Rig Veda Sukta 49
Mandala 10Sukta 4911 Mantras

Sukta 49

Sukta 10.49

Rishi

Indra (self-proclaiming voice), hymn 10.49 is a prominent Indra-ātmastuti

Devata

Indra

Chandas

Triṣṭubh (probable; requires scan)

ঋগ্বেদ ১০.৪৯ এটা ইন্দ্ৰ-আত্মস্তুতি: ইন্দ্ৰে প্ৰথম পুৰুষত কথা কৈ বিজয়, বিস্তাৰ আৰু যজ্ঞৰ সঠিক বিধান-স্থাপনৰ আঁৰত নিজৰ সাৰ্বভৌম কৰ্তৃত্ব ঘোষণা কৰে। এই সূক্তত ইন্দ্ৰক স্তোতাক প্ৰাচীন ধন দান কৰা দাতা, যজমানক জাগ্ৰত কৰা জাগৰণকাৰী, আৰু বৃত্ৰ-সদৃশ বাধাদানকাৰী শক্তিসমূহক নিৰ্ণায়কভাৱে ভাঙি পেলোৱা ভঞ্জক ৰূপে দেখুওৱা হৈছে; শেষত তেওঁৰ অপ্রতিৰোধ্য প্ৰেৰণা (চ্যৌত্ন)ৰ দ্বাৰা তেওঁ দেৱ আৰু মানুহৰ মাজত সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত হয়।

Mantras

Mantra 1

अहं दां गृणते पूर्व्यं वस्वहं ब्रह्म कृणवं मह्यं वर्धनम् । अहं भुवं यजमानस्य चोदितायज्वनः साक्षि विश्वस्मिन्भरे ॥

যি গায়, তাক মই প্ৰাচীন ঐশ্বৰ্য দিওঁ; মই নিজৰ বাবে ব্ৰহ্ম (ব্ৰহ্মণ-শক্তি) গঢ়োঁ—বৃদ্ধিৰূপে। মই যজমানৰ প্ৰেৰক হওঁ, আৰু যি যজ্ঞ নকৰে তাৰো সাক্ষী—প্ৰত্যেক ভাৰ-বহন (কর্ম-উদ্যম)ত।

Mantra 2

मां धुरिन्द्रं नाम देवता दिवश्च ग्मश्चापां च जन्तवः । अहं हरी वृषणा विव्रता रघू अहं वज्रं शवसे धृष्ण्वा ददे ॥

দেৱতাসকলে মোক ‘ইন্দ্ৰ’ নামে স্থাপন কৰিলে—দ্যুলোকৰ, পৃথিৱীৰ আৰু আপস্‌ (জল)-ৰ, সকলো জীৱ-সত্তাই। মই হৰী দুটাক—বৃষণ, মুক্তগতি আৰু দ্ৰুতবেগী—যোজোঁ; সাহসী শক্তিৰ বাবে মই বজ্ৰ ধৰি লওঁ।

Mantra 3

अहमत्कं कवये शिश्नथं हथैरहं कुत्समावमाभिरूतिभिः । अहं शुष्णस्य श्नथिता वधर्यमं न यो रर आर्यं नाम दस्यवे ॥

মই আঘাতসমূহেৰে ঋষিৰ বাবে অত্কক চূৰ্ণ কৰিলোঁ; মোৰ সহায়েৰে কুত্সক ৰক্ষা কৰিলোঁ। মই শুষ্ণৰ ভাঙনি-কৰ্তা, দস্যুৰ সৈতে আৰ্য-নাম বিনিময় কৰিব খোজা জনৰ বাবে যম-সম মৃত্যুস্বৰূপ।

Mantra 4

अहं पितेव वेतसूँरभिष्टये तुग्रं कुत्साय स्मदिभं च रन्धयम् । अहं भुवं यजमानस्य राजनि प्र यद्भरे तुजये न प्रियाधृषे ॥

সহায়ৰ বাবে পিতাৰ দৰে মই বেতসুসকলক জয় কৰিলোঁ; কুত্সৰ বাবে তুগ্ৰ আৰু স্মদিভকো বশ কৰিলোঁ। যজমান যেতিয়া যুদ্ধ-ভাৰ আগবঢ়ায়, কেৱল প্ৰিয়-বস্তুৰ দ্বাৰা ৰোধ নোহোৱাকৈ আগবাঢ়ে, তেতিয়া মই তেওঁৰ ৰাজশক্তি হৈ উঠোঁ।

Mantra 5

अहं रन्धयं मृगयं श्रुतर्वणे यन्माजिहीत वयुना चनानुषक् । अहं वेशं नम्रमायवेऽकरमहं सव्याय पड्गृभिमरन्धयम् ॥

মই শ্ৰুতৰ্বণৰ বাবে মৃগয়ক দমন কৰিলোঁ—সিয়ে যেতিয়া কৌশল-উপায়েৰে বাৰে বাৰে মোক আঘাত কৰিবলৈ উঠিছিল, তেতিয়াও। মই আয়ৱৰ বাবে বংশ-বাসস্থান (ৱেশ) নত কৰিলোঁ; মই সৱ্যৰ বাবে পট্গৃভিকো বশ কৰিলোঁ।

Mantra 6

अहं स यो नववास्त्वं बृहद्रथं सं वृत्रेव दासं वृत्रहारुजम् । यद्वर्धयन्तं प्रथयन्तमानुषग्दूरे पारे रजसो रोचनाकरम् ॥

মই সেইজন—বৃত্ৰ-হন্তা—যিয়ে নৱ-বাসস্থান আৰু বৃহৎ ৰথ দখল কৰা দাস-অৱৰোধক, বৃত্ৰৰ দৰে, চূৰ্ণ কৰিলোঁ। যেতিয়া সেই শক্তি মানৱৰ মাজত বাঢ়ি প্ৰসাৰিত হৈছিল, তেতিয়া মই ৰজসৰ দূৰ পাৰলৈ—ধূসৰ মধ্যলোকৰ ওপাৰে—উজ্জ্বল বিস্তাৰসমূহ বহুদূৰলৈ প্ৰকাশ কৰিলোঁ।

Mantra 7

अहं सूर्यस्य परि याम्याशुभिः प्रैतशेभिर्वहमान ओजसा । यन्मा सावो मनुष आह निर्णिज ऋधक्कृषे दासं कृत्व्यं हथैः ॥

মই সূৰ্যৰ চাৰিওফালে গতি কৰোঁ—দ্ৰুত শক্তিসমূহেৰে, উজ্জ্বল অশ্বসমূহে টানি, বলৰ দ্বাৰা বহন হৈ। যেতিয়া মানৱ-প্ৰেৰকজনে প্ৰকাশমান দীপ্তিৰ বাবে মোক আহ্বান কৰে, তেতিয়া মই শত্রু-অন্ধকাৰ দাস-শক্তিক পৃথক কৰি চূৰ্ণ কৰোঁ—অক্ষম কৰাবলৈ যোগ্য তাক—নিশ্চিত আঘাতেৰে।

Mantra 8

अहं सप्तहा नहुषो नहुष्टरः प्राश्रावयं शवसा तुर्वशं यदुम् । अहं न्यन्यं सहसा सहस्करं नव व्राधतो नवतिं च वक्षयम् ॥

মই সাতজন-বধক; নহুষতকৈও অধিক বলবান। মোৰ শৌৰ্য্য-বলে তুৰ্বশ আৰু যদুক আগবঢ়াই, তাড়ি দিলোঁ। মই পৰাক্ৰমে আমাৰ বিৰুদ্ধে বল কৰা আন শক্তিক দমন কৰিলোঁ; উপদ্ৰৱকাৰীসকলৰ নৱ আৰু নব্বৈক ক্ষয় কৰিলোঁ।

Mantra 9

अहं सप्त स्रवतो धारयं वृषा द्रवित्न्वः पृथिव्यां सीरा अधि । अहमर्णांसि वि तिरामि सुक्रतुर्युधा विदं मनवे गातुमिष्टये ॥

মই বৃষ-শক্তি; সাতটা স্ৰোতক নিজৰ ধাৰাত ধৰি ৰাখিলোঁ, আৰু দ্ৰব্য-দাতা সকলৰ বাবে পৃথিৱীত হালৰ ৰেখা স্থাপন কৰিলোঁ। সু-ক্রতু, সঠিক বিবেচনাৰে মই অস্তিত্বৰ বান পাৰ হওঁ; যুদ্ধেৰে মানুহৰ বাবে ইষ্ট-সিদ্ধিৰ পথ বিচাৰি পাওঁ।

Mantra 10

अहं तदासु धारयं यदासु न देवश्चन त्वष्टाधारयद्रुशत् । स्पार्हं गवामूधस्सु वक्षणास्वा मधोर्मधु श्वात्र्यं सोममाशिरम् ॥

মই তেওঁলোকৰ ভিতৰত সেইটো ধৰি ৰাখিলোঁ—যিটো কোনো দেৱতাই, ত্বষ্ট্ৰেও, ধৰি ৰাখিব নোৱাৰিলে: দীপ্ত, আকাঙ্ক্ষিত মধুৰতা। গাভীৰ উধ আৰু স্তনত—উজ্জ্বল উৎসসমূহত—মধুৰ মধু, সোমৰ আশীৰ (সোম-মিশ্ৰণ) স্থাপন কৰিলোঁ, যাতে আনন্দৰ পোষণ আহৰণ কৰা যায়।

Mantra 11

एवा देवाँ इन्द्रो विव्ये नॄन्प्र च्यौत्नेन मघवा सत्यराधाः । विश्वेत्ता ते हरिवः शचीवोऽभि तुरासः स्वयशो गृणन्ति ॥

এনেদৰে ইন্দ্ৰই দেৱসকলক আৰু নৰ-শক্তিসকলক ব্যাপি আছে; প্ৰচোদনাশক্তিৰে মঘৱা—সত্যসাধক—সত্যতে সিদ্ধি দান কৰে। সেয়ে, হৰিবঃ (হৰিত অশ্ব-স্বামী), শচীৱঃ (শচী-শক্তিযুক্ত) স্বয়শো-মহিমাময় তোমাক সকলো তুৰাসঃ (বলৱান বীৰসকল) সন্মুখে গাই প্ৰশংসা কৰে।

Frequently Asked Questions

It is an Indra-ātmastuti where Indra speaks in the first person (“I…”), declaring that he gives wealth, empowers sacred speech, drives the sacrificer, and destroys obstruction.

It suggests that divine order observes all human choices: Indra supports the one aligned with yajña (disciplined offering and truth), while the one who refuses it is still seen and measured in the cosmic balance.

Indra represents the force of awakened will and clarity that breaks inner “Vṛtra”—fear, inertia, and blockage—so the mind gains wider light and the person can act with strength and truth.

Read Rig Veda in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App