Adhyaya 151: The Sacred Greatness of Lohārgala (The ‘Iron-Bolt’ Tīrtha)
Lohārgala-māhātmya
Tīrtha-māhātmya (Pilgrimage Geography & Ritual-Manual)
এই অধ্যায়ত উপদেশমূলক সংলাপ দেখা যায়। পূৰ্বে শ্ৰুত পবিত্ৰ কাহিনীসমূহ শুনি পৃথিৱীয়ে বৰাহক সোধে—সানন্দূৰাতকৈও অধিক গুহ্য আৰু মঙ্গলময় কোনো ক্ষেত্ৰ আছে নে। বৰাহে লোহাৰ্গল তীৰ্থৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰে—হিমালয়ৰ দূৰৱৰ্তী অঞ্চলত, ম্লেচ্ছসকলৰ মাজত অৱস্থিত হলেও পুণ্যৱান আৰু তেওঁৰ স্মৰণভক্তসকলৰ বাবে গম্য। বৈষ্ণৱ মায়াৰে তেওঁ দিৱ্য ‘অৰ্গলা’ (ৰক্ষাকৱচ/বাধা) স্থাপন কৰি বৈৰী শক্তি দমন কৰে আৰু তদনন্তৰ বিধি-নিয়মৰ ফল স্থিৰ কৰে। লোহাৰ্গল পৰিসৰৰ বহু কুণ্ডৰ উল্লেখ আছে—প্ৰত্যেকৰ ধাৰাৰ সংখ্যা, উপবাস-নিয়ম, দৰ্শনলাভ (নাৰদ, কুমাৰ, গৌৰী আদি) আৰু মৃত্যুপৰ গতিৰ স্তৰ; শেষত বৰাহৰ নিজ লোক প্ৰাপ্তিৰ প্ৰতিশ্ৰুতি। পৃথিৱীৰ প্ৰশ্নক ধৰণী-কল্যাণ স্থিতিশীল কৰিবলৈ শুচিতা, নিয়মিত সাধনা আৰু পবিত্ৰ জলৰ সংযমিত আচৰণৰ দ্বাৰা নৈতিক-আচাৰিক শৃঙ্খলা সন্ধান হিচাপে উপস্থাপন কৰা হৈছে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 151
Verse 1
अथ लोहर्गलमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ सानन्दूरस्य माहात्म्यमेतच्छ्रुत्वा वसुन्धरा ॥ कृताञ्जलिपुटा भूत्वा वराहं पुनरब्रवीत् ॥
এতিয়া লোহাৰ্গলৰ মাহাত্ম্য আৰম্ভ হয়। সূত ক’লে: সানন্দূৰাৰ মহিমাৰ এই বৰ্ণনা শুনি, বসুন্ধৰা (পৃথিৱী) অঞ্জলি জোৰি পুনৰ বৰাহক ক’লে।
Verse 2
धरण्युवाच ॥ श्रुतमेतज्जगन्नाथ विष्णो गुह्यमनुत्तमम् ॥ यच्छ्रुत्वा सुमहाभाग जाता॒स्मि विगतज्वरा ॥
ধৰণীয়ে ক’লে: হে জগন্নাথ, হে বিষ্ণু, এই অনুত্তম গোপন তত্ত্ব মই শুনিলোঁ। হে মহাভাগ, ই শুনি মোৰ জ্বৰ (ক্লেশ) নাশ হ’ল।
Verse 3
अपरं वा॒स्ति चेत्किञ्चिद्गुह्यं क्षेत्रं शुभावहम् ॥ सानन्दूरात्परं गुह्यं क्षेत्रमस्ति न वा परम् ॥
যদি আন কোনো গোপন আৰু মঙ্গলদায়ক ক্ষেত্ৰ থাকে, তেন্তে কওক: সানন্দূৰাৰ চেয়েও অধিক গোপন কোনো ক্ষেত্ৰ আছে নে, নে তাৰ ওপৰত একো নাই?
Verse 4
सुरकरण नृसिंह लोकनाथ युतससुरसुरधीऱ देववीर ॥ कमलदलसहस्रनेत्र रूपो जयति कृतान्तसमानकालरूपः ॥
জয় হৌক সেই দেববীৰ লোকনাথ নৃসিংহৰ—যি দেৱ-অসুৰৰ মাজত ধীৰ আৰু অচল, জগতৰ ৰক্ষক; যাৰ ৰূপ কমল-পত্ৰ সদৃশ সহস্ৰ নয়নে বিভূষিত, আৰু যাৰ কাল-ৰূপ কৃতান্ত (মৃত্যু)ৰ সমান।
Verse 5
गद्गदं वचनं श्रुत्वा पृथिव्याः स जनार्दनः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं सर्वलोकार्त्तिहा हरिः ॥
পৃথিৱীৰ গদগদ বাক্য শুনি সেই জনাৰ্দন—হৰি, যি সকলো লোকৰ দুখ-কষ্ট নাশ কৰে—মধুৰ আৰু কোমল বাক্য ক’লে।
Verse 6
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु देवि च तत्त्वेन यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ गुह्यमन्यत्प्रवक्ष्यामि मद्व्रतः कर्मणो जनिः ॥
শ্ৰী বৰাহ ক’লে: “হে দেবী, তুমি যি কথা মোক সুধিছা, তাক তত্ত্বৰূপে শুনা। মই আন এক গোপন বিষয় বৰ্ণনা কৰিম—ব্ৰতাচাৰ আৰু কৰ্মবিধিৰ উৎপত্তি।”
Verse 7
ततः सिद्धवटे गत्वा त्रिंशद्योजनदूरतः ॥ म्लेच्छमध्ये वरारोहे हिमवन्तं समाश्रितम् ॥
তাৰ পাছত সিদ্ধৱটলৈ গ’লোঁ, যি ত্ৰিশ যোজন দূৰত। হে সুন্দৰ নিতম্বধাৰিণী, ম্লেচ্ছসকলৰ মাজত অৱস্থিত, হিমৱন্তৰ কাষত আশ্ৰয় লৈ (সেই স্থানত উপনীত হ’লোঁ)।
Verse 8
तत्र लोहर्गले क्षेत्रे निवासो विहितः शुभः ॥ गुह्यं पञ्चदशायामं समन्तात्पञ्चयोजनम् ॥
তাত লোহাৰ্গল নামৰ ক্ষেত্ৰত এক শুভ নিবাস স্থাপন কৰা হ’ল। সেই স্থান ‘গোপন’ বুলি কোৱা হয়—দৈৰ্ঘ্য পঞ্চদশ যাম, আৰু চাৰিওফালে পঞ্চ যোজন বিস্তৃত।
Verse 9
दुर्गमं दुःसहं चैव पापैः सर्वत्र वेष्टितम् ॥ सुलभं पुण्ययुक्तानां मम चिन्तानुसारिणाम् ॥
সেই স্থান অতি দুৰ্গম আৰু সহ্য কৰাও কঠিন, চাৰিওফালে পাপৰ দ্বাৰা আৱৃত; তথাপি পুণ্যযুক্ত লোকৰ বাবে—যিসকলে মোৰ স্মৰণ-চিন্তাৰ অনুসাৰী—সহজলভ্য।
Verse 10
ततो मे दानवाः सर्वे क्रमन्तो लोकमुत्तमम् ॥ मया चैवान्तरं कृत्वा कृत्वा मायां च वैष्णवीम् ॥
তেতিয়া মোৰ সকলো দানৱ উত্তম লোকলৈ আগবাঢ়িল; আৰু মই মাজত এক অন্তৰ সৃষ্টি কৰি, বিষ্ণু-সম্বন্ধীয় বৈষ্ণৱী মায়াও প্ৰকাশ কৰিলোঁ।
Verse 11
तत्र ब्रह्मा च रुद्राश्च स्कन्देन्द्रो समुरुद्गणाः ॥ आदित्या वसवो वायुरश्विनौ च महौजसम् ॥
তাত ব্ৰহ্মা আৰু ৰুদ্ৰসকল, স্কন্দ আৰু ইন্দ্ৰ মৰুৎ-গণসহ উপস্থিত আছিল; আদিত্যসকল, বসুসকল, বায়ু আৰু অশ্বিনীদ্বয়—মহা তেজস্বী।
Verse 12
सोमो बृहस्पतिश्चैव ये चान्ये वै दिवौकसः ॥ तेषां चैवार्गलं दत्त्वा चक्रं गृह्य महौजसम् ॥
সোম আৰু বৃহস্পতিও, আৰু আন আন দিবৌকসসকল; তেওঁলোকক ৰক্ষাৰ্থে ‘অৰ্গল’ (বাধা/কুণ্ডি) দি, মই মহাতেজস্বী চক্ৰ গ্ৰহণ কৰিলোঁ।
Verse 13
शतकोटिसहस्राणि शीघ्रमेव निपातितम् ॥ ततश्च देवताः सर्वास्तुष्यमाणा इतस्ततः ॥
শত কোটী সহস্ৰ অতি শীঘ্ৰে পতিত কৰা হ’ল; তাৰ পাছত সকলো দেবতা সন্তুষ্ট হৈ ইফালে-সিফালে বিচৰণ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 14
एवं लोहर्गलं नाम क्षेत्रं चैव मया कृतम् ॥ ततो देवासुरे युद्धे हत्वा त्रिदशकण्टकान् ॥
এইদৰে ‘লোহাৰ্গল’ নামৰ পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ মই স্থাপন কৰিলোঁ। তাৰ পাছত দেব-অসুৰ যুদ্ধত, ত্ৰিদশসকলৰ কণ্টকসদৃশ বৈৰীসকলক বধ কৰি (কথা আগবাঢ়ে)।
Verse 15
तेषां संस्थापनं तत्र कृतं चैव महौजसाम् ॥ यो मां पश्यति तत्रस्थं प्रयत्नेन कदाचन
তাত সেই মহাতেজস্বীসকলৰ স্থাপনাও নিশ্চয়কৈ কৰা হৈছিল। যি কোনোবাই যিকোনো সময়ত প্ৰয়াসেৰে তাত অৱস্থিত মোক দৰ্শন কৰে—
Verse 16
सोऽपि भागवतो भूमे भवत्येव सुनिष्ठितः ॥ तस्मिन्कुण्डे तु सुश्रोणि यः स्नाति नियतो नरः
হে ভূমি, সিও ভাগৱতৰ ভক্ত-সেৱক হৈ পৰে আৰু ভক্তিত সুদৃঢ়ভাৱে স্থিত হয়। আৰু হে সুশ্ৰোণি, যি নিয়ম-সংযমেৰে সেই কুণ্ডত স্নান কৰে—
Verse 17
उपोष्य च त्रिरात्रं तु विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ ततः स्वर्गसहस्रेषु मोदते नात्र संशयः
আৰু বিধিদৃষ্ট কৰ্ম অনুসৰি তিনিৰাতি উপবাস কৰি, তাৰ পাছত সি সহস্ৰ সহস্ৰ স্বৰ্গত আনন্দ কৰে—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 18
अथात्र मुञ्चते प्राणान्स्वकर्मपरिनिष्ठितः ॥ सर्वान्स्वर्गान्परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते
তাৰ পাছত ইয়াত, নিজৰ ধৰ্ম-কর্তব্যত সুদৃঢ় হৈ, সি প্ৰাণ ত্যাগ কৰে; সকলো স্বৰ্গ পৰিত্যাগ কৰি মোৰ লোকত প্ৰৱেশ কৰে।
Verse 19
चतुर्विंशतिद्वादश्यां मासेन विधिना मम ॥ बलिः प्रदीयते तत्र सर्वकामविशोधनः
মাসৰ নিৰ্দিষ্ট সময়ত, চতুৰ্বিংশতি দ্বাদশীত, মোৰ বিধি অনুসাৰে তাত বলি অৰ্পণ কৰা হয়—যি সকলো কামনা বিশোধন কৰে বুলি কোৱা হয়।
Verse 20
अश्वो मे कल्पितस्तत्र सर्वरत्नविभूषितः ॥ श्वेतः कुमुदवर्णाभः शङ्खकुन्दसमप्रभः
তাত মোৰ বাবে এটা অশ্ব কল্পিত হৈছে, সকলো ৰত্নেৰে বিভূষিত—শুভ্ৰ, কুমুদ-সদৃশ বৰ্ণৰ, আৰু শঙ্খ আৰু কুন্দফুলৰ সমান দীপ্তিযুক্ত।
Verse 21
मार्गणा मे धनुस्तत्र अक्षसूत्रं कमण्डलुः ॥ आसनं विततं दिव्यं दीयतेऽश्वोपरि स्थिरम्
তাত মোৰ বাবে বাণ আৰু ধনু, অক্ষসূত্ৰ (জপমালা) আৰু কমণ্ডলু (জলপাত্ৰ) আছে; আৰু এক দিব্য বিস্তৃত আসন দিয়া হয়, যি অশ্বৰ ওপৰত দৃঢ়ভাৱে স্থিৰ থাকে।
Verse 22
श्वेतपर्वतमारोह्य पतमानः कुरून् बहून् ॥ पतितस्तत्र दृश्येत क्षतं तत्र न दृश्यते
শ্বেত পৰ্বতত আৰোহন কৰি, বহু কুরু (মাপ/দূৰত্ব) জুৰি পতিত হৈ, তেওঁ তাত পতিত হোৱা যেন দেখা যায়; কিন্তু তাত কোনো ক্ষত বা আঘাত দেখা নাযায়।
Verse 23
अनेकान्येव रूपाणि पातयित्वा नभस्तलात् ॥ शान्तो दान्तः परिक्लिष्टः स चाश्वो दिवि वर्तते
নভস্তলৰ পৰা আন বহু ৰূপ পতিত কৰাই, সেই অশ্ব—শান্ত, দান্ত (ইন্দ্ৰিয়-সংযমী), আৰু ক্লিষ্ট/শ্ৰান্ত—দিব্যলোকত অৱস্থিত থাকে।
Verse 24
सूत उवाच ॥ ततो भूम्या वचः श्रुत्वा ब्रह्मपुत्रो महामुनिः ॥ विस्मयं परमं प्राप्तो विष्णुमायोपबृंहितः
সূত ক’লে: তাৰ পাছত ভূমিৰ বাক্য শুনি, ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ সেই মহামুনি পৰম বিস্ময় লাভ কৰিলে—বিষ্ণুৰ মায়াই তেওঁৰ অভিজ্ঞতাক অধিক তীব্ৰ কৰি তুলিলে।
Verse 25
ततः स विस्मयाविष्टो ब्रह्मपुत्रो महामतिः ॥ सनत्कुमारो भगवान् पुनरेवमभाषत
তেতিয়া বিস্ময়ে আচ্ছন্ন মহামতি ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ ভগৱান সনৎকুমাৰ পুনৰ এইদৰে ক’লে।
Verse 26
सनत्कुमार उवाच ॥ धन्यासि देवि सुश्रॊणि सुपुण्यासि वरानने ॥ देवि यल्लोकनाथस्य साक्षाद्दर्शनमागता
সনৎকুমাৰে ক’লে: “ধন্যা তুমি, হে দেবী, সুন্দৰ নিতম্বৱতী; অতি পুণ্যৱতী, হে সুন্দৰ-মুখী; কিয়নো তুমি লোকনাথৰ সाक्षাৎ দৰ্শন লাভ কৰিবলৈ আহিছা।”
Verse 27
पद्मपत्रविशालाक्षो यत्त्वया परिभाषितः ॥ तेनोक्तं शंस सकलं सर्वेषां सुखवर्धनम्
“যি পদ্মপত্ৰ-সম বিস্তৃত-নয়ন, যাক তুমি সম্বোধন কৰিলা—তেওঁ যি কৈছিল, সেয়া সম্পূৰ্ণৰূপে ঘোষণা কৰা; কিয়নো সেয়া সকলোৰে সুখ বৃদ্ধি কৰে।”
Verse 28
ततः स पुण्डरीकाक्षः किमाचष्ट ततः परम् ॥ कर्मणा विधिदृष्टेन सर्वभागवतप्रियः
তেতিয়া সেই পুণ্ডৰীকাক্ষ (পদ্মনয়ন) তাৰ পাছত কি বৰ্ণনা কৰিলে? তেওঁ সকলো ভক্তৰ প্ৰিয়, আৰু বিধি-নির্দেশিত কৰ্মাচৰণ অনুসাৰে কথা কয়।
Verse 29
(सूत उवाच) ॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कुमारस्य महौजसः ॥ उवाच मधुरं वाक्यमाभाष्य ब्रह्मणः सुतम्
সূতে ক’লে: সেই তেজস্বী কুমাৰৰ উক্তি শুনি, তেওঁ ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰক সম্বোধন কৰি মধুৰ বাক্য ক’লে।
Verse 30
शृणु वत्स जगन्नाथो यथा मामाह चोदितः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ एवं तत्रैव कर्माणि क्रियन्ते विधिपूर्वकम्
শুনা, বৎস; জগতনাথ প্ৰেৰিত হ’লে মোক যিদৰে ক’লে, সেই কথা মই কওঁ। শ্ৰী বৰাহে ক’লে: তাতেই, সেই স্থানতে, বিধি-পূৰ্বক কৰ্ম আৰু অনুষ্ঠান সম্পন্ন কৰা হয়।
Verse 31
शोधकानि च पापानां मृदूनि च शुभानि च ॥ अश्वानां तत्कुलीनानामावहन्ति सुमध्यमे
তেওঁলোকে পাপ শোধনকাৰী, কোমল আৰু মঙ্গলময় নিবেদন—সেই উচ্চ কুলৰ ঘোঁৰা, হে সুমধ্যমে, আনি অৰ্পণ কৰে।
Verse 32
नान्यं वहन्ति ते चाश्वा मम वाहा दुरत्ययाः ॥ कुण्डं पञ्चसरो नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम
সেই ঘোঁৰাবোৰে আন কাকো নুবহে; সিহঁত মোৰেই বাহন, জয় কৰাটো দুষ্কৰ। ‘পঞ্চসৰ’ নামৰ এটা কুণ্ড আছে—সেয়া মোৰ গোপন আৰু পৰম পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ।
Verse 33
चतुर्धाराः पतन्त्यत्र शङ्खवर्णा मनोजवाः ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत चतुर्भक्तोषितो नरः
ইয়াত চাৰিধাৰা পৰে—শঙ্খবৰ্ণ, মনৰ দৰে দ্ৰুত। তাত চাৰিবাৰ আহাৰে সন্তুষ্ট (নিয়মিত-মিতাহাৰী) মানুহে স্নান কৰিব লাগে।
Verse 34
लोकं चैत्राङ्गदं गत्वा गन्धर्वैः सह मोदते ॥ अथ चेन्मुञ्चते प्राणांस्तस्मिन्क्षेत्रे परे मम
‘চৈত্ৰাঙ্গদ’ নামৰ লোকলৈ গৈ সি গন্ধৰ্বসকলৰ সৈতে একেলগে আনন্দ কৰে। আৰু যদি সি মোৰ সেই পৰম ক্ষেত্ৰত প্ৰাণ ত্যাগ কৰে…
Verse 35
गन्धर्वलोकमुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति ॥ ततो नारदकुण्डे तु मम क्षेत्रे परे महत्
গন্ধৰ্বলোক ত্যাগ কৰি সি মোৰ লোকলৈ গমন কৰে। তাৰ পাছত মোৰ পৰম আৰু মহিমান্বিত পৱিত্ৰ ক্ষেত্ৰত থকা নাৰদ-কুণ্ডত (বিধি সম্পাদন কৰিব লাগে)।
Verse 36
पञ्च धाराः पतन्त्यत्र तालवृक्षसमोपमाः ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत एकभक्तोषितो नरः
ইয়াত পাঁচটা ধাৰা পৰে, তালগছৰ দৰে উচ্চ। তাত মানুহে দিনে এবাৰ আহাৰ গ্ৰহণৰ নিয়ম মানি স্নান কৰিব লাগে।
Verse 37
प्रमुच्य नारदं दिव्यं मम लोकं च गच्छति ॥ ततो वसिष्ठकुण्डं तु तस्मिन्क्षेत्रं परं मम
দিব্য নাৰদ-কুণ্ডত (ফলবন্ধন) মুক্ত হৈ সি মোৰ লোকলৈও গমন কৰে। তাৰ পাছত বশিষ্ঠ-কুণ্ড; তাতেই মোৰ পৰম পৱিত্ৰ ক্ষেত্ৰ অৱস্থিত।
Verse 38
धाराः पतन्ति तिस्रस्तु न स्थूला नाति वै कृशाः ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत पञ्च कालोषितो नरः
তাত তিনিটা ধাৰা পৰে—ন ডাঙৰ ন অতিশয় সৰু। তাত মানুহে পঞ্চ-কালৰ নিয়ম পালন কৰি অভিষেক কৰিব লাগে।
Verse 39
वासिष्ठं लोकमासाद्य मोदते नात्र संशयः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मसु निष्ठितः ॥ वासिष्ठं लोकमुत्सृज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥ पञ्चकुण्डेति विख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परे मम
বশিষ্ঠৰ লোক লাভ কৰি সি আনন্দিত হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই। তাৰ পাছত মোৰ কৰ্মবিধিত নিষ্ঠাৱান হৈ সি ইয়াত প্ৰাণ ত্যাগ কৰে। বশিষ্ঠলোক ত্যাগ কৰি সি মোৰ লোকত প্ৰৱেশ কৰে। তাৰ পাছত মোৰ পৰম পৱিত্ৰ ক্ষেত্ৰত ‘পঞ্চকুণ্ড’ নামে খ্যাত স্থান আছে।
Verse 40
पञ्च धाराः पतन्त्यत्र हिमकूटविनिःसृताः ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत पञ्चकालोषितो नरः
ইয়াত হিমকূটৰ পৰা নিৰ্গত পাঁচটা ধাৰা পতিত হয়। তাত পঞ্চ-কালৰ নিয়ম পালন কৰি মানুহে অভিষেক কৰা উচিত।
Verse 41
स तत्र गच्छेद्वै भूमे यत्र पञ्चशिखो मुनिः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम भक्तो जितेन्द्रियः
সেয়ে নিশ্চয় ধৰণীত সেই স্থানলৈ যাব লাগে য’ত মুনি পঞ্চশিখা আছে। তাৰ পাছত ইয়াত মোৰ ভক্ত—ইন্দ্ৰিয়জয়ী—নিজ প্ৰাণ ত্যাগ কৰে।
Verse 42
पञ्चचूडं समुत्सृज्य स याति परमां गतिम् ॥ सप्तर्षिकुण्डं विख्यातमस्मिन्क्षेत्रे परे मम
পঞ্চচূড ত্যাগ কৰি সেয়ে পৰম গতি লাভ কৰে। এই মোৰ পৰম ক্ষেত্ৰত বিখ্যাত সপ্তঋষি-কুণ্ড আছে।
Verse 43
सप्त धाराः पतन्त्यत्र हिमवत्पर्वतस्थिताः ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत सप्तभक्तोषितो नरः
ইয়াত হিমৱৎ পৰ্বতত অৱস্থিত সাতটা ধাৰা পতিত হয়। তাত সপ্ত-ভক্ত নিয়ম পালন কৰি মানুহে অভিষেক কৰা উচিত।
Verse 44
मोदते ऋषिलोकेषु ऋषिकन्याभिसंवृतः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्रागलोभविवर्जितः
সেয়ে ঋষিলোকসমূহত আনন্দ কৰে, ঋষিকন্যাসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত হৈ। তাৰ পাছত ইয়াত ৰাগ আৰু লোভবিহীন হৈ সেয়ে নিজৰ প্ৰাণ ত্যাগ কৰে।
Verse 45
तत्र धारा पतत्येका शरभङ्गश्रिता नदी ॥ स्नानं यस्तत्र कुर्वीत षष्ठभक्तोषितो नरः
তাত একেটি ধাৰা পৰে—শৰভংগ-আশ্ৰিত এক নদী। যি নৰ তাত স্নান কৰে, ষষ্ঠ-ভক্ত (নিয়মিত উপবাস/সীমিত আহাৰ) পালন কৰি,
Verse 46
मोदते तस्य लोकेषु ऋषिकन्याप्रमोदितः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान् सर्वसङ्गविवर्जितः
সেই লোকসমূহত তেওঁ আনন্দিত হয়, ঋষিকন্যাসকলৰ প্ৰমোদে প্ৰসন্ন হৈ। তাৰ পাছত এই ঠাইতেই, সকলো আসক্তি ত্যাগ কৰি, তেওঁ প্ৰাণ ত্যাগ কৰে।
Verse 47
शरभङ्गं समुत्सृज्य मम लोके महीयते ॥ कुण्डमग्निसरो नाम सर्वमायाभिसंवृतम्
শৰভংগক ত্যাগ কৰি তেওঁ মোৰ লোকত মহিমান্বিত হয়। ‘অগ্নিসৰ’ নামে এক কুণ্ড আছে, যি সম্পূৰ্ণৰূপে মায়াৰ আৱৰণে আবৃত।
Verse 48
भूमिं नीत्वा जलं तत्र तिष्ठत्येव वरानने ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत चाष्टकालोषितो नरः
তাত জলক ভূমিলৈ আনিলেও সেয়া তাতেই স্থিৰ থাকে, হে সুন্দৰ-মুখিনী। যি নৰে অষ্ট-কালের (cāṣṭa-kāla) নিয়ম পালন কৰিছে, তেওঁ তাত স্নান কৰিব।
Verse 49
गच्छत्यङ्गिरसो लोकं सुखभागी न संशयः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मपरायणः
তেওঁ অঙ্গিৰসৰ লোকলৈ যায়, সুখৰ ভাগী হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই। তাৰ পাছত এই ঠাইতেই, মোৰ কৰ্মত পৰায়ণ হৈ, তেওঁ প্ৰাণ ত্যাগ কৰে।
Verse 50
अग्निलोकं समुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति ॥ कुण्डं बृहस्पतेर्भूमे सर्ववेदोदकाश्रितम्
অগ্নিলোক ত্যাগ কৰি সি মোৰ লোকলৈ গমন কৰে। হে পৃথিৱী! বृहস্পতিৰ কুণ্ড আছে, যি সকলো বেদৰ জলৰ আশ্ৰয়ে স্থিত।
Verse 51
धारा चैका पतत्यत्र हिमकूटसमाश्रिता ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः
ইয়াত হিমকূট-সম্বন্ধীয় একেটা ধাৰা পতিত হয়। যি নৰে ষষ্ঠ-কালের ব্ৰত পালন কৰিছে, সি তাত স্নান কৰিব।
Verse 52
गत्वा बृहस्पतेर्लोकं मुनिकन्याभिमोदितः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं समाश्रितः
বৃহস্পতিৰ লোকলৈ গৈ, মুনিৰ কন্যাসকলৰ আদৰণি লাভ কৰি, তাৰ পাছত ইয়াত সি প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, মোৰ লোকত আশ্ৰয় লৈ।
Verse 53
सोऽपि याति परां सिद्धिं समुत्सृज्य बृहस्पतिम् ॥ वैश्वानरस्य कुण्डं तु गुह्यं क्षेत्रं परं मम
সিও বृहস্পতিকে ত্যাগ কৰি পৰম সিদ্ধি লাভ কৰে। কিন্তু বৈশ্বানৰৰ কুণ্ড মোৰ গুহ্য তীৰ্থক্ষেত্ৰ, মোৰ পৰম ধাম।
Verse 54
गत्वा बृहस्पतेर्लोकं मुनिकन्याभिमोहितः ॥ वैश्वानरेषु लोकेषु मोदते नात्र संशयः
বৃহস্পতিৰ লোকলৈ গৈ, মুনিৰ কন্যাসকলৰ মোহত পৰি, সি বৈশ্বানৰৰ লোকসমূহত আনন্দ কৰে—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 55
अथात्र मुंचते प्राणान्मम कर्मपरायणः ॥ वैश्वानरं समुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति
এতিয়া যি কোনো ইয়াত প্ৰাণ ত্যাগ কৰে—বিধি-কর্মত পৰায়ণ হৈ—বৈশ্বানৰৰ লোক ত্যাগ কৰি সি মোৰ লোকলৈ গমন কৰে।
Verse 56
कार्त्तिकेयस्य कुण्डं तु गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥ यत्र पञ्चदशा धाराः पतन्ति हिमपर्वतात्
কাৰ্ত্তিকেয়ৰ কুণ্ড নিশ্চয়েই এক গোপন তীৰ্থক্ষেত্ৰ—মোৰ পৰম অধিকাৰভুক্ত—য’ত হিমালয় পৰ্বতৰ পৰা পঞ্চদশ ধাৰা পতিত হয়।
Verse 57
तत्र स्नानं प्रकुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः ॥ कुमारं पश्यति व्यक्तं षण्मुखं शुभदर्शनम्
তাত যি নৰে ষষ্ঠকাল পৰ্যন্ত নিবাস-ব্ৰত পালন কৰে, সি স্নান কৰিব; তেতিয়া সি কুমাৰক প্ৰত্যক্ষ দেখে—ষণ্মুখ, শুভদৰ্শন।
Verse 58
अथात्र मुंचते प्राणान्कृत्वा चान्द्रायणं शुचिः ॥ कार्त्तिकेयं समुत्सृज्य मोदते मम मण्डले
এতিয়া যি কোনো ইয়াত প্ৰাণ ত্যাগ কৰে—শুচি হৈ চান্দ্ৰায়ণ ব্ৰত সম্পন্ন কৰি—কাৰ্ত্তিকেয়ৰ মণ্ডল ত্যাগ কৰি সি মোৰ মণ্ডলত আনন্দ কৰে।
Verse 59
उमाकुण्डमिति ख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥ सा गौरी यत्र चोत्पन्ना महादेववराङ्गना
মোৰ সেই পৰম ক্ষেত্ৰত ই ‘উমা-কুণ্ড’ বুলি খ্যাত, য’ত গৌৰী উৎপন্ন হৈছিল—মহাদেৱৰ বৰাঙ্গনা।
Verse 60
तत्र स्नानं तु कुर्वीत दशरात्रोषितो नरः ॥ गौरीं देवीं स पश्येत्तु तस्या लोके च मोदते
তাত দহ ৰাতি অৱস্থান কৰা মানুহে স্নান কৰিব লাগে; তেওঁ গৌৰী দেৱীৰ দৰ্শন পায় আৰু তেঁওৰ লোকত আনন্দ কৰে।
Verse 61
अथ प्राणान्प्रमुंचेत दशरात्रोषितो नरः ॥ उमालोकं समुत्सृज्य मम लोकं प्रपद्यते
তাৰ পাছত দহ ৰাতি অৱস্থান কৰা মানুহে প্ৰাণ ত্যাগ কৰিব পাৰে; উমাৰ লোক ত্যাগ কৰি সি মোৰ লোকত উপনীত হয়।
Verse 62
महेश्वरस्य वै कुण्डं यत्र चोद्वाहिताः उमा ॥ कादम्बैश्चक्रवाकैश्च हंससारससेवितम्
নিশ্চয় মহেশ্বৰৰ সেই কুণ্ড আছে য’ত উমাৰ বিবাহ সম্পন্ন হৈছিল; তাত কাদম্ব-পক্ষী, চক্ৰৱাক, আৰু হাঁহ-সাৰস সদায় বিচৰণ কৰে।
Verse 63
तत्र स्नानं तु कुर्वीत द्वादशाहोषितो नरः ॥ मोदते रुद्रलोकेषु रुद्रकन्याभिरावृतः
তাত বাৰ দিন অৱস্থান কৰা মানুহে স্নান কৰিব লাগে; সি ৰুদ্ৰলোকসমূহত ৰুদ্ৰ-কন্যাসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত হৈ আনন্দ কৰে।
Verse 64
अथात्र मुञ्चते प्राणान्कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ रुद्रलोकं समुत्सृज्य मम लोकं च गच्छति
এতিয়া ইয়াত যি কোনোবাই অতি দুৰূহ ব্ৰত-কর্ম সম্পন্ন কৰি প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, সি ৰুদ্ৰলোক ত্যাগ কৰি মোৰ লোকলৈও গমন কৰে।
Verse 65
प्रख्यातं ब्रह्मकुण्डं तु वेदा यत्र समुत्थिताः ॥ चतस्रो वेदधारास्तु पतन्ति च हिमालयात् ॥
প্ৰখ্যাত ব্ৰহ্মকুণ্ড—য’ত বেদসমূহ উদ্ভৱ হৈছিল বুলি কোৱা হয়। হিমালয়ৰ পৰা চাৰিখন বেদধাৰা তললৈ নামি আহে।
Verse 66
ततः पूर्वेण पार्श्वेन समा धारा पतेच्छुभा ॥ उच्चा च रमणीया च पाण्डरोदकशोभिता ॥
তাৰ পিছত পূব দিশৰ পাৰ্শ্বে এক শুভ ধাৰা নামি আহে—গতি সমান, উচ্চ আৰু মনোমোহা, ফিকে-স্বচ্ছ জলে শোভিত।
Verse 67
अथ पश्चिमपार्श्वेन यजुर्वेदेन संयुता ॥ अथ दक्षिणपार्श्वेन चाथर्वणसमन्विता ॥
এতিয়া পশ্চিম পাৰ্শ্বে যজুৰ্বেদৰ সৈতে সংযুক্ত এক ধাৰা আছে; আৰু দক্ষিণ পাৰ্শ্বে অথৰ্ব পৰম্পৰাৰে সমন্বিত আন এক ধাৰা আছে।
Verse 68
एका धारा पतत्यत्र इन्द्रगोपकसन्निभा ॥ यस्तत्र कुरुते स्नानं सप्तरात्रोषितो नरः ॥
ইয়াত এটা ধাৰা নামি আহে, ইন্দ্ৰগোপক (উজ্জ্বল ৰঙা কীট) সদৃশ। যি মানুহে তাত সাত ৰাতি অৱস্থান কৰি স্নান কৰে,
Verse 69
ब्रह्मलोकं समासाद्य ब्रह्मणा सह मोदते ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणानहङ्कारविवर्जितः ॥
ব্ৰহ্মলোকত উপনীত হৈ সি ব্ৰহ্মাৰ সঙ্গত আনন্দ কৰে। তাৰ পিছত ইয়াত, অহংকাৰবিহীন হৈ, সি নিজৰ প্ৰাণ ত্যাগ কৰে।
Verse 70
पुनरस्योत्तरे पार्श्वे सुवर्णसदृशोपमा ॥ ऋग्वेदः पतते धारा प्रसन्ना विमलोदका ॥
পুনৰ ইয়াৰ উত্তৰ পাৰ্শ্বত সোণৰ দৰে দীপ্তিময় এক ধাৰা নামি আহে; সেয়া ঋগ্বেদীয় ধাৰা, শান্ত আৰু নিৰ্মল জলেৰে পৰিপূৰ্ণ।
Verse 71
ब्रह्मलोकं परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥ गुह्याख्याने महाभागे क्षेत्रे लोहर्गले मम ॥
ব্ৰহ্মলোক ত্যাগ কৰি সি মোৰ লোকত উপনীত হয়। হে মহাভাগে, এই কথা ‘গুহ্যাখ্যান’ত, মোৰ লোহাৰ্গল নামৰ পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত বৰ্ণিত।
Verse 72
न तस्य कर्म विद्येत स एवमपि संस्थितः ॥ आख्यानानां महाख्यानं धर्माणां धर्म उत्तमः ॥
তেনে স্থিত হ’লে তাৰ বাবে কোনো বন্ধনকাৰী কৰ্ম নাথাকে বুলি কোৱা হয়। এইটো আখ্যানসমূহৰ ভিতৰত মহাখ্যান, আৰু ধৰ্মসমূহৰ ভিতৰত সৰ্বোত্তম ধৰ্ম।
Verse 73
पवित्राणां पवित्रं तु न देयं यस्य कस्यचित् ॥ ये पठंति महाभागे स्थिताः शृण्वन्ति मत्पथे ॥
এইটো পবিত্ৰসমূহৰ ভিতৰত সৰ্বাধিক পবিত্ৰ; যিকোনো লোকক দিয়া উচিত নহয়। যিসকলে ইয়াক পাঠ কৰে, হে মহাভাগে, আৰু যিসকলে যথাযথভাৱে স্থিত হৈ মোৰ পথত শুনে—
Verse 74
तारितानि कुलानि स्युरुभयत्र दशापि च ॥ एतन्मरणकाले तु न कदाचित्तु विस्मरेत् ॥
তেওঁলোকৰ কুলসমূহ দুয়ো দিশতে উদ্ধাৰ পায় বুলি কোৱা হয়, দহ পুৰুষ পৰ্যন্তো। আৰু মৃত্যুকালত এইটো কেতিয়াও নাপাহৰিব লাগে।
Verse 75
यदीच्छेत्पराम् सिद्धिं सर्वसंसारमोक्षणीम् ॥ एतत्ते कथितं भद्रे लोहाङ्गलमनुत्तमम् ॥
যদি কোনোবাই সংসাৰৰ সমগ্ৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্তি দিয়া পৰম সিদ্ধি কামনা কৰে—হে ভদ্ৰে, অনুত্তম ‘লোহাঙ্গল’ বিষয়ে এই কথা তোমাক কোৱা হ’ল।
Verse 76
माहात्म्यं पद्मपत्राक्षि गुह्यं यच्च महौजसम् ॥ माङ्गल्यं च पवित्रं च मम भक्तसुखावहम् ॥
হে পদ্মপত্ৰ-নয়না, এই মাহাত্ম্য গোপন আৰু মহাতেজস্বী; ই মঙ্গলময় আৰু পবিত্ৰ, আৰু মোৰ ভক্তসকলৰ সুখ-কল্যাণ আনে।
Verse 77
तत्र तिष्ठाम्यहं भद्रे उदीचीं दिशमाश्रितः ॥ हिरण्यप्रतिमां कृत्वा जातरूपां न संशयः ॥
তাত, হে ভদ্ৰে, মই উত্তৰ দিশ আশ্ৰয় কৰি অৱস্থান কৰোঁ; সোনাৰ প্ৰতিমা গঢ়ি—জাতৰূপ সোনাৰেই, নিঃসন্দেহ।
Verse 78
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि यत्र तत्परमद्भुतम् ॥ लोकविस्मापनार्थाय मया तत्र च यत्कृतम् ॥
আৰু তোমাক মই আৰু কিছুমান ক’ম—সেই পৰম অদ্ভুত বস্তু য’ত আছে; আৰু লোকক বিস্মিত কৰিবলৈ মই তাত কি কৰিছিলোঁ।
Verse 79
यथा यथा वदसि च धर्मसंहितं गुह्यं परं देववरप्रणीतम् ॥ गुणोत्तमं कारणसम्प्रयुक्तं तथा तथा भावयसि मनो मम ॥
যি যি ধৰণে তুমি এই ধৰ্মসংহিতা কোৱা—গোপন, পৰম, আৰু দেবশ্ৰেষ্ঠে প্ৰণীত—গুণে উত্তম আৰু যথাযথ কাৰণৰ সৈতে সংযুক্ত; সেই সেই পৰিমাণে তুমি মোৰ মনক ভাবিত কৰি উন্নীত কৰা।
Verse 80
देवर्षिनारदं पश्येन्मोदते तेन वै समम् ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम गुह्यविनिश्चितः ॥
যিয়ে দেৱর্ষি নাৰদক দৰ্শন কৰে, সি তেওঁৰ সৈতে সমান আনন্দিত হয়; তাৰ পাছত ইয়াতেই প্ৰাণ ত্যাগ কৰে—এইয়েই মোৰ গোপন নিৰ্ণয়।
Verse 81
सप्तर्षीन् स समुत्सृज्य मोदते मम संस्थितः ॥ शरभङ्गस्य कुण्डं वै क्षेत्रे गुह्यं परे मम ॥
সপ্তর্ষিকোও অতিক্ৰম কৰি, মোৰ ভিতৰত প্রতিষ্ঠিত হৈ সি আনন্দিত হয়। মোৰ পৰম গোপন তীৰ্থক্ষেত্ৰত শৰভঙ্গৰ কুণ্ড নিশ্চয় আছে।
Verse 82
धारा चैका पतत्यत्र दृश्यते हिमसंश्रयात् ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत षष्ठभक्तोषितो नरः ॥
ইয়াত এটা মাত্ৰ ধাৰা পৰে, হিমৰ আশ্ৰয়ত থকাৰ বাবে দেখা যায়। তাত ষষ্ঠ-দিনীয়া আহাৰ-ব্ৰত পালন কৰি মানুহে অভিষেক-স্নান কৰিব লাগে।
Verse 83
तिस्रो धाराः पतन्त्यत्र हिमवत्पर्वताश्रिताः ॥ स्थूलाश्च रमणीयाश्च न ह्रस्वाश्चातिनिर्मलाः ॥
ইয়াত তিনিটা ধাৰা পৰে, হিমৱত পৰ্বতৰ আশ্ৰিত। সিহঁত ডাঙৰ আৰু মনোহৰ—সৰু নহয়, আৰু অতিশয় নিৰ্মল।
Verse 84
सिद्धिकामेन मर्त्येन गन्तव्यं नात्र संशयः ॥ समन्तात्पञ्चविंशति योजनानि वरानने ॥
সিদ্ধি কামনা কৰা মর্ত্যই ইয়ালৈ নিশ্চয় যাব লাগে—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই। হে সুন্দৰ-মুখী, এই পবিত্ৰ অঞ্চল চাৰিওফালে পঁচিশ যোজন বিস্তৃত।
Frequently Asked Questions
The text presents disciplined ritual conduct—fasting, regulated bathing, and mindful remembrance of Varāha—as a mechanism for moral purification and ordered engagement with sacred landscapes. Philosophically, it frames ‘guhya’ knowledge as transformative but requiring restraint in transmission, while Earth’s (Pṛthivī’s) inquiry positions terrestrial well-being as supported by human self-regulation and respectful interaction with sanctified waters.
A specific lunar timing is given: on caturviṃśati-dvādaśyām (interpretable as the 24th day and/or a dvādaśī observance context depending on recension), bali is prescribed “māsena vidhinā” (according to monthly rite). Additional time-structures are expressed through vrata-durations: trirātra (three nights), saptarātra (seven nights), daśarātra (ten nights), dvādaśāha (twelve days), and various ‘kāla’/‘bhakta’ regimens (e.g., ekabhakta, pañcakāla, ṣaṣṭhakāla, saptabhakta).
By making Pṛthivī the questioning interlocutor, the narrative implicitly links sacred geography to Earth’s stability: tīrthas are described as bounded ecological-religious zones (measured extents, difficult terrain, water-stream systems) that become ‘sulabha’ only to ethically qualified practitioners. The repeated emphasis on purity, restraint, and non-random access functions as a proto-conservation logic—protecting sensitive Himalayan water-sites through behavioral regulation and controlled knowledge circulation.
The chapter references divine and sage figures as cultural authorities anchoring the tīrtha network: Brahmā, Rudra/Maheśvara, Skanda/Kārttikeya (Ṣaṇmukha), Indra, Ādityas, Vasus, Vāyu, Aśvins, Soma, Bṛhaspati, Devarṣi Nārada, Vasiṣṭha, the Saptarṣis, and Śarabhaṅga. It also mentions mlecchas as a social-geographical marker for the region’s surrounding human landscape.