Adhyaya 12

Verse 1

हि आह न (0) है 7 7 - दोनों भुजाओंको दोनों ओर फैलानेपर एक हाथकी अँगुलियोंके सिरेसे दूसरे हाथकी अँगुलियोंके सिरेतक जितनी दूरी होती है

বৈশম্পায়নে ক’লে— জনমেজয়! ভোজসকলে শুনিলে যে দুখে দগ্ধ পাণ্ডৱসকলে নগৰ ত্যাগ কৰি মহাবনত গ’ল, তেতিয়া বৃষ্ণিসকলেও অন্ধকবীৰসকলৰ সৈতে তেওঁলোকক দেখা কৰিবলৈ সেই মহাবনত গ’ল।

Verse 2

पाञज्चालस्य च दायादो धृष्टकेतुश्न चेदिप: । केकयाश्व महावीर्या भ्रातरो लोकविश्रुता:

পাঞ্চালবংশৰ দায়াদ ধৃষ্টদ্যুম্ন, চেদিৰাজ ধৃষ্টকেতু আৰু লোকবিখ্যাত মহাবীৰ্য কেকয়ৰ ৰাজকুমাৰ ভ্ৰাতাসকল—ক্ৰোধ আৰু অপমানবোধে পূৰ্ণ হৈ, ধৃতৰাষ্ট্ৰপুত্ৰসকলক নিন্দা কৰি—কুন্তীপুত্ৰসকলক দেখা কৰিবলৈ বনলৈ গ’ল আৰু পৰস্পৰে আলোচনা কৰিলে: “আমি কি কৰিম?”

Verse 3

बने द्रष्टं ययु: पार्थान्‌ क्रोधामर्षसमन्विता: । गर्हयन्तो धार्तराष्ट्रानू कि कुर्म इति चाब्रुवन्‌

ক্ৰোধ আৰু অপমানবোধে পূৰ্ণ হৈ তেওঁলোকে পৃথাপুত্ৰসকলক দেখা কৰিবলৈ বনলৈ গ’ল। ধৃতৰাষ্ট্ৰপুত্ৰসকলক নিন্দা কৰি তেওঁলোকে পৰস্পৰে ক’লে—“এতিয়া আমি কি কৰিম?”

Verse 4

वासुदेवं पुरस्कृत्य सर्वे ते क्षत्रियर्षभा: । परिवार्योपविविशुर्धर्मराजं युधिष्ठिरम्‌ । अभिवाद्य कुरुश्रेष्ठ विषण्ण: केशवो<ब्रवीत्‌

বাসুদেৱক আগত ৰাখি সেই সকলো ক্ষত্ৰিয়শ্ৰেষ্ঠে ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰক ঘেৰি বহিল। তেতিয়া বিষণ্ণ কেশৱে কুৰুশ্ৰেষ্ঠক প্ৰণাম কৰি ক’লে।

Verse 5

वायुदेव उवाच दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्न दुरात्मन: । दुःशासनचतुर्थानां भूमि: पास्यति शोणितम्‌

বায়ুদেৱে ক’লে—এই পৃথিৱী দুর্যোধন, কৰ্ণ, দুষ্টাত্মা শকুনি আৰু দুঃশাসনক আগত ৰাখি চাৰিজন ভায়েকৰ ৰক্ত পান কৰিব।

Verse 6

एतान्‌ निहत्य समरे ये च तस्य पदानुगा: । तांश्व सर्वान्‌ विनिर्जित्य सहितान्‌ सनराधिपान्‌

যুদ্ধত এদের আৰু এদের পদানুগামী সকলক, লগতে এদের সৈতে যুক্ত অন্য ৰজাসকলকো সম্পূৰ্ণৰূপে পৰাজিত কৰি, আমি সকলোৱে ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰক পুনৰায় চক্রৱৰ্তী পদত অভিষিক্ত কৰিম।

Verse 7

ततः सर्वेडभिषिज्चामो धर्मराजं युधिष्ठिरम्‌ । निकृत्योपचरन्‌ वध्य एष धर्म: सनातन:

তাৰ পিছত আমি সকলোৱে ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰক পুনৰায় অভিষিক্ত কৰিম। যি ছল-কপট আৰু দ্ৰোহেৰে আচৰণ কৰি সুখ ভোগ কৰে, সি বধযোগ্য—এইয়েই সনাতন ধৰ্ম।

Verse 8

वैशग्पायन उवाच पार्थानामभिषड्लेण तथा क्रुद्धं जनार्दनम्‌ । अर्जुन: शमयामास दिथक्षन्तमिव प्रजा:

বৈশম্পায়নে ক’লে—জনমেজয়! পাৰ্থসকলৰ অপমানত জনাৰ্দন এনেকৈ ক্ৰুদ্ধ হ’লেন যেন তেওঁ সমগ্ৰ প্ৰজাক দহি ভস্ম কৰিব। তেওঁক এইদৰে জ্বলি উঠা দেখি অৰ্জুনে তেওঁক শান্ত কৰিলে।

Verse 9

संक्रुद्धं केशवं दृष्टवा पूर्वदेहेषु फाल्गुन: । कीर्तयामास कर्माणि सत्यकीर्तेर्महात्मन:

বৈশম্পায়নে ক’লে—কেশৱক ক্ৰোধে জ্বলি উঠা দেখি ফাল্গুনে, সত্যকীৰ্তি মহাত্মাৰ পূৰ্ব দেহসমূহত কৰা কৰ্মৰ কীৰ্তন আৰম্ভ কৰিলে।

Verse 10

पुरुषस्याप्रमेयस्य सत्यस्थामिततेजस: । प्रजापतिपतेरविष्णोलॉकनाथस्य धीमत:

অৰ্জুনে এইদৰে স্তৱ কৰিলে—ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণেই অন্তৰ্যামী, অপ্ৰমেয়, সত্যস্বৰূপ, অমিততেজস্বী, প্ৰজাপতিসকলৰো অধিপতি, সমগ্ৰ লোকৰ ৰক্ষক আৰু পৰম বুদ্ধিমান শ্ৰীবিষ্ণু।

Verse 11

अजुन उवाच दश वर्षसहस्राणि यत्रसायंगृहो मुनि: । व्यचरस्त्वं पुरा कृष्ण पर्वते गन्धमादने

অৰ্জুনে ক’লে—হে শ্ৰীকৃষ্ণ! পূৰ্বকালত গন্ধমাদন পৰ্বতত আপুনি ‘যত্রসায়ংগৃহ’ মুনিৰূপে দহ হাজাৰ বছৰ বিচৰণ কৰিছিল; অৰ্থাৎ নাৰায়ণ ঋষিৰূপে তাত নিবাস কৰিছিল।

Verse 12

दश वर्षसहस्त्राणि दश वर्षशतानि च । पुष्करेष्ववस: कृष्ण त्वमपो भक्षयन्‌ पुरा,सच्चिदानन्दस्वरूप श्रीकृष्ण! पूर्वकालमें कभी इस धराधाममें अवतीर्ण हो आपने ग्यारह हजार वर्षो-तक केवल जल पीकर रहते हुए पुष्करतीर्थमें निवास किया है इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्व णि द्रौपद्याश्वासने द्वादशो5ध्याय: ।।

হে শ্ৰীকৃষ্ণ! পূৰ্বকালত আপুনি পুষ্কৰ তীৰ্থত দহ হাজাৰ বছৰ আৰু তাৰ ওপৰত আরও দহ শত বছৰ—অৰ্থাৎ এগাৰ হাজাৰ বছৰ—কেৱল জল পান কৰি নিবাস কৰিছিল।

Verse 13

ऊर्ध्वबाहुर्विशालायां बदर्या मधुसूदन । अतिष्ठ एकपादेन वायुभक्ष: शतं समा:,मधुसूदन! आप विशालापुरीके बदरिकाश्रममें दोनों भुजाएँ ऊपर उठाये केवल वायुका आहार करते हुए सौ वर्षोतक एक पैरसे खड़े रहे हैं

হে মধুসূদন! বিশাল বদৰী-অৰণ্যত আপুনি দুয়ো বাহু ওপৰলৈ তুলি, কেৱল বায়ুক আহাৰ কৰি, এক পায়ে থিয় হৈ শতবৰ্ষ তপস্যাত স্থিত আছিল।

Verse 14

अवकृष्टोत्तरासड्र: कृशो धमनिसंततः । आसी: कृष्ण सरस्वत्यां सत्रे द्वादशवार्षिके

হে কৃষ্ণ! সৰস্বতীৰ তীৰত দ্বাদশবাৰ্ষিক সত্রযজ্ঞৰ সময়ত আপুনি উত্তৰীয় বস্ত্ৰ পৰ্যন্ত ত্যাগ কৰিছিল; তেতিয়া আপুনি অতি কৃশ হৈ পৰিছিল আৰু দেহজুৰি ধমনীবোৰ স্পষ্ট দেখা গৈছিল।

Verse 15

प्रभासमप्यथासाद्य तीर्थ पुण्यजनोचितम्‌ । तथा कृष्ण महातेजा दिव्यं वर्षमहस्रकम्‌

অৰ্জুন ক’লে— হে মহাতেজস্বী কৃষ্ণ, হে গোবিন্দ! পুণ্যজনৰ যোগ্য সেই পবিত্ৰ প্ৰভাস-তীৰ্থত উপস্থিত হৈ, পুণ্যাত্মা তুমি সৎপুৰুষৰ নিবাসযোগ্য সেই স্থানলৈ গ’লা। তাত লোকসকলক তপস্যালৈ প্ৰবৃত্ত কৰিবলৈ শৌচ, সন্তোষ আদি নিয়মত স্থিত হৈ, তোমাৰ দীপ্তিমান দিব্য ৰূপে একেটা পায়ে সহস্ৰ দিব্য বছৰৰ বাবে অচলভাৱে থিয় হৈ আছিলা। এই সকলো কথা মোক পূজ্য ব্যাসদেৱে কৈছে।

Verse 16

अतिष्ठस्त्वमथैकेन पादेन नियमस्थित: । लोवप्रवृत्तिहेतुस्त्वमिति व्यासो ममाब्रवीत्‌

অৰ্জুন ক’লে— তুমি নিয়ম-সংযমত স্থিত হৈ একেটা পায়ে থিয় হৈ আছিলা। ব্যাসদেৱে মোক কৈছিল— ‘হে গোবিন্দ! লোকসকলক ধৰ্মযুক্ত অনুশাসনৰ দিশে প্ৰবৃত্ত কৰোৱা কাৰণ তুমি নিজেই।’ পুণ্যাত্মা তুমি সৎপুৰুষৰ নিবাসযোগ্য প্ৰভাস-তীৰ্থলৈ গৈ, শৌচ-সন্তোষ আদি ব্ৰত-নিয়মত স্থিৰ হৈ, লোকসকলক তপস্যালৈ প্ৰেৰণা দিবলৈ, মহাতেজস্বী ৰূপে একেটা পায়ে সহস্ৰ দিব্য বছৰৰ বাবে অচল হৈ আছিলা—এই সকলো কথা ব্যাসদেৱে মোক জনাইছে।

Verse 17

क्षेत्रज्ञ: सर्वभूतानामादिरन्तश्न केशव । निधानं तपसां कृष्ण यज्ञस्त्वं च सनातन:,केशव! आप क्षेत्रज्ञ (सबके आत्मा), सम्पूर्ण भूतोंक आदि और अन्त, तपस्याके अधिष्ठान, यज्ञ और सनातन पुरुष हैं

অৰ্জুন ক’লে— হে কেশৱ! তুমি সকলো ভূতৰ ক্ষেত্ৰজ্ঞ—অন্তৰাত্মা; তুমি তেওঁলোকৰ আদি আৰু অন্ত। হে কৃষ্ণ! তুমি তপস্যাৰ নिधान আৰু পৰম আশ্ৰয়; তুমি নিজেই যজ্ঞ, আৰু তুমি সনাতন পুৰুষ।

Verse 18

निहत्य नरकं॑ भौममाहृत्य मणिकुण्डले । प्रथमोत्पतितं कृष्ण मेध्यमश्वमवासृज:

অৰ্জুন ক’লে— ভূমিপুত্ৰ নৰকক বধ কৰি তুমি মণিময় কুণ্ডল উদ্ধাৰ কৰিছিলা। আৰু হে কৃষ্ণ! প্ৰথমে উদ্ভূত, যজ্ঞোপযোগী, মেধ্য অশ্ব তুমি নিজেই মুক্ত কৰিছিলা।

Verse 19

कृत्वा तत्‌ कर्म लोकानामृषभ: सर्वलोकजित्‌ । अवधीस्त्वं रणे सर्वान्‌ समेतान्‌ दैत्यदानवान्‌

অৰ্জুন ক’লে— হে প্ৰাণীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ, সৰ্বলোকজয়ী! লোককল্যাণৰ বাবে সেই কৰ্ম সম্পন্ন কৰি, যুঁজত মোকাবিলা কৰিবলৈ একত্ৰিত হোৱা সকলো দৈত্য-দানৱক তুমি বধ কৰিছিলা।

Verse 20

ततः: सर्वेश्वरत्वं च सम्प्रदाय शचीपते: । मानुषेषु महाबाहो प्रादुर्भूतोईसि केशव,महाबाहु केशव! तदनन्तर शचीपतिको सर्वेश्वर-पद प्रदान करके आप इस समय मनुष्योंमें प्रकट हुए हैं

তাৰ পিছত শচীপতি (ইন্দ্ৰ)কোও সৰ্বেশ্বৰত্বৰ পদ দান কৰি, হে মহাবাহু কেশৱ, আপুনি এতিয়া মানুহৰ মাজত প্ৰাদুৰ্ভূত হৈছে।

Verse 21

स त्वं नारायणो भूत्वा हरिरासी: परंतप । ब्रह्मा सोमश्च सूर्यक्ष धर्मों धाता यमोडनल:

হে পৰন্তপ! আপুনি প্ৰথমে নাৰায়ণ হৈ, পাছত হৰিৰূপে প্ৰকাশিত হৈছে। আপুনি ব্ৰহ্মা, সোম আৰু সূৰ্য; আপুনি ধৰ্ম, ধাতা, যম আৰু অনল (অগ্নি)।

Verse 22

वायुर्वैश्रवणो रुद्र: काल: खं पृथिवी दिश: । अजकश्षराचरगुरु: स्रष्टा त्वं पुरुषोत्तम

হে পৰন্তপ, পুৰুষোত্তম! আপুনি বায়ু, বৈশ্ৰৱণ (কুবেৰ), ৰুদ্ৰ, কাল, আকাশ, পৃথিৱী আৰু দিশাসমূহ। আপুনি অজ; ক্ষৰ-অচৰ সকলোৰে গুৰু আৰু স্ৰষ্টা আপুনিই।

Verse 23

परायणं देवमूर्धा क्रतुभिर्मधुसूदन । अयजो भूरितेजा वै कृष्ण चैत्ररथे वने,मधुसूदन श्रीकृष्ण! आपने चैत्ररथवनमें अनेक यज्ञोंका अनुष्ठान किया है। आप सबके उत्तम आश्रय, देवशिरोमणि और महातेजस्वी हैं

হে মধুসূদন শ্ৰীকৃষ্ণ! আপুনি সকলোৰে পৰম আশ্ৰয়, দেৱসকলৰ শিৰোমণি আৰু মহাতেজস্বী। চৈত্রৰথ বনত আপুনি বহু যজ্ঞ সম্পন্ন কৰিছে।

Verse 24

शतं शतसहस्त्राणि सुवर्णस्य जनार्दन | एकैकस्मिंस्तदा यज्ञे परिपूर्णानि भागश:,जनार्दन! उस समय आपने प्रत्येक यज्ञमें पृथक्‌ू-पृथक्‌ एक-एक करोड़ स्वर्णमुद्राएँ दक्षिणाके रूपमें दीं

হে জনাৰ্দন! সেই সময়ত সোণ শতে-শতে সহস্ৰ পৰিমাণে আছিল; আৰু তেতিয়া প্ৰতিটো যজ্ঞত ভাগ অনুসাৰে নিৰ্ধাৰিত অংশসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে পৰিপূৰ্ণ কৰা হৈছিল।

Verse 25

अदितेरपि पुत्रत्वमेत्य यादवनन्दन । त्वं विष्णुरिति विख्यात इन्द्रादवरजो विभु:,यदुनन्दन! आप अदितिके पुत्र हो, इन्द्रके छोटे भाई होकर सर्वव्यापी विष्णुके नामसे विख्यात हैं

অৰ্জুনে ক’লে—হে যদুনন্দন! তুমি অদিতিৰ পুত্ৰ ৰূপেও জন্ম লৈছা; ইন্দ্ৰৰ অনুজ হৈ তুমি সৰ্বব্যাপী বিষ্ণু নামে প্ৰসিদ্ধ।

Verse 26

शिशुर्भूत्वा दिवं खं च पृथिवीं च परंतप । त्रिभिविक्रमणै: कृष्ण क्रान्तवानसि तेजसा

অৰ্জুনে ক’লে—হে পৰন্তপ, হে কৃষ্ণ! বামন অৱতাৰত শিশুৰূপে থাকিও তুমি নিজ তেজে তিন পদক্ষেপে স্বৰ্গ, অন্তৰীক্ষ আৰু পৃথিৱী—তিনিও লোক মেপি অতিক্ৰম কৰিছিলা।

Verse 27

सम्प्राप्प दिवमाकाशमादित्यस्यन्दने स्थित: । अत्यरोचश्व भूतात्मन्‌ भास्करं स्वेन तेजसा

অৰ্জুনে ক’লে—হে ভূতাত্মন! তুমি সূৰ্যৰ ৰথত অধিষ্ঠিত হৈ স্বৰ্গলোক আৰু আকাশত ব্যাপ্ত হ’লা; আৰু নিজ তেজে ভাস্কৰ সূৰ্যকেও অধিক দীপ্তিময় কৰি তুলিলা।

Verse 28

प्रादुर्भावसहस्रेषु तेषु तेषु त्वया विभो । अधर्मरुचय: कृष्ण निहता: शतशो<सुरा:,विभो! आपने सहस्रों अवतार धारण किये हैं और उन अवतारोंमें सैकड़ों असुरोंका, जो अधर्ममें रुचि रखनेवाले थे, वध किया है

অৰ্জুনে ক’লে—হে বিভো! তুমি সহস্ৰ সহস্ৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱত নানা অৱতাৰ ধাৰণ কৰিছা; আৰু হে কৃষ্ণ, সেই সেই অৱতাৰত অধৰ্মত আসক্ত শত শত অসুৰক তুমি নিধন কৰিছা।

Verse 29

सादिता मौरवा: पाशा निसुन्दनरकौ हतौ । कृत: क्षेम: पुनः पन्था: पुरं प्राग्ज्योतिषं प्रति

অৰ্জুনে ক’লে—মুৰৰ লৌহবন্ধন ছিন্ন কৰা হ’ল; নিসুন্দ আৰু নৰকাসুৰ নিহত হ’ল; আৰু প্ৰাগ্জ্যোতিষপুৰলৈ যোৱা পথ পুনৰ নিৰাপদ আৰু গমনযোগ্য কৰি দিয়া হ’ল।

Verse 30

जारूथ्यामाहुति: क्राथ: शिशुपालो जनै: सह । जरासंधश्ष शैब्यक्ष शतधन्वा च निर्जित:,भगवन्‌! आपने जारूथी नगरीमें आहुति, क्राथ, साथियोंसहित शिशुपाल, जरासंध, शैब्य और शतधन्वाको परास्त किया

অৰ্জুন ক’লে— হে ভগৱান! জাৰূথী নগৰত আপুনি আহুতি আৰু ক্ৰাথক পৰাজিত কৰিছিল; অনুচৰসহ শিশুপালকো দমন কৰিছিল, আৰু তদ্ৰূপ জৰাসন্ধ, শৈব্য আৰু শতধন্বাকো জয় কৰিছিল।

Verse 31

तथा पर्जन्यघोषेण रथेनादित्यवर्चसा । अवाप्सीर्महिषीं भोज्यां रणे निर्जित्य रुक्मिणम्‌

অৰ্জুন ক’লে— তদ্ৰূপ মেঘগর্জনৰ দৰে ধ্বনি কৰা আৰু সূৰ্যসম তেজস্বী ৰথে আপুনি কুণ্ডিনপুৰলৈ গৈছিল; যুঁজত ৰুক্মীক পৰাজিত কৰি ভোজবংশীয় ৰাজকন্যা ৰুক্মিণীক লাভ কৰি তেওঁক মুখ্য মহিষী ৰূপে গ্ৰহণ কৰিছিল।

Verse 32

इन्द्रद्युम्नो हतः कोपाद्‌ यवनश्न कसेरुमान्‌ | हतः सौभपति: शाल्वस्त्वया सौभं च पातितम्‌

প্ৰভু! আপুনি ক্ৰোধবশে ইন্দ্ৰদ্যুম্নক বধ কৰিছিল; যবনজাতীয় কসেৰুমানকো সংহাৰ কৰিছিল; সৌভপতি শাল্বকো নিধন কৰি, তাৰ সৌভ-বিমানক ছিন্নভিন্ন কৰি ভূমিত পতিত কৰিছিল।

Verse 33

एवमेते युधि हता भूयश्चान्याञ्छूणुष्व ह । इरावत्यां हतो भोज: कार्तवीर्यसमो युधि

এইদৰে পূৰ্বোক্ত ৰজাসকল যুঁজত আপোনাৰ হাতে নিহত হ’ল। এতিয়া আৰু শুনক— ইৰাৱতীৰ তীৰত আপুনি কাৰ্তবীৰ্য অৰ্জুনসম পৰাক্ৰমী ভোজক যুঁজত বধ কৰিছিল।

Verse 34

गोपतिस्तालकेतुश्न त्वया विनिहतावुभौ । तां च भोगवतीं पुण्यामृषिकान्तां जनार्दन

অৰ্জুন ক’লে— হে জনাৰ্দন! গোপতি আৰু তালকেতু— এই দুয়োক আপুনি বধ কৰিছিল; আৰু ঋষিসকলৰ প্ৰিয় সেই পুণ্য ভোগৱতীকো আপুনি জয় কৰি অধীন কৰিছিল।

Verse 35

न क्रोधो न च मात्सर्य नानृतं मधुसूदन । त्वयि तिष्ठति दाशार्ह न नृशंस्यं कुतो5नृजु

অৰ্জুন ক’লে— হে মধুসূদন! আপোনাত ন ক্ৰোধ আছে, ন ঈৰ্ষা, ন অসত্য। হে দাশাৰ্হ! আপোনাত নিষ্ঠুৰতা নাই—তেন্তে কুটিলতা কেনেকৈ থাকিব? আপোনাৰ স্বভাৱ সৰল আৰু কৰুণাময়; সেয়ে যিসকলে আপোনাৰ শৰণ লয়, তেওঁলোকে অভয় আৰু ৰক্ষাই প্ৰাৰ্থনা কৰে।

Verse 36

आसीन चैत्यमध्ये त्वां दीप्पमानं स्वतेजसा । आगम्य ऋषय: सर्वेड्याचन्ताभयमच्युत

অৰ্জুন ক’লে— হে অচ্যুত, হে মধুসূদন! আপুনি পবিত্ৰ সভামণ্ডপৰ মধ্যভাগত আসীন হৈ নিজৰ তেজে দীপ্তিমান আছিলোঁতে, সকলো ঋষি আপোনাৰ ওচৰলৈ আহি অভয় প্ৰাৰ্থনা কৰিলে। সঁচাকৈ আপোনাত ন ক্ৰোধ, ন ঈৰ্ষা, ন অসত্য, ন নিষ্ঠুৰতা; তেন্তে কঠোৰতা কেনেকৈ আপোনাত থাকিব?

Verse 37

युगान्ते सर्वभूतानि संक्षिप्प मधुसूदन । आत्मनैवात्मसात्‌ कृत्वा जगदासी: परंतप,परंतप मधुसूदन! प्रलयकालमें समस्त भूतोंका संहार करके इस जगत्‌को स्वयं ही अपने भीतर रखकर आप अकेले ही रहते हैं

অৰ্জুন ক’লে— হে মধুসূদন, হে পৰন্তপ! যুগান্তত আপুনি সকলো ভূতক লয়ত সংক্ষিপ্ত কৰে; এই সমগ্ৰ জগতক নিজৰ আত্মস্বৰূপত লীন কৰি আপুনি একাই অৱশিষ্ট থাকে।

Verse 38

युगादौ तव वार्ष्णेय नाभिपडझ्मादजायत । ब्रह्मा चराचरगुरुर्यस्येदे सकल॑ जगत्‌,वार्ष्णेय! सृष्टिके प्रारम्भकालमें आपके नाभि-कमलसे चराचरगुरु ब्रह्मा उत्पन्न हुए, जिनका रचा हुआ यह सम्पूर्ण जगत्‌ है

অৰ্জুন ক’লে— হে বাৰ্ষ্ণেয়! যুগৰ আদিতে আপোনাৰ নাভি-পদ্মৰ পৰা ব্ৰহ্মা জন্মিল—যি চৰাচৰ সকলোৰে গুৰু; আৰু এই সমগ্ৰ জগত সেই ব্ৰহ্মাৰেই সৃষ্টি।

Verse 39

त॑ हन्तुमुद्यतौ घोरो दानवौ मधुकैटभौ । तयोरव्यतिक्रमं दृष्टवा क्रुद्धस्य भवतो हरे:

অৰ্জুন ক’লে— ব্ৰহ্মা প্ৰকাশ পোৱাত মধু আৰু কৈটভ নামৰ দুজন ভয়ংকৰ দানৱ তেওঁক বধ কৰিবলৈ উদ্যত হ’ল। তেওঁলোকৰ সেই সীমালঙ্ঘন দেখি, হে হৰি, আপুনি ক্ৰোধে জ্বলি উঠিল।

Verse 40

ललाटाज्जातवाउछम्भु: शूलपाणिस्त्रिलोचन: । इत्थं तावपि देवेशौ त्वच्छरीरसमुद्धवी

অৰ্জুনে ক’লে—আপোনাৰ ললাটৰ পৰা ত্ৰিশূলধাৰী, ত্ৰিনয়ন শম্ভু (শিৱ) প্ৰাদুৰ্ভূত হৈছিল। এইদৰে দেৱেশ্বৰ ব্ৰহ্মা আৰু শিৱ—এই দুয়ো আপোনাৰেই দেহৰ পৰা জন্মলাভ কৰিছে। কিয়নো ব্ৰহ্মা প্ৰথমে উদ্ভৱ হোৱাৰ সময়তে মধু আৰু কৈটভ নামৰ ভয়ংকৰ দানৱে তেওঁৰ প্ৰাণ হৰণ কৰিবলৈ ধাৱমান হৈছিল; সেই অত্যাচাৰ দেখি আপুনি ক্ৰোধে উদ্দীপ্ত হৈ ধৰ্মৰক্ষাৰ্থে নিজৰ ললাটৰ পৰা শংকৰক প্ৰকাশ কৰিলে।

Verse 41

त्वन्नियोगकरावेताविति मे नारदोडब्रवीत्‌ | तथा नारायण पुरा क्रतुभिर्भूरिदक्षिणै:

নাৰদে মোক কৈছিল—‘এই দুয়ো তোমাৰ আদেশ পালনকাৰী।’ তদ্ৰূপ পুৰ্বকালত নাৰায়ণক বিধিপূৰ্বক, প্ৰচুৰ দক্ষিণাসমৃদ্ধ যজ্ঞৰ দ্বাৰা আৰাধনা কৰা হৈছিল।

Verse 42

इष्टवांस्त्वं महासत्रं कृष्ण चैत्ररथे वने । नैवं परे नापरे वा करिष्यन्ति कृतानि वा

অৰ্জুনে ক’লে—হে কৃষ্ণ! তুমি চৈত্রৰথ বনত মহাসত্র সম্পন্ন কৰিছা। এনে কৰ্ম ন পূৰ্বৱৰ্তীয়ে কৰিছে, ন পৰৱৰ্তীয়ে কৰিব।

Verse 43

यानि कर्माणि देव त्वं बाल एव महाबल: । कृतवान्‌ पुण्डरीकाक्ष बलदेवसहायवान्‌ | कैलासभवने चापि ब्राह्मुणैन्यवस: सह

অৰ্জুনে ক’লে—হে দেৱ, হে মহাবলী! তুমি বাল্যকালতেই বহু কৰ্ম সম্পাদন কৰিছা। হে পুণ্ডৰীকাক্ষ! বলদেৱৰ সহায়তাৰে তুমি সেই কাৰ্যসমূহ সিদ্ধ কৰিছা; আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে কৈলাস-ভৱনতো তুমি কিছু কাল বাস কৰিছিলা।

Verse 44

वे दोनों आपकी ही आज्ञाका पालन करनेवाले हैं

বৈশম্পায়নে ক’লে—হে জনমেজয়! কৃষ্ণৰ আত্মস্বৰূপ পাণ্ডৱ অৰ্জুনে সেই মহাত্মাক এইদৰে কৈ নীৰৱ হ’ল। তাৰ পিছত জনাৰ্দনে পাৰ্থক (অৰ্জুনক) এইদৰে ক’লে—

Verse 45

ममैव त्वं तवैवाहं ये मदीयास्तवैव ते । यस्त्वां द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्त्वामनु स मामनु

পার্থ! তুমি সঁচাকৈয়ে মোৰ, আৰু মইও সঁচাকৈয়ে তোমাৰ। যিসকল মোৰ, সিসকল তোমাৰো। যিয়ে তোমাক দ্বেষ কৰে, সিয়ে মোকো দ্বেষ কৰে; আৰু যিয়ে তোমাৰ পক্ষ লয়, সিয়ে মোৰ পক্ষো লয়।

Verse 46

नरस्त्वमसि दुर्धर्ष हरिनारायणो हाहम्‌ । काले लोकमिमं प्राप्ती नरनारायणावृषी,“दुर्द्धध वीर! तुम नर हो और मैं नारायण श्रीहरि हूँ। इस समय हम दोनों नर-नारायण ऋषि ही इस लोकमें आये हैं

বৈশম্পায়নে ক’লে—অদম্য বীৰ! তুমি নৰ, আৰু মই হৰি-নাৰায়ণ। এই নিৰ্ধাৰিত কালত আমি দুয়ো—নৰ-নাৰায়ণ ঋষি—এই লোকলৈ আহিছোঁ।

Verse 47

अनन्य: पार्थ मत्तस्त्वं त्वत्तश्नाहं तथैव च । नावयोरन्तरं शक्‍्यं वेदितुं भरतर्षभ,“कुन्तीकुमार! तुम मुझसे अभिन्न हो और मैं तुमसे पृथक नहीं हूँ। भरतश्रेष्ठी हम दोनोंका भेद जाना नहीं जा सकता”

বৈশম্পায়নে ক’লে—হে পাৰ্থ! তুমি মোৰ পৰা পৃথক নহয়, আৰু মইও তোমাৰ পৰা পৃথক নহয়। হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ! আমাৰ দুয়োৰ মাজৰ ভেদ জনা সম্ভৱ নহয়।

Verse 48

वैशम्पायन उवाच एवमुक्ते तु वचने केशवेन महात्मना । तस्मिन्‌ वीरसमावाये संरब्धेष्वथ राजसु

বৈশম্পায়নে ক’লে—হে জনমেজয়! মহাত্মা কেশৱে এইদৰে কোৱাৰ পিছত, সেই বীৰসমাবেশত যেতিয়া ৰজাসকল ক্ৰোধে উত্তপ্ত, তেতিয়া ধৃষ্টদ্যুম্ন আদি ভ্ৰাতৃসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত, ৰোষে দগ্ধ পাঁচালৰাজকন্যা দ্ৰৌপদী, ভ্ৰাতৃসকলৰ সৈতে আসীন শৰণাগতবৎসল শ্ৰীকৃষ্ণৰ ওচৰলৈ গৈ, শৰণ বিচাৰি কথা ক’বলৈ উদ্যত হ’ল।

Verse 49

धृष्टद्युम्नमुखैर्वरिर्श्रातृभि: परिवारिता । पाज्चाली पुण्डरीकाक्षमासीनं भ्रातृभि: सह । अभिगम्याब्रवीत्‌ क्रुद्धा शरण्यं शरणैषिणी

বৈশম্পায়নে ক’লে—হে জনমেজয়! ধৃষ্টদ্যুম্ন আদি বীৰ ভ্ৰাতৃসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত, ক্ৰোধে পৰিপূৰ্ণ পাঁচালী দ্ৰৌপদী, ভ্ৰাতৃসকলৰ সৈতে আসীন পুণ্ডৰীকাক্ষ শ্ৰীকৃষ্ণৰ ওচৰলৈ গৈ, শৰণ দিবলৈ যোগ্য সেই প্ৰভুক শৰণ বিচাৰি ক’লে।

Verse 50

द्रौपहुवाच पूर्वे प्रजाभिसर्गे त्वामाहुरेकं प्रजापतिम्‌ । स्रष्टारं सर्वतोकानामसितो देवलो<ब्रवीत्‌

দ্ৰৌপদী ক’লে—প্ৰভু! সৃষ্টিৰ আদিকালত ঋষিসকলে আপোনাকেই একমাত্ৰ প্ৰজাপতি, সকলো লোকৰ স্ৰষ্টা বুলি ঘোষণা কৰিছে। ঋষি অসিত-দেবলৰ মতও একেই।

Verse 51

विष्णुस्त्वमसि दुर्धर्ष त्वं यज्ञो मधुसूदन । यष्टा त्वमसि यष्टव्यो जामदग्न्यो यथाब्रवीत्‌

বৈশম্পায়নে ক’লে—অজেয় মধুসূদন! আপুনিই বিষ্ণু; আপুনিই যজ্ঞ; আপুনিই যজমান; আৰু আপুনিই পূজ্য, অৰ্পণযোগ্য শ্ৰীহৰি—যেনেকৈ জামদগ্ন্য (পৰশুৰাম) কৈছিল।

Verse 52

ऋषयपस्त्वां क्षमामाहु: सत्यं च पुरुषोत्तम | सत्याद्‌ यज्ञोडसि सम्भूत: कश्यपस्त्वां यथाब्रवीत्‌

বৈশম্পায়নে ক’লে—হে পুৰুষোত্তম! ঋষিসকলে আপোনাক ক্ষমা আৰু সত্যৰ স্বৰূপ বুলি কয়। সত্যৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা যজ্ঞও আপুনিই—কশ্যপে আপোনাৰ বিষয়ে যিদৰে কৈছে, হে পুৰুষোত্তম।

Verse 53

साध्यानामपि देवानां शिवानामीश्ररेश्वर | भूतभावन भूतेश यथा त्वां नारदोउब्रवीत्‌,भूतभावन भूतेश्वरर आप साध्य देवताओं तथा कल्याणकारी रुद्रोंके अधीश्वर हैं। नारदजीने आपके विषयमें यही विचार प्रकट किया है

বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ঈশ্বৰেশ্বৰ! সাধ্য দেৱতাসকলৰো আৰু মঙ্গলকাৰী ৰুদ্রসকলৰো অধীশ্বৰ আপুনিই। ভূতভাবন, ভূতেশ! নাৰদে আপোনাৰ বিষয়ে এইদৰেই কৈছে।

Verse 54

ब्रह्मशंकरशक्राद्यैर्देववृन्दै: पुन: पुनः । क्रीडसे त्वं नरव्याप्र बाल: क्रीडनकैरिव

বৈশম্পায়নে ক’লে—হে নৰব্যাঘ্ৰ! আপুনি ব্ৰহ্মা, শংকৰ, শক্ৰ আদি দেৱবৃন্দৰ সৈতে পুনঃপুনঃ ক্ৰীড়া কৰে—যেনেকৈ শিশু খেলনাৰে খেলে।

Verse 55

द्यौश्न ते शिरसा व्याप्ता पद्धयां च पृथिवी प्रभो । जठरं त इमे लोका: पुरुषोडसि सनातन:,प्रभो! स्वर्गलोेक आपके मस्तकसे और पृथ्वी आपके चरणोंसे व्याप्त है। ये सब लोक आपके उदरस्वरूप हैं। आप सनातन पुरुष हैं

বৈশম্পায়নে ক’লে— প্ৰভু! স্বৰ্গ আপোনাৰ মস্তকে আৰু পৃথিৱী আপোনাৰ চৰণে ব্যাপ্ত। এই সকলো লোক আপোনাৰ উদৰস্বৰূপ। আপুনি সনাতন পুৰুষ।

Verse 56

विद्यातपो$भितप्तानां तपसा भावितात्मनाम्‌ | आत्मदर्शनतृप्तानामृषीणामसि सत्तम:,विद्या और तपस्यासे सम्पन्न तथा तपके द्वारा शोधित अन्त:ःकरणवाले आत्मज्ञानसे तृप्त महर्षियोंमें आप ही परम श्रेष्ठ हैं

বৈশম্পায়নে ক’লে— বিদ্যা আৰু তপস্যাৰে পৰিশুদ্ধ, তপসাৰে পক্ব অন্তঃকৰণধাৰী, আত্মদৰ্শনে তৃপ্ত ঋষিসকলৰ মাজত আপুনি সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ।

Verse 57

राजर्षीणां पुण्यकृतामाहवेष्वनिवर्तिनाम्‌ । सर्वधर्मोपपन्नानां त्वं गति: पुरुषर्षभ । त्वं प्रभुस्त्वं विभुश्न त्वं भूतात्मा त्वं विचेष्टसे

বৈশম্পায়নে ক’লে— পুৰুষৰ্ষভ! যুঁজত কেতিয়াও পিছু হট নকৰা, পুণ্যকৰ্মী আৰু সৰ্বধৰ্মসাম্পন্ন ৰাজর্ষিসকলৰ আশ্ৰয় আৰু পৰম গতি আপুনি। আপুনি প্ৰভু, আপুনি বিভু (সৰ্বব্যাপী), আপুনি সকলো ভূতৰ আত্মা; আৰু নানাৰূপে আপুনি বিভিন্ন চেষ্টাত প্ৰৱৰ্তিত।

Verse 58

लोकपालाश्न लोकाश्ष नक्षत्राणि दिशो दश । नभभश्रन्द्रश्न सूर्यश्ष त्वयि सर्व प्रतेष्ठितम्‌,लोक, लोकपाल, नक्षत्र, दसों दिशाएँ, आकाश, चन्द्रमा और सूर्य सब आपमें प्रतिष्ठित हैं

বৈশম্পায়নে ক’লে— লোকপালসকল আৰু লোকসমূহ, নক্ষত্ৰমালা, দহ দিশ, আকাশ, চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্য— এই সকলো আপোনাতেই প্ৰতিষ্ঠিত।

Verse 59

मर्त्यता चैव भूतानाममरत्वं दिवौकसाम्‌ | त्वयि सर्व महाबाहो लोककार्य प्रतिष्ठितम्‌,महाबाहो! भूलोकके प्राणियोंकी मृत्युपरवशता, देवताओंकी अमरता तथा सम्पूर्ण जगत्‌का कार्य सब कुछ आपमें ही प्रतिष्ठित है

বৈশম্পায়নে ক’লে— মহাবাহো! ভূলোকৰ জীৱসকলৰ মর্ত্যতা, দিব্যলোকবাসীৰ অমৰতা, আৰু সমগ্ৰ লোককাৰ্য— এই সকলো আপোনাতেই প্ৰতিষ্ঠিত।

Verse 60

सा ते5हं दुःखमाख्यास्ये प्रणयान्मधुसूदन । ईशस्त्वं सर्वभूतानां ये दिव्या ये च मानुषा:

মধুসূদন! আপোনাৰ প্ৰতি স্নেহৰ বাবেই মই মোৰ দুখ আপোনাক জনাম; কিয়নো দেৱ হোৱাঁক বা মানুহ—সকলো প্ৰাণীৰ ঈশ্বৰ আপুনি।

Verse 61

कथं नु भार्या पार्थानां तव कृष्ण सखी विभो । धृष्टद्युम्नस्य भगिनी सभां कृष्येत मादृशी

ভগৱান কৃষ্ণ! পাৰ্থসকলৰ পত্নী, আপোনাৰ সখী আৰু ধৃষ্টদ্যুম্নৰ ভগ্নী—মোৰ দৰে নাৰীক কি কেশ ধৰি সভালৈ টানি আনিব পাৰি?

Verse 62

स्त्रीधर्मिणी वेपमाना शोणितेन समुक्षिता | एकवसत्त्रा विकृष्टास्मि दु:खिता कुरुसंसदि

মই ঋতুমতী আছিলোঁ; বস্ত্ৰত ৰক্তৰ দাগ লাগিছিল; দেহত একেটা বস্ত্ৰ; লাজ আৰু ভয়ত মই কঁপি আছিলোঁ। সেই অৱস্থাত দুখিনী নিৰ্বলা মোক কুৰুসভালৈ টানি আনিছিল।

Verse 63

राज्ञां मध्ये सभायां तु रजसातिपरिप्लुता । दृष्टवा च मां धार्तराष्ट्रा प्रहसन्‌ पापचेतस:

ৰাজাসকলৰ মাজত ভৰা সভাত, অতিশয় ৰজঃস্ৰাৱৰ বাবে মই ৰক্তে ভিজি গৈছিলোঁ। সেই অৱস্থাত মোক দেখি ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ পাপচিত্ত পুত্ৰসকলে ডাঙৰকৈ হাঁহি উপহাস কৰিলে।

Verse 64

दासीभावेन मां भोक्तुमीषुस्ते मधुसूदन । जीवत्सु पाण्डुपुत्रेषु पज्चालेषु च वृष्णिषु

মধুসূদন! পাণ্ডুপুত্ৰ, পাঞ্চাল আৰু বৃষ্ণিবংশীয় বীৰসকল জীৱিত থাকোঁতেই ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ পুত্ৰসকলে মোক দাসীভাৱে ভোগ কৰিবলৈ ইচ্ছা প্ৰকাশ কৰিলে।

Verse 65

नन्वहं कृष्ण भीष्मस्य धृतराष्ट्रस्य चो भयो: । स्‍्नुषा भवामि धर्मेण साहं दासीकृता बलात्‌,श्रीकृष्ण! मैं धर्मतः भीष्म और धृतराष्ट्र दोनोंकी पुत्रवधू हूँ, तो भी उनके सामने ही बलपूर्वक दासी बनायी गयी

হে শ্ৰীকৃষ্ণ! ধৰ্ম অনুসাৰে মই ভীষ্ম আৰু ধৃতৰাষ্ট্ৰ—উভয়ৰেই পুত্ৰবধূ; তথাপি তেওঁলোকৰ সন্মুখতেই মোক বলপূৰ্বক দাসী কৰি তোলা হ’ল।

Verse 66

गर्हये पाण्डवांस्त्वेव युधि श्रेष्ठानू महाबलान्‌ | यत्क्लिश्यमानां प्रेक्षन्ते धर्मपत्नीं यशस्विनीम्‌

মই তো যুদ্ধত শ্ৰেষ্ঠ সেই মহাবলী পাণ্ডৱসকলকেই নিন্দা কৰোঁ—যিসকলে শত্রুৰ দ্বাৰা পীড়িত হৈ থকা নিজৰ যশস্বিনী ধৰ্মপত্নীক চাই থাকিল।

Verse 67

धिग्‌ बल॑ भीमसेनस्य धिक्‌ पार्थस्य च गाण्डिवम्‌ । यौ मां विप्रकृतां क्षुद्रैर्मषयेतां जनार्दन

হে জনাৰ্দন! ভীমসেনৰ বলক ধিক্, আৰু পাৰ্থৰ গাণ্ডীৱকো ধিক্—সেই ক্ষুদ্ৰ অধমসকলে মোক অপমান কৰোঁতে দেখিও যিসকলে সহি থাকিল।

Verse 68

शाश्वृतो<5यं धर्मपथ: सद्धिराचरित: सदा । यद्‌ भार्या परिरक्षन्ति भर्तारोडल्पबला अपि,सत्पुरुषोंद्वारा सदा आचरणमें लाया हुआ यह धर्मका सनातन मार्ग है कि निर्बल पति भी अपनी पत्नीकी रक्षा करते हैं

বৈশম্পায়নে ক’লে—এইটো ধৰ্মৰ শাশ্বত পথ, যাক সজ্জনসকলে সদায় আচৰণ কৰে: বল কম হলেও স্বামীয়ে নিজৰ পত্নীক ৰক্ষা কৰে।

Verse 69

भार्यायां रक्ष्यमाणायां प्रजा भवति रक्षिता । प्रजायां रक्ष्यमाणायामात्मा भवति रक्षित:,पत्नीकी रक्षा करनेसे अपनी संतान सुरक्षित होती है और संतानकी रक्षा होनेपर अपने आत्माकी रक्षा होती है

বৈশম্পায়নে ক’লে—পত্নী ৰক্ষিত হ’লে সন্তান-সন্ততি ৰক্ষিত হয়; সন্তান-সন্ততি ৰক্ষিত হ’লে আত্মাও ৰক্ষিত হয়।

Verse 70

आत्मा हि जायते तस्यां तस्माज्जाया भवत्युत । भर्ता च भार्यया रक्ष्य: कथं जायान्ममोदरे

বৈশম্পায়নে ক’লে—নিশ্চয়েই পুৰুষৰ নিজৰ আত্মা তাইৰ (স্ত্ৰীৰ) গৰ্ভৰ পৰা জন্ম লয়; সেয়েহে তাই ‘জায়া’ বুলি কোৱা হয়। আৰু পত্নীয়ে স্বামীৰো ৰক্ষা কৰিব লাগে—যাতে তেওঁ কোনোভাৱে মোৰ উদৰৰ পৰা পুনৰ জন্ম ল’ব পাৰে।

Verse 71

नन्विमे शरणं प्राप्त न त्यजन्ति कदाचन । ते मां शरणमापन्नां नान्वपद्यन्त पाण्डवा:,ये अपनी शरणमें आनेपर कभी किसीका भी त्याग नहीं करते; किंतु इन्हीं पाण्डवोंने मुझ शरणागत अबलापर तनिक भी दया नहीं की

“শৰণ লোৱা লোকক এওঁলোকে কেতিয়াও ত্যাগ নকৰে—এনেই তো খ্যাতি। কিন্তু সেই পাণ্ডৱসকলেই, মই শৰণাগত হৈ থাকোঁতে, মোক আশ্ৰয় নেদিলে; অসহায় নাৰীৰ প্ৰতি অলপো দয়া নেদেখালে।”

Verse 72

पज्चभि: पतिभिज्जाता: कुमारा मे महौजस: । एतेषामप्यवेक्षार्थ त्रातव्यास्मि जनार्दन,जनार्दन! इन पाँच पतियोंसे उत्पन्न हुए मेरे महाबली पाँच पुत्र हैं। उनकी देखभालके लिये भी मेरी रक्षा आवश्यक थी

বৈশম্পায়নে ক’লে—“হে জনাৰ্দন! মোৰ পাঁচ পতিৰ পৰা মোৰ পাঁচ মহাবলবান পুত্ৰ জন্মিছে। তেওঁলোকৰ দেখভাল আৰু কল্যাণৰ বাবেও মোৰ ৰক্ষা হওঁৱা আৱশ্যক।”

Verse 73

प्रतिविन्ध्यो युधिष्ठिरात्‌ सुतसोमो वृकोदरात्‌ । अर्जुनाच्छुतकीर्तिश्व शतानीकस्तु नाकुलि:

বৈশম্পায়নে ক’লে—যুধিষ্ঠিৰৰ পৰা প্ৰতিবিন্ধ্য, বৃকোদৰ (ভীম)ৰ পৰা সুতসোম, অৰ্জুনৰ পৰা শ্রুতকীৰ্তি, আৰু নকুলৰ পৰা শতানীক জন্মিলে।

Verse 74

कनिष्ठाच्छुतकर्मा च सर्वे सत्यपराक्रमा: । प्रद्युम्नो यादृश: कृष्ण तादृशास्ते महारथा:

আৰু কনিষ্ঠ (সহদেৱ)ৰ পৰা শ্রুতকৰ্মা জন্মিলে। তেওঁলোক সকলোৱে সত্য পৰাক্ৰমী। হে কৃষ্ণ! তোমাৰ পুত্ৰ প্ৰদ্যুম্ন যেনেকুৱা, তেনেকুৱাই মোৰ পুত্ৰসকলও মহাৰথী।

Verse 75

नन्विमे धनुषि श्रेष्ठा अजेया युधि शात्रवै: । किमर्थ धार्तराष्ट्राणां सहन्ते दुर्बलीयसाम्‌

এওঁলোক ধনুৰ্বিদ্যাত শ্ৰেষ্ঠ আৰু যুঁজত শত্ৰুৰ দ্বাৰা অজেয়; তথাপি দুৰ্বল ধৃতৰাষ্ট্ৰ-পুত্ৰসকলৰ অত্যাচাৰ তেওঁলোকে কিয় সহে?

Verse 76

अधर्मेण द्वतं राज्यं सर्वे दासा: कृतास्तथा । सभायां परिकृष्टाहमेकवस्त्रा रजस्वला

অধৰ্মেৰে পাশাখেলা কৰাই ৰাজ্য কেঢ়ি লোৱা হ’ল; তেনে কৰি সকলো পাণ্ডৱক দাস কৰা হ’ল। আৰু মই—একমাত্ৰ বস্ত্ৰধাৰিণী, ৰজস্বলা হৈয়ো—সভামণ্ডপলৈ টানি অনা হ’ল।

Verse 77

नाधिज्यमपि यच्छक्यं कर्तुमन्येन गाण्डिवम्‌ । अन्यत्रार्जुनभीमाभ्यां त्वया वा मधुसूदन

মধুসূদন! গাণ্ডীৱ ধনুত প্ৰত্যঞ্চা চঢ়োৱাও আন কাৰো পক্ষে সম্ভৱ নহয়—অৰ্জুন-ভীম, অথবা আপুনি।

Verse 78

धिग्‌ बल॑ भीमसेनस्य धिक्‌ पार्थस्य च पौरुषम्‌ | यत्र दुर्योधन: कृष्ण मुहूर्तमपि जीवति

কৃষ্ণ! ভীমসেনৰ বলক ধিক্, পাৰ্থৰ পৌৰুষকো ধিক্—যদি তেওঁলোক জীয়াই থাকোঁতেই দুঃশাসন-দুৰ্যোধনে এনে অত্যাচাৰ কৰি এক মুহূৰ্তও জীয়াই থাকে।

Verse 79

य एतानाक्षिपद्‌ राष्ट्रात्‌ सह मात्राविहिंसकान्‌ । अधीयानान्‌ पुरा बालान्‌ व्रतस्थान्‌ मधुसूदन

মধুসূদন! কোনে তেওঁলোকক মাতৃসহ ৰাজ্যৰ পৰা খেদাই দিলে—যেতিয়া আগতে তেওঁলোক কেৱল বালক, অধ্যয়নত ৰত, ব্রহ্মচৰ্যব্ৰতত স্থিত আৰু কাকো হিংসা নকৰা আছিল?

Verse 80

भोजने भीमसेनस्य पाप: प्राक्षेपयद्‌ विषम्‌ । कालकूटं नवं तीक्ष्णं सम्भूतं लोमहर्षणम्‌,जिस पापीने भीमसेनके भोजनमें नूतन, तीक्ष्ण, परिमाणमें अधिक एवं रोमांचकारी कालकूट नामक विष डलवा दिया था

বৈশম্পায়নে ক’লে—এজন পাপীয়ে ভীমসেনৰ আহাৰত বিষ মিহলাই দিলে—নৱপ্ৰস্তুত, অতিশয় তীক্ষ্ণ, লোমহর্ষক ‘কালকূট’ নামৰ ভয়ংকৰ বিষ।

Verse 81

तज्जीर्णमविकारेण सहान्नेन जनार्दन । सशेषत्वान्महाबाहो भीमस्य पुरुषोत्तम

হে জনাৰ্দন, হে মহাবাহু পুৰুষোত্তম! ভীমৰ আয়ু শেষ আছিল; সেয়ে সেই ঘাতক বিষ অন্নৰ সৈতে কোনো বিকাৰ নঘটিয়াকৈ জীর্ণ হৈ গ’ল।

Verse 82

प्रमाणकोट्यां विश्वस्तं तथा सुप्तं वृकोदरम्‌ । बद्ध्वैनं कृष्ण गज्जायां प्रक्षिप्प पुरमाव्रजत्‌

হে কৃষ্ণ! প্ৰমাণকোটি তীৰ্থত, যেতিয়া বৃকোদৰ ভীমসেন নিশ্চিন্তে শুই আছিল, তেতিয়া দুঃশাসনে (দুৰ্যোধনে) তেওঁক বান্ধি গঙ্গাত নিক্ষেপ কৰি নিজে নীৰৱে নগৰলৈ উভতি গ’ল।

Verse 83

यदा विबुद्धः कौन्तेयस्तदा संच्छिद्य बन्धनम्‌ । उदतिष्ठन्महाबाहुर्भीमसेनो महाबल:,जब इनकी आँख खुली तो ये महाबली महाबाहु भीमसेन सारे बन्धनोंको तोड़कर जलसे ऊपर उठे

বৈশম্পায়নে ক’লে—কুন্তীপুত্ৰ যেতিয়া সজাগ হ’ল, তেতিয়া মহাবলী মহাবাহু ভীমসেনে বন্ধন ছিঁড়ি পানীৰ ওপৰলৈ উঠি আহিল।

Verse 84

आशीविषै: कृष्णसर्पैरभीमसेनमदंशयत्‌ । सर्वेष्वेवाड्रदेशेषु न ममार च शत्रुहा,इनके सारे अंगोंमें विषैले काले सर्पोंसे डँसवाया; परंतु शत्रुहन्ता भीमसेन मर न सके

বৈশম্পায়নে ক’লে—সিয়ে ভীমসেনক বিষধৰ ক’লা সাপৰ দংশন কৰালে—পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ সৰ্বত্ৰ; তথাপি শত্রুহন্তা ভীম মৰিল নহয়।

Verse 85

प्रतिबुद्धस्तु कौन्तेय: सर्वान्‌ सर्पानपो थयत्‌ । सारथिं चास्य दयितमपहस्तेन जध्निवान्‌

জাগি উঠিয়েই কুন্তীপুত্ৰ ভীমে সকলো সাপক উঠাই আছাড় মাৰি পেলালে। আৰু নিজৰ প্ৰিয় সাৰথিকো উল্টা হাতৰ আঘাতে বধ কৰিলে।

Verse 86

पुन: सुप्तानुपाधाक्षीद्‌ बालकान्‌ वारणावते । शयानानार्यया सार्ध को नु तत्‌ कर्तुमहति

পুনৰ বাৰাণাবতত, আৰ্যা কুন্তীৰ সৈতে শুই থকা সেই বালক পাণ্ডৱসকলৰ সময়তে সি ঘৰখনত আগুন লগোৱালে। এনে ঘোৰ দুষ্কৰ্ম আন কোনে কৰিব পাৰে?

Verse 87

यत्रार्या रुदती भीता पाण्डवानिदमब्रवीत्‌ | महद्‌ व्यसनमापन्ना शिखिना परिवारिता,उस समय वहाँ आर्या कुन्ती भयभीत हो रोती हुई पाण्डवोंसे इस प्रकार बोलीं--'मैं बड़े भारी संकटमें पड़ी, आगसे घिर गयी

তাত ভয়তে কঁদিয়েই আৰ্যা কুন্তীয়ে পাণ্ডৱসকলক এইদৰে ক’লে—“মই মহাবিপদত পৰিছোঁ; অগ্নিশিখাই মোক ঘেৰিছে।”

Verse 88

हा हतास्मि कुतो न्वद्य भवेच्छान्तिरिहानलात्‌ । अनाथा विनशिष्यामि बालकै: पुत्रकैः सह,“हाय! हाय! मैं मारी गयी, अब इस आगसे कैसे शान्ति प्राप्त होगी? मैं अनाथकी तरह अपने बालक पुत्रोंके साथ नष्ट हो जाऊँगी'

“হায়! মই নাশ হ’লোঁ। আজি এই জুইৰ পৰা ইয়াত শান্তি কেনেকৈ হ’ব? আশ্ৰয়হীনা হৈ মই মোৰ সৰু পুত্ৰসকলৰ সৈতে বিনাশ হ’ম।”

Verse 89

तत्र भीमो महाबाहुर्वायुवेगपराक्रम: । आर्यामाश्वासयामास क्षातृ्‌श्चापि वृकोदर:

তেতিয়া তাত বায়ুৰ দৰে বেগ আৰু পৰাক্ৰমশালী মহাবাহু ভীম—বৃকোদৰ—আৰ্যা কুন্তীক সান্ত্বনা দিলে আৰু ভাতৃসকলকো আশ্বস্ত কৰিলে—“ভয় নকৰিবা; পক্ষীশ্ৰেষ্ঠ গৰুড় যেনেকৈ উৰে, তেনেকৈ মই তোমালোক সকলোকে লৈ ইয়াৰ পৰা ওলাই যাম।”

Verse 90

वैनतेयो यथा पक्षी गरुत्मान्‌ पततां वर: । तथैवाभिपतिष्यामि भयं वो नेह विद्यते

বৈশম্পায়নে ক’লে— “যেনেকৈ উড়ন্ত প্ৰাণীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ বিনতানন্দন গৰুড় বেগে উৰি যায়, তেনেকৈ মইও ঝাঁপ দি আগবাঢ়িম। ইয়াত তোমালোকৰ একেবাৰে ভয় নাই।”

Verse 91

आर्यामड्केन वामेन राजानं दक्षिणेन च | अंसयोश्व यमौ कृत्वा पृष्ठे बीभत्सुमेव च

বৈশম্পায়নে ক’লে— এইদৰে কৈ পৰাক্ৰমী ভীমে আৰ্যা কুন্তীক বাওঁ অংকত, ৰজা যুধিষ্ঠিৰক সোঁ অংকত, যমজ নকুল-সহদেৱক দুয়োটা কাঁধত আৰু বীভৎসু অৰ্জুনক পিঠিত তুলি ল’লে।

Verse 92

सहसोत्पत्य वेगेन सर्वानादाय वीर्यवान्‌ | भ्रातृनारया च बलवान्‌ मोक्षयामास पावकात्‌

বৈশম্পায়নে ক’লে— তেতিয়া বীৰ্যবান আৰু বলবান ভীমে সহসা বেগে জাঁপ দি উঠি, সকলোকে তুলি লৈ গৈ, নিজৰ ভাতৃসকলক আৰু আৰ্যা কুন্তীক সেই অগ্নিৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰিলে।

Verse 93

ते रात्रौ प्रस्थिता: सर्वे सह मात्रा यशस्विन: । अभ्यगच्छन्महारण्ये हिडिम्बवनमन्तिकात्‌,फिर वे सब यशस्वी पाण्डव माताके साथ रातमें ही वहाँसे चल दिये और हिडिम्बवनके पास एक भारी वनमें जा पहुँचे

বৈশম্পায়নে ক’লে— তাৰ পিছত সেই ৰাতিয়েই মাতৃসহ সকলো যশস্বী পাণ্ডৱ যাত্ৰা কৰিলে; মহাৰণ্যৰ মাজেৰে গৈ হিডিম্ববনৰ ওচৰলৈ আহি পেলালে।

Verse 94

भ्रान्ता: प्रसुप्तास्तत्रेमे मात्रा सह सुदु:खिता: । सुप्तांश्ैनान भ्यगच्छद्धिडिम्बा नाम राक्षसी,वहाँ मातासहित ये दु:ःखी पाण्डव थककर सो गये। सो जानेपर इनके निकट हिडिम्बा नामक राक्षसी आयी

বৈশম্পায়নে ক’লে— তাত মাতৃসহ অতি দুখিত পাণ্ডৱসকল ক্লান্ত হৈ শুই পৰিল। তেওঁলোক শুই থাকোঁতেই হিডিম্বা নামৰ এগৰাকী ৰাক্ষসী তেওঁলোকৰ ওচৰলৈ আহিল।

Verse 95

सा दृष्टवा पाण्डवांस्तत्र सुप्तान्‌ मात्रा सह क्षितौ । हृच्छयेनाभिभूतात्मा भीमसेनमकामयत्‌,मातासहित पाण्डवोंको वहाँ धरतीपर सोते देख कामसे पीड़ित हो उस राक्षसीने भीमसेनकी कामना की

তাতৃসহ পাণ্ডৱসকলক তাতেই ভূমিত শুই থকা দেখি, কামে অভিভূত সেই ৰাক্ষসীয়ে ভীমসেনক কামনা কৰিলে।

Verse 96

भीमस्य पादौ कृत्वा तु स्व उत्सड़े ततोडबला । पर्यमर्दत संहृष्टा कल्याणी मृदुपाणिना,भीमके पैरोंको अपनी गोदमें लेकर वह कल्याणमयी अबला अपने कोमल हाथोंसे प्रसन्नतापूर्वक दबाने लगी

তাৰ পাছত সেই কল্যাণময়ী কোমলাঙ্গিনী ভীমৰ পদযুগল নিজৰ কোলত ৰাখি, মৃদু হাতে আনন্দেৰে মর্দন কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 97

तामबुध्यदमेयात्मा बलवान्‌ सत्यविक्रम: । पर्यपृच्छत तां भीम: किमिहेच्छस्यनिन्दिते

তাইৰ স্পৰ্শ পাই অমেয়াত্মা, বলবান, সত্যবিক্ৰম ভীম জাগি উঠি সুধিলে—“অনিন্দ্যা সুন্দৰী! তুমি ইয়াত কি বিচাৰিছা?”

Verse 98

एवमुक्ता तु भीमेन राक्षसी कामरूपिणी । भीमसेनं महात्मानमाह चैवमनिन्दिता,इस प्रकार पूछनेपर इच्छानुसार रूप धारण करनेवाली उस अनिन्द्य सुन्दरी राक्षसकन्याने महात्मा भीमसे कहा--

ভীমে এনেদৰে কোৱাত ইচ্ছামতে ৰূপ ধাৰণ কৰিব পৰা সেই ৰাক্ষসী—অনিন্দ্যা—মহাত্মা ভীমসেনক এইদৰে ক’লে।

Verse 99

पलायध्वमित: क्षिप्रं मम भ्रातैष वीर्यवान्‌ । आगमिष्यति वो हन्तुं तस्माद्‌ गच्छत मा चिरम्‌

“ইয়াৰ পৰা সোনকালে পলাই যোৱা। মোৰ এই বলবান ভায়ে তোমালোকক বধ কৰিবলৈ শীঘ্ৰে আহিব; সেয়ে দেৰী নকৰিবা—তৎক্ষণাৎ গুচি যোৱা।”

Verse 100

अथ भीमो< भ्युवाचैनां साभिमानमिदं वच: । नोद्विजेयमहं तस्मान्निहनिष्येडहमागतम्‌,यह सुनकर भीमने अभिमानपूर्वक कहा--'मैं उस राक्षससे नहीं डरता। यदि यहाँ आयेगा तो मैं ही उसे मार डालूँगा”

এই কথা শুনি ভীমে গৰ্বভৰে ক’লে— “মই সেই ৰাক্ষসক ভয় নকৰোঁ। সি যদি ইয়ালৈ আহে, মই নিজেই তাক বধ কৰিম।”

Verse 101

तयो: श्रुत्वा तु संजल्पमागच्छद्‌ राक्षसाधम: । भीमरूपो महानादान्‌ विसृजन्‌ भीमदर्शन:,उन दोनोंकी बातचीत सुनकर वह भीमरूपधारी भयंकर एवं नीच राक्षस बड़े जोरसे गर्जना करता हुआ वहाँ आ पहुँचा

দুয়োৰ কথোপকথন শুনি সেই অধম ৰাক্ষসে ভয়ংকৰ ৰূপ ধৰি, প্ৰচণ্ড গর্জন কৰি তাত আহি উপস্থিত হ’ল।

Verse 102

राक्षस उवाच केन सार्थ कथयसि आनयैनं ममान्तिकम्‌ | हिडिम्बे भक्षयिष्यामो न चिरं कर्तुमहसि,राक्षस बोला--हिडिम्बे! “तू किससे बात कर रही है? लाओ इसे मेरे पास। हमलोग खायँगे। अब तुम्हें देर नहीं करनी चाहिये

ৰাক্ষসে ক’লে— “হিডিম্বে! তুমি কাৰ সৈতে কথা পাতিছা? তাক মোৰ ওচৰলৈ আন। আমি তাক ভক্ষণ কৰিম; এতিয়া দেৰী কৰা উচিত নহয়।”

Verse 103

सा कृपासंगृहीतेन हृदयेन मनस्विनी । नैनमैच्छत्‌ तदाख्यातुमनुक्रोशादनिन्दिता,मनस्विनी एवं अनिन्दिता हिडिम्बाने स्नेहयुक्त हृदयके कारण दयावश यह क्रूरतापूर्ण संदेश भीमसेनसे कहना उचित न समझा

কৃপাৰে আৱদ্ধ হৃদয় লৈ সেই মনস্বিনী, অনিন্দিতা হিডিম্বাই দয়াবশতঃ সেই নিষ্ঠুৰ বাৰ্তা ভীমসেনক ক’বলৈ উচিত নাভাবিলে।

Verse 104

स नादान्‌ विनदन्‌ घोरान्‌ राक्षस: पुरुषादक: । अभ्यद्रवत वेगेन भीमसेनं तदा किल,इतनेहीमें वह नरभक्षी राक्षस घोर गर्जना करता हुआ बड़े वेगसे भीमसेनकी ओर दौड़ा

ইমানতে সেই নৰভক্ষী ৰাক্ষসে ঘোৰ গর্জন কৰি মহা বেগে ভীমসেনৰ ফালে ধাৱিত হ’ল।

Verse 105

तमभिद्र॒त्य संक्रुद्धो वेगेन महता बली । अग॒ह्नात्‌ पाणिना पार्णिं भीमसेनस्य राक्षस:

ক্ৰোধে উন্মত্ত সেই বলৱান ৰাক্ষসে মহাবেগে ধাৱি আহি নিজৰ হাতে ভীমসেনৰ হাত ধৰি পেলালে।

Verse 106

इन्द्राशनिसमस्पर्श वज़संहननं दृढम्‌ | संहत्य भीमसेनाय व्याक्षिपत्‌ सहसा करम्‌

ভীমসেনৰ স্পৰ্শ ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰসম আৰু দেহ বজ্ৰৰ দৰে দঢ় আছিল; তথাপি ক্ৰোধে উন্মত্ত সেই বলৱান ৰাক্ষসে জপিয়াই ধৰি হঠাতে তেওঁৰ বাহু জোৰে টানি ঝাঁকুনি দিলে।

Verse 107

गृहीतं पाणिना पारणिं भीमसेनस्य रक्षसा । नामृष्यत महाबाहुस्तत्राक्रुध्यद्‌ वृकोदर:,राक्षसने भीमसेनके हाथको अपने हाथसे पकड़ लिया; यह बात महाबाहु भीमसेन नहीं सह सके। वे वहीं कुपित हो गये

ৰাক্ষসে নিজৰ হাতে ভীমসেনৰ হাত ধৰি পেলালে; মহাবাহু ভীমে সেয়া সহ্য কৰিব নোৱাৰিলে, আৰু তাতেই বৃকোদৰ ক্ৰোধে জ্বলি উঠিল।

Verse 108

तदा<5<सीत्‌ तुमुलं युद्ध भीमसेनहिडिम्बयो: । सर्वस्त्रिविदुषोर्घोरें वृत्रवासवयोरिव

তেতিয়া ভীমসেন আৰু হিডিম্বৰ মাজত ঘোৰ, তুমুল যুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল—অস্ত্ৰবিদ্যাত নিপুণ সেই দুয়োৰ সংঘৰ্ষ ইন্দ্ৰ আৰু বৃত্ৰৰ যুদ্ধৰ দৰে ভয়ংকৰ আছিল।

Verse 109

विक्रीड्य सुचिरं भीमो राक्षसेन सहानघ । निजघान महावीर्यस्तं तदा निर्बलं बली,निष्पाप श्रीकृष्ण! महापराक्रमी और बलवान्‌ भीमसेनने उस राक्षसके साथ बहुत देरतक खिलवाड़ करके उसके निर्बल हो जानेपर उसे मार डाला

হে অনঘ! মহাবীৰ্য আৰু বলৱান ভীমে সেই ৰাক্ষসৰ সৈতে বহুক্ষণ ক্ৰীড়াৰ দৰে যুদ্ধ কৰি, পাছত সি দুৰ্বল হ’লে তাক বধ কৰিলে।

Verse 110

हत्वा हिडिम्बं भीमो5थ प्रस्थितो भ्रातृभि: सह । हिडिम्बामग्रत: कृत्वा यस्यां जातो घटोत्कच:

হিডিম্বক বধ কৰি ভীম ভ্ৰাতৃসকলৰ সৈতে আগবাঢ়িল আৰু হিডিম্বাক আগত ৰাখিলে। সেই হিডিম্বাৰ গৰ্ভতেই ঘটোৎকচৰ জন্ম হ’ল।

Verse 111

ततः सम्प्राद्रवन्‌ सर्वे सह मात्रा परंतपा: । एकचक्रामभिमुखा: संवृता ब्राह्मणव्रजै:,तदनन्तर सब परंतप पाण्डव अपनी माताके साथ आगे बढ़े। ब्राह्मणोंसे घिरे हुए ये लोग एकचक्रा नगरीकी ओर चल दिये

তাৰ পিছত শত্রুসন্তাপক পাণ্ডৱসকল সকলোৱে মাতৃসহ যাত্ৰা কৰিলে। ব্ৰাহ্মণসমূহে পৰিবেষ্টিত হৈ তেওঁলোকে একচক্ৰা নগৰীৰ অভিমুখে আগবাঢ়িলে।

Verse 112

प्रस्थाने व्यास एषां च मन्त्री प्रियहिते रत: । ततोडगच्छन्नेकचक्रां पाण्डवा: संशितव्रता:

যাত্ৰাৰ সময়ত তেওঁলোকৰ প্ৰিয় আৰু হিতত ৰত ব্যাস মুনিয়েই তেওঁলোকৰ পৰামৰ্শদাতা আছিল। তেওঁৰ উপদেশ অনুসাৰে দৃঢ়ব্ৰতী পাণ্ডৱসকলে একচক্ৰা নগৰীত গমন কৰিলে।

Verse 113

तत्राप्यासादयामासुर्बक॑ नाम महाबलम्‌ | पुरुषादं प्रतिभयं हिडिम्बेनैव सम्मितम्‌,वहाँ जानेपर भी इन्हें नरभक्षी राक्षस महाबली बकासुर मिला। वह भी हिडिम्बके ही समान भयंकर था

সেই ঠাইতো তেওঁলোকে ‘বক’ নামৰ এক মহাবলী নৰভক্ষী ৰাক্ষসৰ সন্মুখীন হ’ল। সিও হিডিম্বৰ দৰেই ভয়ংকৰ আছিল।

Verse 114

तं॑ चापि विनिहत्योग्रं भीम: प्रहरतां वर: । सहितो भ्रातृभि: सर्वैर्द्रपदस्य पुरं ययौ,योद्धाओंमें श्रेष्ठ भीम उस भयंकर राक्षसको मारकर अपने सब भाइयोंके साथ मेरे पिता ट्रुपदकी राजधानीमें गये

সেই উগ্ৰ ৰাক্ষসকো বধ কৰি, প্ৰহাৰকাৰীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ভীম সকলো ভ্ৰাতাসহ দ্ৰুপদৰ নগৰীত গ’ল।

Verse 115

लब्धाहमपि तत्रैव वसता सव्यसाचिना । यथा त्वया जिता कृष्ण रुक्मिणी भीष्मकात्मजा

মোৰ পিতাৰ ৰাজধানীত সৱ্যসাচী অৰ্জুনে বাস কৰি থাকোঁতে তাতেই তেওঁ মোকো জয় কৰিছিল—যেনেকৈ, হে কৃষ্ণ, তুমি ভীষ্মকৰ কন্যা ৰুক্মিণীক জয় কৰিছিলা।

Verse 116

एवं सुयुद्धे पार्थेन जिताहं मधुसूदन । स्वयंवरे महत्‌ कर्म कृत्वा न सुकरं परै:,मधुसूदन! स्वयंवरमें, जो महान्‌ कर्म दूसरोंके लिये दुष्कर था, वह करके भारी युद्धमें भी अर्जुनने मुझे जीत लिया था

হে মধুসূদন! ভয়ংকৰ যুদ্ধত পাৰ্থ অৰ্জুনে মোক জয় কৰিছিল; আৰু আগতে স্বয়ংবৰতেও তেওঁ এনে মহৎ কৰ্ম সাধন কৰিছিল, যি আনৰ বাবে সহজ নাছিল।

Verse 117

एवं क्लेशै: सुबहुभि: क्लिश्यमाना सुदु:ःखिता । निवसाम्यार्यया हीना कृष्ण धौम्यपुर:सरा

এইদৰে বহু ক্লেশত ক্লিষ্ট আৰু গভীৰ দুখত নিমগ্ন হৈ, হে কৃষ্ণে! মোৰ আৰ্যা (কুন্তী)ৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হৈ মই ধৌম্যক আগত ৰাখি অৰণ্যত বাস কৰিছোঁ।

Verse 118

त इमे सिंहविक्रान्ता वीर्येणा भ्यधिका: परै: । विहीनै: परिक्लिश्यन्तीं समुपैक्षन्त मां कथम्‌

সেই পাণ্ডৱসকল সিংহসম বিক্ৰমশালী, শক্তি-বীৰ্যত শত্রুসকলতকৈ অধিক; তথাপি তেওঁলোকতকৈ সম্পূৰ্ণ হীন কৌৰৱসকলে ভৰা সভাত মোক যেতিয়া পীড়া দিছিল, তেতিয়া তেওঁলোকে মোক কেনেকৈ উপেক্ষা কৰিলে?

Verse 119

एतादृशानि दुःखानि सहन्ती दुर्बलीयसाम्‌ । दीर्घकालं प्रदीप्तास्मि पापानां पापकर्मणाम्‌

পাপকর্মত লিপ্ত, অতিশয় দুৰ্বল সেই পাপী শত্রুসকলে দিয়া এনে-এনে দুখ মই সহি আছোঁ; আৰু দীঘলীয়া কাল ধৰি মই চিন্তাৰ অগ্নিত দগ্ধ হৈ আছোঁ।

Verse 120

कुले महति जातास्मि दिव्येन विधिना किल | पाण्डवानां प्रिया भार्या सनुषा पाण्डोर्महात्मन:

দিব্য বিধানৰ দ্বাৰা, বুলি প্ৰসিদ্ধ, মই এক মহান আৰু কুলীন বংশত জন্ম লৈছোঁ। মই পাণ্ডৱসকলৰ প্ৰিয় পত্নী আৰু মহাত্মা ৰজা পাণ্ডুৰ পুত্ৰবধূ।

Verse 121

कचग्रहमनुप्राप्ता सास्मि कृष्ण वरा सती । पज्चानां पाणए्डुपुत्राणां प्रेक्षतां मधुसूदन,मधुसूदन श्रीकृष्ण! मैं श्रेष्ठ और सती-साध्वी होती हुई भी इन पाँचों पाण्डवोंके देखते- देखते केश पकड़कर घसीटी गयी

হে মধুসূদন কৃষ্ণ! মই শ্ৰেষ্ঠা আৰু সতী-সাধ্বী হৈয়ো, এই পাঁচ পাণ্ডুপুত্ৰে চাই থাকোঁতেই মোৰ চুলি ধৰি টানি-হিঁচৰি লৈ যোৱা হৈছিল।

Verse 122

इत्युक्त्वा प्रारुदत्‌ कृष्णा मुखं प्रच्छाद्य पाणिना । पद्मकोशप्रकाशेन मृदुना मृदुभाषिणी,ऐसा कहकर मृदुभाषिणी द्रौपदी कमलकोशके समान कान्तिमान्‌ एवं कोमल हाथसे अपना मुँह ढककर फूट-फ़ूटकर रोने लगी

এনেদৰে কৈ মৃদুভাষিণী কৃষ্ণা (দ্ৰৌপদী) পদ্মকুঁড়িৰ দীপ্তিৰ দৰে কোমল হাতে মুখ ঢাকি হাউমাউকৈ কান্দিবলৈ ধৰিলে।

Verse 123

स्तनावपतितौ पीनौ सुजातौ शुभलक्षणौ | अभ्यवर्षत पाज्चाली दुःखजैरश्रुबिन्दुभि:,पांचालराजकुमारी कृष्णा अपने कठोर, उभरे हुए, शुभलक्षण तथा सुन्दर स्तनोंपर दुःखजनित अभ्रुबिन्दुओंकी वर्षा करने लगी

পাঞ্চালৰাজকন্যা পাঞ্চালী (কৃষ্ণা) দুখজন্মা অশ্ৰুবিন্দুৰ বৰষুণ নিজৰ পূৰ্ণ, সুগঠিত, শুভলক্ষণযুক্ত স্তনৰ ওপৰত ঝৰাবলৈ ধৰিলে।

Verse 124

चक्षुषी परिमार्जन्ती नि:श्वसन्ती पुन: पुन: । बाष्पपूर्णेन कण्ठेन क्रुद्धा वचनमत्रवीत्‌,कुपित हुई द्रौपदी बार-बार सिसकती और आँसू पोंछती हुई आँसूभरे कण्ठसे बोली --

ক্ৰুদ্ধ দ্ৰৌপদী বাৰে বাৰে চকু মচি, পুনঃ পুনঃ নিশ্বাস এৰি, অশ্ৰুভৰা কণ্ঠে কথা ক’লে।

Verse 125

नैव मे पतय: सन्ति न पुत्रा न च बान्धवा: । न भ्रातरो न च पिता नैव त्वं मधुसूदन,“मधुसूदन! मेरे लिये न पति हैं, न पुत्र हैं, न बान्धव हैं, न भाई हैं, न पिता हैं और न आप ही हैं

মধুসূদন! মোৰ বাবে ন স্বামী আছে, ন পুত্ৰ, ন আত্মীয়; ন ভ্ৰাতা আছে, ন পিতা—আৰু তুমিও নাই।

Verse 126

ये मां विप्रकृतां क्षुद्रैरुपेक्षध्व॑ं विशोकवत्‌ | नच मे शाम्यते दुःखं कर्णो यत्‌ प्राहसत्‌ तदा

নীচ লোকসকলে যি মোক অপমান কৰিছিল, তোমালোক সেয়া এনেদৰে উপেক্ষা কৰিছা যেন তোমালোকৰ অন্তৰত একো শোক নাই; আৰু সেই সময়ত কৰ্ণই মোক যি উপহাস কৰিছিল, তাৰ পৰা জন্মা দুখ মোৰ ভিতৰত শান্ত নহয়।

Verse 127

चतुर्भि: कारणै: कृष्ण त्वया रक्ष्यास्मि नित्यश: । सम्बन्धाद्‌ गौरवात्‌ सख्यात्‌ प्रभुत्वेनेव केशव

কৃষ্ণ! চাৰিটা কাৰণত তোমাক সদায় মোক ৰক্ষা কৰিব লাগিব—প্ৰথম, আমাৰ সম্বন্ধৰ বাবে; দ্বিতীয়, মোৰ গৌৰৱৰ বাবে (অগ্নিকুণ্ডৰ পৰা উদ্ভূত হোৱা বাবে); তৃতীয়, সখ্যৰ বাবে; আৰু চতুৰ্থ, হে কেশৱ, কাৰণ ৰক্ষা কৰাৰ ক্ষমতা আৰু অধিকার তোমাৰ আছে।

Verse 128

वैशम्पायन उवाच अथ तामब्रवीत्‌ कृष्णस्तस्मिन्‌ वीरसमागमे । वैशम्पायनजी कहते हैं-जनमेजय! यह सुनकर भगवान्‌ श्रीकृष्णने वीरोंके उस समुदायमें द्रौपदीसे इस प्रकार कहा ।।

বৈশম্পায়ন ক’লে—তাৰ পাছত বীৰসমাগমৰ সেই সভাত কৃষ্ণই তাইক এইদৰে ক’লে। বাসুদেৱ ক’লে—হে ভদ্ৰে! যিসকলৰ ওপৰত তুমি ক্ৰুদ্ধ, তেওঁলোকৰ স্ত্ৰীসকলেও এনেদৰেই কান্দিব, যেতিয়া তেওঁলোকে নিজৰ প্ৰাণপ্ৰিয় স্বামীসকলক অৰ্জুনৰ শৰৰে আচ্ছন্ন, ৰক্তধাৰাত প্লাৱিত, ভূমিত পৰি থকা দেখিব।

Verse 129

निहतान्‌ वल्लभान्‌ वीक्ष्य शयानान्‌ वसुधातले । यत्‌ समर्थ पाण्डवानां तत्‌ करिष्यामि मा शुच:

বাসুদেৱ ক’লে—প্ৰিয়জনসকল নিহত হৈ ভূমিত শুই থকা দেখি তুমি শোক কৰিছা; পাণ্ডৱসকলৰ হিতৰ বাবে মোৰ সামৰ্থ্যত যি আছে, সেয়া সকলো মই কৰিম—শোক নকৰিবা।

Verse 130

। (४ $ ५ ११ ॥॥ (९; सत्य॑ ते प्रतिजानामि राज्ञां राज्ञी भविष्यसि | पतेद्‌ द्यौर्हिमवाञ्छीर्येत्‌ पृथिवी शकलीभवेत्‌

বাসুদেৱে ক’লে—“সত্যৰ শপথ কৰি কওঁ: তুমি ৰজাসকলৰ মাজত ৰাণী হ’বা। আকাশ ফাটি পৰক, হিমালয় বিদীৰ্ণ হওক, পৃথিৱী খণ্ড-বিখণ্ড হওক, সাগৰ শুকাই যাওক—তথাপি মোৰ বাক্য মিছা হ’ব নোৱাৰে।” শ্ৰীকৃষ্ণৰ এই অটল আশ্বাস শুনি দ্ৰৌপদীয়ে তিৰ্যক দৃষ্টিৰে নিজৰ মধ্যম স্বামী অৰ্জুনলৈ চালে; তেতিয়া অৰ্জুনে দ্ৰৌপদীক ক’লে।

Verse 131

शुष्येत्‌ तोयनिधि: कृष्णे न मे मोघं वचो भवेत्‌ । तच्छुत्वा द्रौपदी वाक्‍्यं प्रतिवाक्यमथाच्युतात्‌

“হে কৃষ্ণে! জলনিধি সাগৰো যদি শুকাই যায়, তথাপি মোৰ বাক্য নিষ্ফল নহ’ব।” অচ্যুতৰ এই প্ৰত্যুত্তৰ শুনি দ্ৰৌপদীয়ে তিৰ্যক দৃষ্টিৰে নিজৰ মধ্যম স্বামী অৰ্জুনলৈ চালে।

Verse 132

साचीकृतमवेक्षत्‌ सा पाञज्चाली मध्यमं पतिम्‌ | आबभाषे महाराज द्रौपदीमर्जुनस्तदा

পাঞ্চালী দ্ৰৌপদীয়ে তিৰ্যক দৃষ্টিৰে নিজৰ মধ্যম স্বামীৰ ফালে চালে। তেতিয়া, মহাৰাজ, অৰ্জুনে দ্ৰৌপদীক সম্বোধন কৰি ক’লে।

Verse 133

मा रोदी: शुभतागम्राक्षि यदाह मधुसूदन: । तथा तद्‌ भविता देवि नान्यथा वरवर्णिनि

“শুভ তাম্ৰনয়না দেবী, বৰবৰ্ণিনী! কান্দো নে। মধুসূদনে যি কৈছে, সেয়াই নিশ্চয় তেনেকৈয়ে হ’ব—অন্যথা নহয়।”

Verse 134

धृष्टह्ुम्न उवाच अहं द्रोणं हनिष्यामि शिखण्डी तु पितामहम्‌ । दुर्योधनं भीमसेन: कर्ण हन्ता धनंजय:

ধৃষ্টদ্যুম্ন ক’লে—“ভনী! মই দ্ৰোণক বধ কৰিম; শিখণ্ডী পিতামহ ভীষ্মক পতিত কৰিব। ভীমসেনে দুর্যোধনক নিধন কৰিব, আৰু ধনঞ্জয় (অৰ্জুন) কৰ্ণৰ সংহাৰক হ’ব। শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু বলৰামৰ আশ্ৰয়ত আমি ৰণত শত্রুসকলৰ বাবে অজেয়; ইন্দ্ৰও যুদ্ধত আমাক পৰাস্ত কৰিব নোৱাৰে—তেন্তে ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ পুত্ৰসকলৰ কথা ক’ত!”

Verse 135

रामकृष्णौ व्यपाश्रित्य अजेया: सम रणे स्वसः । अपि वृत्रहणा युद्धे कि पुनर्धुतराष्ट्रजे

ধৃষ্টদ্যুম্ন ক’লে—ভনী! বলৰাম আৰু শ্ৰীকৃষ্ণৰ আশ্ৰয় লৈ আমি ৰণত শত্রুৰ বাবে অজেয়। বৃত্ৰহন্তা ইন্দ্ৰও যুদ্ধত আমাক পৰাজিত কৰিব নোৱাৰে; তেন্তে ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ পুত্ৰসকলৰ কথা আৰু কি!

Verse 136

वैशम्पायन उवाच इत्युक्तेडभिमुखा वीरा वासुदेवमुपास्थिता: । तेषां मध्ये महाबाहुः: केशवो वाक्यमब्रवीत्‌

বৈশম্পায়ন ক’লে—জনমেজয়! ধৃষ্টদ্যুম্নৰ কথা শুনি তাত উপস্থিত বীৰসকলে বাসুদেৱৰ ফালে মুখ কৰি সাৱধান হ’ল। তেওঁলোকৰ মাজতে মহাবাহু কেশৱে এই বাক্য ক’লে।

Verse 346

द्वारकामात्मसात्‌ कृत्वा समुद्र गमयिष्यसि । गोपति और तालकेतु--ये दोनों भी आपके ही हाथसे मारे गये। जनार्दन! भोग- सामग्रियोंसे सम्पन्न तथा ऋषि-मुनियोंकी प्रिय अपने अधीन की हुई पुण्यमयी द्वारका नगरीको आप अन्तमें समुद्रमें विलीन कर देंगे

অর্জুন ক’লে—হে জনাৰ্দন! দ্বাৰকাক নিজৰ অধীন কৰি তুমি শেষত তাক সমুদ্ৰত লীন কৰাবা। গোপতি আৰু তালকেতু—এই দুয়ো তোমাৰ হাততেই নিহত হৈছিল। ভোগ-সামগ্ৰীৰে সমৃদ্ধ, ঋষি-মুনিসকলৰ প্ৰিয় আৰু তোমাৰ অধীনস্থ সেই পুণ্যময় দ্বাৰকা-নগৰী অৱশেষে সাগৰত বিলীন হ’ব।