Adhyaya 42: The Battle at Mandara: Vinayaka, Nandin, and Skanda Rout the Daitya Hosts
मन्दरयुद्ध-वर्णनम् (Mandara-yuddha-varṇanam)
Vinayaka, Nandin, and Skanda Rout the Daityas
পুলস্ত্য–নাৰদ সংলাপৰ ভিতৰত এই অধ্যায়ত মন্দৰ পৰ্বতত প্ৰমথসকলৰ গুহ্য দুৰ্গক কেন্দ্ৰ কৰি শৈৱ যুদ্ধবৰ্ণনা দিয়া হৈছে। অন্ধক দৈত্যসেনা লৈ আহি ভয়ংকৰ ৰণঘোষ তোলে; তাতে বিঘ্নৰাজ বিনায়কো ৰণত প্ৰৱেশ কৰে। হৰে অম্বিকা আৰু তেওঁৰ সহচৰী দেৱীগণক সাৱধান থাকিবলৈ উপদেশ দি বৃষভত আৰোহণ কৰি যুদ্ধলৈ আগবাঢ়ে; শুভ-অশুভ নিমিত্ত দেখা দিয়ে আৰু সেয়া বিজয়ৰ লক্ষণ বুলি ধৰা হয়। তুহুণ্ডৰ আক্রমণ, ৰাহুৰ দ্বাৰা বিনায়কৰ বন্ধন, তাৰ পিছত মহোদৰ আদি গণেশ্বৰসকলৰ প্ৰতিঘাতত দৈত্যদল ছিন্নভিন্ন হয়; পুনৰ দৈত্য আক্রমণো ঘটে। বলি, দুৰ্যোধন, হস্তী, শম্বৰ আদি অসুৰবীৰে নন্দী আৰু স্কন্দৰ সেনানায়ক (বিশাখ, নৈগমেয়, শাখ)সকলৰ সৈতে যুদ্ধ কৰে; শেষত দৈত্যসেনা পলাই শুক্ৰৰ শৰণ লয়। অধ্যায়ে শিৱগণব্যৱস্থাক বিশ্বস্থিতিৰ ৰক্ষক শক্তি হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
Divine Beings
Sacred Geography
Mortal & Asura Figures
Key Content Points
- Andhaka reaches Mandara with Daitya allies; Pramathas raise a battle-clamor, and Vināyaka (Vighnarāja) is drawn into the fray.
- Śiva’s departure sequence: counsel to Ambikā and her attendants, mounting Vṛṣabha, and the appearance of battle-omens (nimittas) interpreted as signs of victory.
- Major combat cycle: Tuhuṇḍa and Rāhu challenge the gaṇas; Vināyaka is struck and bound; gaṇeśvaras retaliate, leading to routs and renewed Daitya offensives.
- Escalation with named Asura champions (Bali, Duryodhana, Hastī, Śambara) versus Nandin and Skanda’s commanders (Viśākha, Naigameya, Śākha); Daitya forces ultimately flee and take refuge with Śukra.
Shlokas in Adhyaya 42
Verse 1
आच्छादितो गिरिवरः प्रमथैर्घनाभै राभाति शुक्लतनुरीश्वरपादजुष्टः नीलाजिनातततनुः शरदभ्रवर्णो यद्वद् विभाति बलवान् वृषभो हरस्य // वम्प्_41.59 इति श्रीवामनपुराणे एकचत्वारिशो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तः समं दैत्यैस्तथान्धकः मन्दरं पर्वतश्रेष्ठं प्रमथाश्रितकन्दरम्
বৰষুণীয়া মেঘৰ দৰে শ্যামৰূপ প্ৰমথসকলে আচ্ছাদিত কৰা সেই শ্ৰেষ্ঠ পৰ্বত দীপ্তিমান হ’ল—যেন ঈশ্বৰৰ পদস্পৰ্শে শ্বেতদেহ ধাৰণ কৰিছে; যেন নীলাজিনে আবৃত, শৰৎ-মেঘসদৃশ বৰ্ণযুক্ত—যিদৰে হৰ (শিৱ)ৰ বলৱান বৃষভ শোভা পায়। পুলস্ত্য ক’লে—এই সময়তে দৈত্যসকলৰ সৈতে অন্ধক মন্দৰ নামৰ পৰ্বতশ্ৰেষ্ঠলৈ আহিল; তাৰ গুহাসমূহ প্ৰমথসকলে আশ্ৰয় কৰিছিল।
Verse 5
प्रणिपत्य तथा भक्त्या वाक्यमाह महेश्वरम् किं तिष्ठसि जगन्नाथ समुत्तिष्ठ रणोत्सुकः
সেইজন ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰি মহেশ্বৰক ক’লে— “হে জগন্নাথ, কিয় স্থিৰ হৈ থিয় আছা? ৰণৰ বাবে উৎসুক হৈ উঠা।”
Verse 15
दक्षिणाङ्गं नखान्तं वै समकम्पत शूलिनः शकुनिश् चापि हारीतो मौनी याति पराङ्गमुखः
ত্ৰিশূলধাৰীৰ সোঁ অংগ নখৰ আগলৈকে কঁপি উঠিল; আৰু হাৰীত নামৰ সেউজীয়া পখীটিও নীৰৱ হৈ মুখ ঘূৰাই গ’ল।
Verse 16
निमित्तानीदृशान् दृष्ट्वा भूतभव्यभवो विभुः शैलादिं प्राह वचनं सस्मितं शशिशेखरः
এনেধৰণৰ নিমিত্ত দেখি, ভূত-ভৱিষ্যৰ আধাৰ সৰ্বব্যাপী চন্দ্ৰশেখৰে শৈলাদিক মৃদু হাঁহিৰে সৈতে কথা ক’লে।
Verse 17
हर उवाच नन्दिन् जजो ऽद्य मे भावी न कथञ्चित् पराजयः निमित्तानीह दृस्यन्ते संभूतानि गणेश्वर
হৰে ক’লে—হে নন্দিন, আজি মোৰেই জয় হ’ব; কোনোপধ্যেই মোৰ পৰাজয় নহ’ব। হে গণেশ্বৰ, ইয়াত উদ্ভূত নিমিত্তসমূহ দেখা গৈছে।
Verse 18
तच्छंभुवचनं श्रुत्वा शैलादिः प्राह संकरम् कः संदेहो महादेव यत् त्वं जयसि शात्रवान्
শম্ভুৰ সেই বাক্য শুনি শৈলাদিয়ে শংকৰক ক’লে—হে মহাদেৱ, আপুনি শত্ৰুসকলক জয় কৰিব, তাত সন্দেহ ক’ত?
Verse 19
तच्छंभुवचनं श्रुत्वा शैलादिः प्राह शङ्करम् समादिदेश युद्धाय महापशुपतैः सह
শম্ভুৰ সেই উক্তি শুনি শৈলাদিয়ে শংকৰক সম্বোধন কৰি মহাপাশুপতসকলৰ সৈতে যুদ্ধৰ আদেশ দিলে।
Verse 20
ते ऽभ्येत्य दानवबलं मर्दयन्ति स्म वेगिताः नानाशस्त्रधरा वीरा वृक्षानशनयो यथा
তেওঁলোকে বেগে আগবাঢ়ি, নানা অস্ত্ৰধাৰী বীৰসকলে দানৱসেনাক চূর্ণ কৰিবলৈ ধৰিলে—যেন গছ ভক্ষণ কৰা শক্তি।
Verse 21
ते वध्यमाना बलिभिः प्रमथैर्दैत्यदानवाः प्रवृत्ताः प्रमथान् हन्तुं कूटमुद्गरपाणयः
বলৱান প্ৰমথসকলৰ দ্বাৰা বধ হ’বলৈ ধৰোঁতে, সেই দৈত্য-দানৱসকলে হাতত গদা আৰু মুদ্গৰ লৈ প্ৰমথসকলক হত্যা কৰিবলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 22
ततो ऽम्बरतले देवाः सेन्द्रविष्णुपितामहाः ससूर्याग्निपुरोगास्तु समायाता दिदृक्षवः
তাৰ পিছত আকাশমণ্ডলত দেবসকল—ইন্দ্ৰ, বিষ্ণু আৰু পিতামহ (ব্ৰহ্মা) সহ, আৰু সূৰ্য-অগ্নিক অগ্ৰে ৰাখি—দেখিবলৈ ইচ্ছা কৰি সমবেত হ’ল।
Verse 23
ततो ऽम्बरतले घोषः सस्वनः समजायत गीतवाद्यादिसंमिश्रो दुन्दुभीनां कलिप्रिय
তাৰ পিছত আকাশত এক কোলাহলময় নাদ উঠিল—গীত, বাদ্য আদি সৈতে মিশ্ৰিত—দুন্দুভীৰ আঘাত-ধ্বনিক প্ৰিয় এক গর্জন।
Verse 24
ततः पश्यत्सु देवेषु महापाशुपतादयः गणास्तद्दानवं सैन्यं जिघांसन्ति स्म कोपिताः
তেতিয়া দেবসকল চাই থাকোঁতে, মহাপাশুপত আদি গণসকল ক্ৰুদ্ধ হৈ সেই দানৱসেনাক বধ কৰিবলৈ উদ্যত হ’ল।
Verse 25
चतुरङ्गबलं दृष्ट्वा हन्यमानं गणेश्वरैः क्रोधान्वितस्तुहुण्डस्तु वेगोनाबिससार ह
শিৱগণৰ অধিপতিসকলে চতুৰঙ্গিনী সেনাক নিধন কৰা দেখি, ক্ৰোধে পৰিপূৰ্ণ তুহুণ্ড মহাবেগে আগবাঢ়িল।
Verse 26
आदाय परिघं घोरं पट्टोद्ब्द्धमयस्मयम् राजतं राजते ऽत्यर्थमिन्द्रध्वजमिवोच्छ्रितम्
পট্টিৰে দৃঢ়কৈ বান্ধা ভয়ংকৰ লৌহ-পরিঘ উঠাই লৈ, সি ইন্দ্ৰধ্বজৰ দৰে উচ্চে উত্তোলিত হৈ অতিশয় দীপ্তিমান হ’ল।
Verse 27
तं भ्रामयानो बलवान् निजघान रणे गणान् रुद्राद्याः स्कन्दपर्यन्तास्ते ऽभज्यन्त भयातुराः
সেই পৰিঘ ঘূৰাই সেই বলৱানে ৰণত গণসকলক প্ৰহাৰ কৰিলে; ৰুদ্ৰাদিৰ পৰা স্কন্দলৈকে তেওঁলোক ভয়াতুৰ হৈ ভাঙি ছিতৰাই গ’ল।
Verse 28
तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा गणनाथो विनायकः समाद्रवत वेगेन तुहुण्डं दनुरुङ्गवम्
সেই বাহিনী ভাঙি পৰাৰ দৃশ্য দেখি, গণনাথ বিনায়কে দানৱ-যোদ্ধাসকলৰ অগ্ৰগণ্য তুহুণ্ডৰ বিৰুদ্ধে বেগে ধাৱিত হ’ল।
Verse 29
आपतन्तं गणपतिं दृष्ट्वा दैत्यो दुरात्मवान् परिघं पातयामास गुम्भपृष्ठे महाबलः
গণপতি ধাৱি আহি থকা দেখি, দুষ্টচিত্ত মহাবলী দৈত্যে তেওঁৰ গুম্ভসদৃশ মস্তকৰ পিঠত পৰিঘখন আঘাত কৰি পেলালে।
Verse 30
विनायकस्य तत्कुम्भे परिघं वज्रभूषणम् शतधा त्वगमद् ब्रह्मन् मेरोः कूट इवाशनिः
তেতিয়া বিনায়কৰ সেই কুম্ভত বজ্ৰসম কঠোৰ পৰিঘ, হে ব্ৰাহ্মণ, মেরুৰ শিখৰত বজ্ৰপাত হোৱাৰ দৰে শত খণ্ডত ভাঙি পৰিল।
Verse 31
परिघं विफलं दृष्ट्वा समायान्तं च पार्षदम् बबन्ध बाहुपाशेन राहू रक्षन् हि मातुलम्
পৰিঘ নিষ্ফল হোৱা আৰু পাৰ্ষদক আগবাঢ়ি আহি থকা দেখি, মাতুলক ৰক্ষা কৰিবলৈ তৎপৰ ৰাহুৱে তাক বাহুপাশে বেঁধে পেলালে।
Verse 32
स बद्धो बाहुपासेन बलादाकृष्य दानवम् समाजघान शिरशि कुठारेण महोदरः
বাহুপাশে বাঁধা থাকিলেও মহোদৰে বলপূৰ্বক দানৱক নিজৰফালে টানি আনি কুঠাৰেৰে তাৰ মূৰত আঘাত কৰিলে।
Verse 33
काष्ठवत् स द्विधा भूतो निपपात धरातले तथापि नात्यजद् राहुर्बलवान् दानवेश्वरः स मोक्षार्थे ऽकरोद् यत्नं न शशाक च नारद
সেয়া কাঠৰ দৰে দ্বিখণ্ড হৈ মাটিত পৰি গ’ল; তথাপি বলৱান দানৱেশ্বৰ ৰাহুৱে হাৰ নামানিলে। মোক্ষৰ বাবে চেষ্টা কৰিলে, কিন্তু হে নাৰদ, সি সক্ষম নহ’ল।
Verse 34
विनायकं संयतमीक्ष्य राहुणा कुण्डोदरो नाम गणेश्वरो ऽथ प्रगृह्य तूर्ण मुशलं महात्मा राहुं दुरात्मानमसौ जघान
ৰাহুৰ সৈতে বিনায়ক যুদ্ধত নিয়োজিত হোৱা দেখি, কুণ্ডোদৰ নামৰ গণেশ্বৰ মহাত্মাই তৎক্ষণাৎ মুষল ধৰি দুষ্টাত্মা ৰাহুক আঘাত কৰিলে।
Verse 35
ततो गणेशः कलशध्वजस्तु प्रासेन राहुं हृदये बिभेद घटोदरो वै गदया जघान खड्गेन रक्षो ऽधिपतिः सुकेशी
তেতিয়া কলশধ্বজ গণেশে বৰছাৰে ৰাহুৰ হৃদয় বিদীৰ্ণ কৰিলে। ঘটোদৰে গদাৰে আৰু ৰাক্ষসৰাজ সুকেশীয়ে তৰোৱালেৰে আঘাত কৰিলে।
Verse 36
स तैश्चतुर्भिः परिताड्यमानो गणाधिपं राहुरथोत्ससर्ज संत्यक्तमात्रो ऽथ परश्वधेन तुहुण्मूर्द्धानमथो बिभेद
সেই চাৰিওজনৰ দ্বাৰা প্ৰহাৰিত হৈ ৰাহুৱে গণাধিপক আক্ৰমণ কৰিলে আৰু কুঠাৰৰ দ্বাৰা তুহুণ্ডৰ মস্তক বিদীৰ্ণ কৰিলে।
Verse 37
हते तुहुण्डे विमुखे च राहौ गणेश्वराः क्रोधविषं मुमुक्षवः पञ्चैककालानलसन्निकाशा विशान्ति सेनां दनुपुङ्गवानाम्
তুহুণ্ড নিহত হোৱাত আৰু ৰাহু বিমুখ হোৱাত, ক্ৰোধাগ্নি বৰ্ষণ কৰিবলৈ ইচ্ছুক গণেশ্বৰসকলে প্ৰলয়কালীন অগ্নিৰ দৰে দানৱৰ সৈন্যদলত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 38
तां बध्यमानां स्वचमूं समीक्ष्यचबलिर्बली मारुततुल्यवेगः गदां समाविध्य जघान मूर्ध्नि विनायकं कुम्भतटे करे च
নিজৰ বাহিনীক বধ্যমান দেখি, বায়ুৰ দৰে বেগবান বলিয়ে গদা ঘূৰাই বিনায়কৰ মস্তক, কুম্ভতট আৰু হাতত আঘাত কৰিলে।
Verse 39
कुण्डोदरं भग्नकटिं चकार महोदरं शीर्णशिरःकपालम् कुम्भध्वजं चूर्णितसंधिबन्धं घटोदरं चोरुविभिन्नसंधिम्
তেওঁ কুণ্ডোদৰৰ কঁকাল ভঙি পেলালে, মহোদৰৰ মস্তক চূৰ্ণ কৰিলে, কুম্ভধ্বজৰ সন্ধিবন্ধন গুৰি কৰিলে আৰু ঘটোদৰৰ উৰুসন্ধি বিদীৰ্ণ কৰিলে।
Verse 40
गणाधिपांस्तान् विमुखान् स कृत्वा बलन्वितो वीरतरो ऽसुरेन्द्रः समभ्यधावत् त्वरितो निहन्तुं गणेश्वरान् स्कन्दविशाखमुख्यान्
সেই গণাধিপতিসকলক বিমুখ কৰি, বলবান আৰু অতিবীৰ অসুৰেন্দ্ৰ ত্বৰিতে ধাৱিত হ’ল—স্কন্দ, বিশাখ আদি গণেশ্বৰসকলক নিধন কৰিবলৈ।
Verse 41
तमापतन्तं भगवान् समीक्ष्य महेश्वरः श्रेष्ठतमं गणानाम् शैलादिमामन्त्र्य वचो बभाषे गच्छस्व दैत्यान् जहि वीर युद्ध
তাক ধাৱিত হৈ আহি থকা দেখি, ভগৱান মহেশ্বৰে গণসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ শৈলাদিক সম্বোধন কৰি ক’লে—“যা বীৰ, যুদ্ধত দৈত্যসকলক নিধন কৰ।”
Verse 42
इत्येवमुक्तो वृषभध्वजेन वज्रं समादाय शिलादसूनुः बलिं सम्भ्येत्य जघान मूर्ध्नि संमोहितः सो ऽवनिमाससाद
বৃষভধ্বজ ভগৱান শিৱৰ আদেশমতে, শিলাদৰ পুত্ৰে বজ্ৰসদৃশ অস্ত্ৰ লৈ বলিৰ ওচৰলৈ গৈ তাৰ মূৰত আঘাত কৰিলে; সংমোহিত বলি ভূমিত পৰি গ’ল।
Verse 43
संमोहितं भ्रातृसुतं विदित्वा बली कुजम्भो मुसलं प्रगृह्य संभ्रामयंस्तूर्णतरं स वेगात् ससर्ज नन्दिं प्रति जातकोपः
ভাতৃপুত্ৰ সংমোহিত হোৱা বুলি জানি, বলবান কুজম্ভে এটা মুসল ধৰি ল’লে; তাক অধিক ত্বৰাৰে ঘূৰাই, ক্ৰোধে দগ্ধ হৈ, নন্দীৰ প্ৰতি বেগেৰে নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 44
तमापतन्तं मुसलं प्रगृह्य करेण तूर्ण भगवान् स नन्दी जघान तेनैव कुजम्भमाहवे स प्राणहीनो निपपात भूमौ
আহি থকা সেই মুসলটো হাতৰে ত্বৰিতে ধৰি, পূজ্য নন্দীয়ে যুদ্ধত সেই অস্ত্ৰেৰে কুজম্ভক আঘাত কৰিলে; কুজম্ভ প্ৰাণহীন হৈ ভূমিত পৰি গ’ল।
Verse 45
हत्वा कुजम्भं मुसलेन नन्दी वज्रेण वीरः शतशो जघान ते वध्यमाना गणनायकेन दुर्योधनं वै शरणं प्रपन्नाः
বীৰ নন্দীয়ে মুষলৰ দ্বাৰা কুজম্ভক বধ কৰি বজ্ৰৰ দ্বাৰা শ শ দৈত্যক নিধন কৰিলে। গণনাৰ দ্বাৰা বধ্যমান হৈ তেওঁলোকে দুৰ্যোধনৰ শৰণ ল’লে।
Verse 47
दुर्योधनः प्रेक्ष्य गणाधिपेन वज्रपहारैर्निहतान् दितीशान् प्रासं समाविध्य तडित्प्रकाशं नन्दिं प्रचिक्षेप हतो ऽसि वै ब्रुवन् // वम्प्_42.46 तमापतन्तं कुलिशेन नन्दी बिभेद गुह्यं पिशुनो यथा नरः तत्प्रासमालक्ष्य तदा निकृत्तं संवर्त्त्य मुष्टिं गणमाससाद
গণাধিপৰ বজ্ৰাঘাতত দৈত্যসকলক নিহত হোৱা দেখি, দুৰ্যোধনে 'তই মৰিলি!' বুলি কৈ বিজুলীৰ দৰে এডাল বৰছা নন্দীৰ ফালে নিক্ষেপ কৰিলে। নন্দীয়ে তাক বজ্ৰেৰে খণ্ডন কৰিলে।
Verse 48
ततो ऽस्य नन्दी कुलिसेन तृर्ण शिरो ऽच्छिनत् तालफलप्रकाशम् हतो ऽथ भूमौ निपपात वेगाद् दैत्याश्च भीता विगता दिशो दश
তেতিয়া নন্দীয়ে বজ্ৰেৰে তালফলৰ দৰে উজ্জ্বল তাৰ মস্তক তৎক্ষণাৎ ছেদন কৰিলে। নিহত হৈ সি বেগেৰে মাটিত পৰিল আৰু ভয়াতুৰ দৈত্যবোৰ দহ দিশে পলাই গ’ল।
Verse 49
ततो हतं स्वं तनयं निरीक्ष्य हस्ती तदा नन्दिनमाजगाम प्रगृह्य बाणासनमुग्रवेगं बिभेद बाणैर्यमदण्डकल्पैः
তেতিয়া নিজ পুত্ৰক নিহত হোৱা দেখি হস্তী নন্দীৰ ফালে খেদি আহিল। উগ্ৰ বেগৰ ধনু লৈ তেওঁ যমদণ্ড সদৃশ বাণেৰে নন্দীক বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 50
गणान् सन्दीन् वृषभध्वजांस्तान् धाराभिरेवाम्बुरास्तु शैलान् ते छाद्यमानासुरबामजालैर्विनायकाद्या बलिनो ऽपि समन्तान्
43.78
Verse 53
अमरारिबलं दृष्ट्वा भग्नं क्रुद्धा गणेश्वराः पुरतो नन्दिनं कृत्वा जिघांसन्ति स्म दानवान्
দেৱশত্রুসকলৰ সেনা ভগ্ন হোৱা দেখি ক্ৰুদ্ধ গণেশ্বৰসকলে নন্দিনক আগত ৰাখি দানৱসকলক বধ কৰিবলৈ উদ্যত হ’ল।
Verse 54
ते वध्यमानाः प्रमथैर्दैत्याश्चापि पराङ्मुखाःष भूयो निवृत्ता बलिनः कार्त्तस्वरपुरोगमाः
প্ৰমথসকলৰ দ্বাৰা বধ হ’বলৈ ধৰাত দৈত্যসকলেও পৰাঙ্মুখ হ’ল; তথাপি কাৰ্ত্তস্বৰৰ নেতৃত্বত সেই বলৱানসকল পুনৰ উভতি আহিল।
Verse 55
तान् निवृत्तान् समीक्ष्यैव क्रोधदीप्तेक्षणः श्वशसन् नन्दिषेणो व्याघ्रमुखो निवृत्तश्चापि वेगवान्
তেওঁলোক উভতি অহা দেখি, ক্ৰোধদীপ্ত দৃষ্টিৰে শ্বাস ফোঁকাৰি/হাঁপাই থকা নন্দিষেণ—ব্যাঘ্ৰমুখ—দ্ৰুতবেগে তেও ঘূৰি আহিল।
Verse 56
तस्मिन् निवृत्ते गणपे पट्टिशाग्रकरे तदा कार्त्तस्वरो निववृते गदामादाय नारद
হে নাৰদ, তীক্ষ্ণধাৰ পট্টিশ হাতত ধৰা সেই গণপ (গণসকলৰ নেতা) যেতিয়া নিবৃত্ত হ’ল, তেতিয়া কাৰ্ত্তস্বৰো গদা উঠাই উভতি গ’ল।
Verse 58
तमापतन्तं ज्वलनप्रकाशं गमः समीक्ष्यैव महासुरेन्द्रम् तं पट्टिशं भ्राम्य जघान मूर्ध्नि कार्तस्वरं विस्वरमुन्नदन्तम् // वम्प्_42.57 तस्मिन् हते समाविध्य तुरङ्गकन्धरः बबन्ध वीरः सह पट्टिशेन गणेश्वरं चाप्यथ नन्दिषेणम्
অগ্নিৰ দৰে জ্বলি উঠা সেই মহাসুৰেন্দ্ৰ ধাৱি আহি থকা দেখি, গণযোদ্ধাই পট্টিশ ঘূৰাই উচ্চনাদ কৰা কাৰ্ত্তস্বৰৰ মূৰত আঘাত কৰিলে। সি নিহত হ’লে, বীৰ তুৰঙ্গকন্ধৰে আগবাঢ়ি পট্টিশৰ বলেই গণেশ্বৰ আৰু নন্দিষেণ—দুয়োকেই বেঁধি ধৰিলে।
Verse 59
नन्दिषेणं तथा बद्धं समीक्ष्य बलिनां वरः विशाखः कपितो ऽभ्येत्य शक्तिपाणिरवस्थितः
নন্দিষেণক এইদৰে বাঁধা দেখি, বলৱানসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ তাম্ৰবৰ্ণ (কপিত) বিশাখ শক্তি হাতত লৈ আগবাঢ়ি আহি যুদ্ধৰ বাবে স্থিৰ হৈ দাঁড়াল।
Verse 60
तं दृष्ट्वा बलिनां श्रेष्ठः पाशपाणिरयःशिराः संयोधयामास बली विशाखं कुक्कुटध्वजम्
তাক দেখি, বলিৰ সেনাত শ্ৰেষ্ঠ, পাশ হাতত ধৰা অয়ঃশিৰাই কুক্কুটধ্বজ বিশাখৰ সৈতে যুদ্ধ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 61
विशाखं संनिरुद्धं वै दृष्ट्वायशिरसा रणे शाखश्च नैगमेयश्च तूर्णमाद्रवतां रिपुम्
ৰণত অয়ঃশিৰাই বিশাখক ৰোধ কৰা দেখি, শাখ আৰু নৈগমেয় দুয়ো তৎক্ষণাৎ শত্রুৰ ফালে দৌৰি গ’ল।
Verse 62
एकतो नैगमेयेन भिन्नः शक्त्या त्वयःसिराः शाखश्च नैगमेयश्च तूर्णमाद्रवतां रिपुम्
এফালে নৈগমেয় শক্তিৰে অয়ঃশিৰাক বিদ্ধ কৰিলে; আৰু শাখ আৰু নৈগমেয় দুয়ো তৎক্ষণাৎ শত্রুৰ ওপৰত ধাৱিত হ’ল।
Verse 63
स त्रिभिः शङ्करसुतैः पीड्यमानो जहौ पणम् ते प्राप्ताः शम्बरं तूर्णं प्रेक्ष्यमाणा गणेश्वराः
শঙ্কৰৰ তিন পুত্ৰৰ দ্বাৰা কঠোৰভাৱে পীড়িত হৈ সি নিজৰ কৌশল ত্যাগ কৰিলে; গণেশ্বৰসকলে তাক নিবিড়ভাৱে চাই চাই দ্ৰুত শম্বৰলৈ উপনীত হ’ল।
Verse 64
पाशं शक्त्या समाहत्य चतुर्भिः शङ्करात्मजैः जगाम विलयं तूर्णमाकासादिव भूतलम्
শঙ্কৰৰ চাৰি পুত্ৰই শক্তি অস্ত্ৰে আঘাত কৰাত পাশ তৎক্ষণাৎ লয় হ’ল—যেন ভূতল আকাশত বিলীন হ’ল।
Verse 65
पाशे निराशतां याते शम्बरः कातरेक्षणः दिशो ऽथ भेजे देवर्षे कुमारः सैन्यमर्दयत्
পাশ নিষ্ফল হোৱাত শম্বৰ ভীত দৃষ্টিৰে দিশেদিশে পলাই গ’ল, হে দেবর্ষি; আৰু কুমাৰে সৈন্যক চূর্ণ কৰিলে।
Verse 66
तैर्वध्यमाना पृतना महर्षे सादानवी रुद्रसुतैर्गणैश्च विषण्णारूपा भयविह्वलाङ्गी जगाम सुक्रं शरणं भयार्ता
হে মহর্ষি, ৰুদ্ৰৰ পুত্ৰ গণসকলৰ দ্বাৰা বধ হ’বলৈ ধৰাত দানৱী সৈন্য বিষণ্ণ ৰূপ ধাৰণ কৰিলে আৰু ভয়ত কঁপা অঙ্গযুক্ত হ’ল; ভয়াৰ্ত হৈ সি শুক্ৰৰ শৰণলৈ গ’ল।
Frequently Asked Questions
Although the narrative is predominantly Śaiva (Śiva, Vināyaka, Nandin, Skanda and the gaṇas), it is embedded in a Purāṇic universe where major deities (including Viṣṇu) appear as cosmic witnesses and participants in dharma’s maintenance. The chapter models functional unity: different divine orders uphold cosmic stability against asura-dharma, consistent with the Vāmana Purāṇa’s broader Hari–Hara compatibility.
The chapter’s topography is primarily martial rather than pilgrimage-oriented. It sacralizes Mandara-parvata by emphasizing its pramatha-inhabited caverns (kandaras) as a divine stronghold and by staging the Devas’ aerial witnessing (ambaratala). No explicit Sarasvatī-basin tirtha catalog, bathing merit (snāna-phala), or ritual prescription is foregrounded in this passage.
Bali appears as a frontline asura champion who directly strikes Vināyaka and turns the tide momentarily, prompting Śiva to deploy Nandin decisively. The sequence culminates in repeated daitya retreats and, finally, the asura host seeking refuge with Śukra—an asura-dharma motif that frames their survival strategy through counsel and protection rather than victory.