ধৰ্মজ্ঞ, ভীতসকলক অভয় দান কৰোঁতাও তুমি হ’বা।
Verse 68
यस्त्वां द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्त्वामनु स मामनु ॥ नावयोरन्तरं किञ्चिदम्बरानिलयोरिव ॥
যি তোমাক দ্বেষ কৰে সি মোকেই দ্বেষ কৰে; যি তোমাৰ অনুসৰণ কৰে সি মোৰ অনুসৰণ কৰে। আমাৰ মাজত একো অন্তৰ নাই—আকাশ আৰু বায়ুৰ দৰে।
Verse 69
द्वारे तु दक्षिणे नित्यं त्वया स्थेयं गणाधिप ॥ वामे तु विभुना चापि महाकालेन सर्वदा ॥
দক্ষিণ দ্বাৰত তুমি সদায় স্থিত থাকিবা, হে গণাধিপ; আৰু বামফালে সদায়েই মহাবলী বিভু মহাকাল স্থিত থাকে।
Verse 70
प्रतीहारो भवानद्य सर्वदा त्रिदशोत्तमः ॥ शिरो मे रक्षतु भवान्महाकालेऽपि मे गणः ॥
আজি পৰা তুমি মোৰ প্ৰতীহাৰ (দ্বাৰপাল), সদায়, হে ত্ৰিদশসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ। তুমি মোৰ শিৰ ৰক্ষা কৰা; আৰু মহাকাল সময়তো মোৰ গণে মোক ৰক্ষা কৰক।
Verse 71
न वज्रेण न दण्डेन न चक्रेण न चाग्निना ॥ काञ्चिच्छक्नोति वै बाधां कर्तुं वै भुवनत्रये ॥
ন বজ্ৰেৰে, ন দণ্ডেৰে, ন চক্ৰেৰে, ন অগ্নিৰে—তিনিও লোকত কোনোবাইও তেওঁৰ ওপৰত কোনো ধৰণৰ বাধা আনিব নোৱাৰে।
Verse 72
देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ॥ त्वामेव संश्रयिष्यन्ति मद्भक्ताः पुरुषाश्च ये ॥
দেৱ, দানৱ, গন্ধৰ্ব, যক্ষ, ৰাক্ষস আৰু নাগ—এই সকলো সত্তাই—তোমাৰেই শৰণ ল’ব; আৰু মোৰ ভক্ত যিসকল পুৰুষ, সিহঁতেও তোমাৰ আশ্ৰয় গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 73
एवं तस्मै वरान् दत्त्वा प्रीतः स्वयमुमापतिः ॥ उवाच भूयः स्पष्टेन स्वरेणाम्बरचारिणा ॥
এইদৰে তাক বৰ দান কৰি, সন্তুষ্ট উমাপতি স্বয়ং পুনৰ ক’লে—আকাশত বিচৰণ কৰা স্পষ্ট স্বৰে।
Verse 74
आगतान् विद्धि सर्वान्वै त्रिदशान् समरुद्गणान् ॥ दिदृक्षया च भद्रं ते कृतकृत्यश्च साम्प्रतम् ॥
জানি লোৱা যে ত্ৰিদশ দেৱতা সকলোৱে, মৰুৎগণসহ, আহি উপস্থিত হৈছে—তোমাক দৰ্শন কৰিবলৈ। তোমাৰ মঙ্গল হওক; এতিয়া তুমি কৃতকৃত্য।
Verse 75
यदीरितं मया वत्स वरं प्रतिवचस्त्वयि ॥ प्रविष्टं न श्रुतिपथं दिवि सर्वदिवौकसाम् ॥
হে বৎস, তোমাৰ প্ৰতি উত্তৰস্বৰূপে মই যি বৰ উচ্চাৰণ কৰিছিলোঁ, সেয়া দিৱ্যলোকত আকাশবাসী সকলৰ শ্ৰৱণপথত প্ৰৱেশ কৰা নাই।
Verse 76
नारायणं पुरस्कृत्य सेन्द्रास्ते समरुद्गणाः ॥ प्रेमार्थे चागमिष्यन्ति वरार्थं तपसा अमराः ॥
নাৰায়ণক অগ্ৰত ৰাখি, ইন্দ্ৰসহ সেই দেৱতা মৰুৎগণসহ আহিব—প্ৰেমবশতেও, আৰু অমৰ হৈ তপস্যাৰ দ্বাৰা বৰ লাভৰ উদ্দেশ্যেও।
Verse 77
यक्षविद्याधरगणाः सिद्धगन्धर्वपन्नगाः ॥ मुनयश्च महात्मानस्तपोलब्धाः सहस्रशः ॥
যক্ষ আৰু বিদ্যাধৰসকলৰ দল, সিদ্ধ, গন্ধৰ্ব আৰু নাগসকল—আৰু তপস্যাৰ ফলত সমৃদ্ধ সহস্ৰ সহস্ৰ মহাত্মা মুনিসকল—(ইয়াত) উপস্থিত/আগমনৰত।
Verse 78
ते बुद्ध्वा त्वद्गतामृद्धिं प्रतप्ताः परमर्ष्यया ॥ तपांसि विविधान्यत्र विविधान्नियमांस्तथा ॥
তোমালৈ আহি পৰা সমৃদ্ধি বুজি পায়ে তেওঁলোক পৰম ঈৰ্ষ্যাৰে দগ্ধ হ’ল; আৰু ইয়াত তেওঁলোকে নানা প্ৰকাৰ তপস্যা, তদ্ৰূপ নানা নিয়ম-সংযম পালন কৰে।
Verse 79
चर्तुं समभिवाञ्छन्ति सदाभ्यासे वरार्थिनः ॥ वरदं यामभिज्ञाय गिरौ मौञ्जवति स्थितम् ॥
বৰপ্ৰাৰ্থী হৈ তেওঁলোকে সদায় অনুশীলন কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰে; আৰু মৌঞ্জৱত নামৰ পৰ্ব্বতত অৱস্থিত বৰদাতাক জানি তেওঁলোকে তেওঁৰ দিশে যাত্ৰা স্থিৰ কৰে।
Verse 80
अत्रैते यावदागम्य न मां पश्यन्ति मानवाः ॥ तावदेव त्वितः शीघ्रं गमिष्यामि महामुने ॥
এই লোকসকল ইয়ালৈ আহি যেতিয়ালৈকে মোক নেদেখে, তেতিয়ালৈকে মই ইয়াতেই থাকিম; তাৰ পাছত, হে মহামুনে, মই ইয়াৰ পৰা শীঘ্ৰে গুচি যাম।
Verse 81
अद्य ते तु मया सर्वे देवा ब्रह्मपुरोगमाः ॥ द्रष्टव्याश्चानुमन्तव्या मत्तोऽनुग्रहकाङ्क्षिणः ॥
কিন্তু আজি, ব্ৰহ্মাৰ নেতৃত্বত সকলো দেৱতাক তুমি দেখা উচিত আৰু বিদায় অনুমতি দিয়া উচিত; কিয়নো তেওঁলোকে মোৰ অনুগ্ৰহ কামনা কৰে।
Verse 82
यथा यत्र च यस्तत्र विधिः सम्यगनुष्ठितः ॥ तत्सर्वं निखिलेनाशु ब्रूहि मे वाग्विदां वर ॥
যেনে, য’ত আৰু যিজনে তাত বিধি অনুসাৰে নিৰ্ধাৰিত ক্ৰিয়া সম্যকভাৱে সম্পন্ন কৰিলে—সেই সকলো কথা সম্পূৰ্ণকৈ আৰু শীঘ্ৰে মোক কোৱা, হে বাক্বিদ্যাৰ পণ্ডিতসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 83
क्रीडद्भिर्देवमिथुनैर्नृत्यद्भिश्चाप्सरोगणैः ॥ कूजद्भिः शिखिभिर्मत्तैः सेविते च नगोत्तमे ॥
সেই উৎকৃষ্ট পৰ্ব্বতত ক্ৰীড়াৰত দেৱ-যুগল, নৃত্যৰত অপ্সৰাগণ, আৰু মত্ত ময়ূৰৰ কূজনৰ দ্বাৰা সেবিত হৈ আছিল।
Verse 84
अन्ये देवनिकायाश्च सेवितुं प्रपतन्ति तम् ॥ ततस्त्रेतायुगे काले नन्दी नाम महामुनिः ॥
অন্য দেৱনিকায়সমূহো তেঁওক সেবা কৰিবলৈ দৌৰি আহে। তাৰ পাছত ত্ৰেতাযুগৰ সময়ত নন্দী নামৰ এজন মহামুনি আছিল।
Verse 85
प्रादेशमात्रं रुचिरं शतशीर्षं शतोदरम् ॥ सहस्रबाहुचरणं सहस्राक्षिशिरोमुखम् ॥
(তেঁও দেখিলে) প্ৰদেশমাত্ৰ এক দীপ্তিময় ৰূপ—শত শিৰ আৰু শত উদৰযুক্ত; সহস্ৰ বাহু আৰু চৰণযুক্ত; আৰু সহস্ৰ অক্ষি, শিৰ আৰু মুখযুক্ত।
Verse 86
प्रणम्य शिरसा देवं पुनः पुनरवन्दत ॥ ततस्तु भगवान्प्रीतस्तस्मै विप्राय शंकरः ॥
শিৰ নত কৰি তেঁও দেৱতাক প্ৰণাম কৰিলে আৰু পুনঃ পুনঃ বন্দনা কৰিলে। তেতিয়া ভগৱান শংকৰ তেঁওত প্ৰসন্ন হৈ সেই ব্ৰাহ্মণৰ প্ৰতি অনুগ্ৰহী হ’ল।
Verse 87
कोटिजप्येन रुद्राणामाराधनपरस्य च ॥ एतत्तु वचनं श्रुत्वा नन्दिनः स महेश्वरः ॥
ৰুদ্ৰসমূহৰ কোটিজপ্য (কোটি জপ) দ্বাৰা আৰাধনাত নিবিষ্ট আছিল। নন্দীৰ বিষয়ে এই বাক্য শুনি মহেশ্বৰে (প্ৰতিক্ৰিয়া দিলে)…
Verse 88
पार्षदानां वरिष्ठस्त्वं मामकानां द्विजोत्तम ॥ नन्दीश्वर इति ख्यातो भविष्यसि न संशयः ॥
হে দ্বিজোত্তম! মোৰ পাৰ্ষদসকলৰ মাজত তুমিই শ্ৰেষ্ঠ। তুমি ‘নন্দীশ্বৰ’ নামে খ্যাত হ’বা—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 89
त्वयि तुष्टे ह्यहं तुष्टः कुपिते कुपितस्त्वहम् ॥ त्वत्तः प्रियतरो नास्ति ममान्यो द्विजपुंगव ॥
তুমি সন্তুষ্ট হ’লে মই সন্তুষ্ট; তুমি ক্ৰুদ্ধ হ’লে মইও ক্ৰুদ্ধ। হে দ্বিজপুঙ্গৱ! তোমাৰ পৰা অধিক প্ৰিয় মোৰ আন কোনো নাই।
Verse 90
अभिप्रायं च सर्वेषां जानामि द्विजसत्तम ॥ अनुगुह्य वरैस्तैश्च तत्रैवान्तरधीयत ॥
হে দ্বিজসত্তম! মই সকলোৰে অভিপ্ৰায় জানো। সেই বৰসমূহে অনুগ্ৰহ কৰি তেওঁ তাতেই অন্তৰ্ধান হ’ল।
Frequently Asked Questions
The chapter prioritizes devotion (bhakti) and disciplined practice (tapas/niyama) over sovereignty or supernatural attainment. Nandin explicitly refuses rulership, godhood, liberation claims, or powers, requesting instead unwavering devotion to Śiva and freedom from obstacles in ascetic life; Śiva affirms this orientation by granting status and responsibility rather than mere domination.
Seasonal markers (ṛtu) structure Nandin’s austerities: in summer (grīṣma) he performs the pañcatapa discipline; in winter (śiśira) he remains in water (salilāśraya). The text also notes sustained duration—an intense tapas extending to a thousand years (varṣa-sahasra)—and repeated japa quantified as three crores (triguṇā koṭi) of Rudra recitations.
Through sacred-geography description, the narrative frames the mountain-forest ecosystem—springs, rivers, lakes, flowering groves, birds, and animals—as a dharmic landscape (dharmāraṇya, tapo-kṣetra) that supports disciplined human conduct. This portrayal implicitly links ethical restraint and worship with the flourishing of waterscapes and biodiversity, presenting the site as an ordered, life-sustaining ecology rather than a purely abstract holy location.
The principal figures are Brahmā (teacher), Sanatkumāra (inquirer), Śiva as Sthāṇu/Paśupati (grantor of boons), Pārvatī (present with Śiva), and Nandin (ascetic who becomes Nandīśvara). The narrative also references collective groups—devas led by Indra (Śakra), gandharvas, apsarases, yakṣas, vidyādharas, siddhas, nāgas/pannagas, and munis—indicating a pan-cosmic audience rather than a single dynastic or royal lineage.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.