Adhyaya 31

Verse 1

ऑपन--माजल बछ। अकाल एकत्रिशो< ध्याय: पाण्डवोंका द्वैवायनसरोवरपर जाना

সঞ্জয়ে ক’লে—মহাৰাজ! সেই তিন ৰথী আঁতৰি যোৱাৰ পাছত পাণ্ডৱসকলে সেই হ্ৰদলৈ গ’ল, য’ত দুৰ্যোধন লুকাই আছিল।

Verse 2

आसाद्य च कुरुश्रेष्ठ तदा द्वैपायनं हृदम्‌ । स्तम्भितं धार्तराष्ट्रेण दृष्टयवा तं सलिलाशयम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ! তেতিয়া দ্বৈপায়ন হ্ৰদত উপস্থিত হৈ (যুধিষ্ঠিৰে) দেখিলে যে ধাৰ্তৰাষ্ট্ৰ (দুৰ্যোধন) সেই জলাশয়ৰ জল স্তম্ভিত কৰি ৰাখিছে।

Verse 3

वासुदेवमिदं वाक्यमब्रवीत्‌ कुरुनन्दन: । पश्येमां धार्तराष्ट्रेण मायामप्सु प्रयोजिताम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—তেতিয়া কুৰুনন্দন যুধিষ্ঠিৰে বাসুদেৱক ক’লে—“প্ৰভো! চাওক, ধাৰ্তৰাষ্ট্ৰে পানীৰ ভিতৰত কেনেকুৱা মায়া প্ৰয়োগ কৰিছে!”

Verse 4

विष्टभ्य सलिलं शेते नास्य मानुषतो भयम्‌ । दैवीं मायामिमां कृत्वा सलिलान्तर्गतो हायम्‌

সি জলক ঠেক দি তাৰ ওপৰতে শুই আছে; মানুহৰ পৰা তাৰ কোনো ভয় নাই। এই দেৱীয় মায়া ধৰি সি জলের অন্তৰলৈ প্ৰৱেশ কৰিছে।

Verse 5

“यह पानीको रोककर सो रहा है। इसे यहाँ मनुष्यसे किसी प्रकारका भय नहीं है; क्योंकि यह इस दैवी मायाका प्रयोग करके जलके भीतर निवास करता है ।।

সঞ্জয়ে ক’লে—কপটত কপটবুদ্ধি থকা এইজন মোৰ হাতৰ পৰা জীৱিত অৱস্থাত ৰেহাই নাপাব; সমৰত যদি স্বয়ং বজ্ৰধাৰী ইন্দ্ৰই সহায় কৰে, তেতিয়াও নহয়।

Verse 6

वायुदेव उवाच मायाविन इमां मायां मायया जहि भारत

বায়ুদেৱে ক’লে—হে মায়াবী ভাৰত! নিজৰ মায়াৰে এই মায়া ধ্বংস কৰ।

Verse 7

क्रियाभ्युपायैर्बहुभि्मायामप्सु प्रयोज्य च

বহু ক্ৰিয়াত্মক উপায় আৰু কৌশল প্ৰয়োগ কৰি, আৰু পানীত মায়া নিয়োগ কৰিও…

Verse 8

क्रियाभ्युपायैरिन्द्रेण निहता दैत्यदानवा:

ক্ৰিয়াত্মক উপায়েৰে ইন্দ্ৰই বহু দৈত্য আৰু দানৱক নিহত কৰিছিল।

Verse 9

क्रियाभ्युपायैर्बहुभिर्बलियंद्धो महात्मना । क्रियाभ्युपायैर्बहुभिर्हिरिण्याक्षो महासुर:

বহু ক্ৰিয়াত্মক উপায়ে মহাত্মা ভগৱানে বলিক বদ্ধ কৰিছিল; আৰু বহু উপায়ে মহাসুৰ হিৰণ্যাক্ষো বধ হৈছিল।

Verse 10

हिरण्यकशिपुश्चैव क्रिययैव निषूदितौ । वृत्रश्न निहतो राजन्‌ क्रिययैव न संशय:

হিৰণ্যকশিপুও কেৱল কাৰ্যকৰ কৰ্মৰ দ্বাৰাই নিধন হৈছিল। ৰাজন, বৃত্ৰাসুৰো কৰ্ম-উপায়েৰে বধ হৈছিল—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।

Verse 11

तथा पौलस्त्यतनयो रावणो नाम राक्षस: । रामेण निहतो राजन्‌ सानुबन्ध: सहानुग:

তদ্ৰূপ, ৰাজন, পৌলস্ত্যবংশীয় ৰাক্ষস ৰাৱণ ৰামৰ দ্বাৰা নিধন হৈছিল—তাৰ অনুবন্ধ আৰু অনুগামীসহ।

Verse 12

क्रियाभ्युपायैर्निहती मया राजन्‌ पुरातनौ

ৰাজন, কাৰ্যকৰ উপায় আৰু কৌশলেৰে মই একদা সেই দুজন প্ৰাচীনক নিধন কৰিছিলোঁ।

Verse 13

वातापिरिल्वलश्नैव त्रिशिराश्न तथा विभो,प्रभो! वातापि, इल्वल, त्रिशिरा तथा सुन्द-उपसुन्द नामक असुर भी कार्यकौशलसे ही मारे गये हैं। क्रियात्मक उपायोंसे ही इन्द्र स्वर्गका राज्य भोगते हैं

হে বিভো, বাতাপি, ইল্বল আৰু ত্ৰিশিৰাও—সকলোৱে কৌশলী কৰ্মৰ দ্বাৰাই নিধন হৈছিল।

Verse 14

सुन्दोपसुन्दावसुरौ क्रिययैव निषूदितौ | क्रियाभ्युपायैरिन्द्रेण त्रिदिवं भुज्यते विभो

হে বিভো, সুন্দ আৰু উপসুন্দ—এই দুজন অসুৰ কেৱল কৰ্ম-উপায়েই নিধন হৈছিল। আৰু কৰ্ম-উপায়েৰে ইন্দ্ৰে ত্ৰিদিবৰ ৰাজ্য ভোগ কৰে।

Verse 15

क्रिया बलवती राजन्‌ नान्यत्‌ किंचिद्‌ युधिष्ठिर । दैत्याश्ष दानवाश्षैव राक्षसा: पार्थिवास्तथा

বায়ুৱে ক’লে—হে ৰাজন যুধিষ্ঠিৰ! সঠিকভাৱে কৰা কৰ্মই বলৱান; সঁচাকৈ তাৰ বাহিৰে আন একো প্ৰবল নহয়। দৈত্য-দানৱ, ৰাক্ষস আৰু পৃথিৱীৰ ৰজাসকলৰ ক্ষেত্ৰতো একেই সত্য।

Verse 16

संजय उवाच इत्युक्तो वासुदेवेन पाण्डव: संशितव्रत:

সঞ্জয়ে ক’লে—মহাৰাজ! বাসুদেৱ শ্ৰীকৃষ্ণে এনেদৰে কোৱাৰ পাছত, কঠোৰ ব্ৰতত অচল পাণ্ডৱ যুধিষ্ঠিৰে পানীত অৱস্থিত আপোনাৰ মহাবলী পুত্ৰক যেন হাঁহিৰ ছাঁয়াৰে উত্তৰ দিলে।

Verse 17

जलस्थं तं महाराज तव पुत्र महाबलम्‌ | अभ्यभाषत कौन्तेय: प्रहसन्निव भारत

মহাৰাজ! পানীত অৱস্থিত আপোনাৰ সেই মহাবলী পুত্ৰক, হে ভাৰতশ্ৰেষ্ঠ, কৌন্তেয় যুধিষ্ঠিৰে যেন হাঁহিৰ ছাঁয়াৰে সম্বোধন কৰিলে।

Verse 18

सुयोधन किमर्थो5यमारम्भो<प्सु कृतस्त्वया । सर्व क्षत्रं घातयित्वा स्वकुलं च विशाम्पते

হে সুয়োধন! তুমি পানীত এই আৰম্ভণি কিয় উদ্দেশ্যে কৰিলা? হে প্ৰজানাথ! সমগ্ৰ ক্ষত্ৰিয়বৰ্গ আৰু নিজৰ কুলৰ সংহাৰ কৰাই এতিয়া কিয় তুমি জলাশ্ৰয় লৈছা?

Verse 19

जलाशगयं प्रविष्टोडद्य वाउ्छड्जीवितमात्मन: । उत्तिष्ठ राजन्‌ युध्यस्व सहास्माभि: सुयोधन

আজি তুমি নিজৰ জীৱন ৰক্ষা কৰিব বিচাৰি জলাশয়ত প্ৰৱেশ কৰিছা। হে ৰাজা সুয়োধন! উঠা, আমাৰ সৈতে যুদ্ধ কৰা।

Verse 20

स ते दर्पो नरश्रेष्ठ स च मान: क्व ते गत: । यस्त्वं संस्तभ्य सलिलं भीतो राजन्‌ व्यवस्थित:

ৰাজন! নৰশ্ৰেষ্ঠ! তোমাৰ সেই আগৰ দৰ্প আৰু অহংকাৰ ক’লৈ গ’ল? এতিয়া ভয়তে জল ৰোধ কৰি ইয়াত লুকাই থিয় হৈ আছা।

Verse 21

सर्वे त्वां शूर इत्येवं जना जल्पन्ति संसदि | व्यर्थ तद्‌ भवतो मन्ये शौर्य सलिलशायिन:

সভাত সকলোৱে তোমাক ‘শূৰ’ বুলি কয়; কিন্তু ভয়তে জলে শুই থকা তোমাৰ সেই শৌৰ্যক মই বৃথা বুলি মানো।

Verse 22

उत्तिष्ठ राजन्‌ युध्यस्व क्षत्रियोडसि कुलोद्धव: । कौरवेयो विशेषेण कुलं जन्म च संस्मर,“राजन! उठो, युद्ध करो; क्योंकि तुम कुलीन क्षत्रिय हो, विशेषतः कुरुकुलकी संतान हो। अपने कुल और जन्मका स्मरण तो करो

ৰাজন! উঠা, যুদ্ধ কৰা; তুমি কুলজাত ক্ষত্ৰিয়—বিশেষকৈ কুরুবংশীয়। নিজৰ কুল আৰু জন্ম স্মৰণ কৰা।

Verse 23

स कथं कौरवे वंशे प्रशंसन्‌ जन्म चात्मन: । युद्धाद्‌ भीतस्ततस्तोयं प्रविश्य प्रतितिष्ठसि

তুমি কৌৰৱবংশত জন্ম লোৱাৰ গৌৰৱ কৰিছিলা; তেন্তে আজি যুদ্ধভয়তে জলে সোমাই তাতেই কেনেকৈ লুকাই থিয় হৈ আছা?

Verse 24

अयुद्धमव्यवस्थानं नैष धर्म: सनातन: । अनार्यजुष्टमस्वर्ग्य रणे राजन्‌ पलायनम्‌

নৰেশ্বৰ! যুদ্ধ নকৰা, বা যুদ্ধত স্থিৰ নথাকি ৰণৰ পৰা পলাই যোৱা—ই সনাতন ধৰ্ম নহয়। ই অনাৰ্যৰ আচৰণ; ইয়াৰ দ্বাৰা স্বৰ্গলাভ নহয়।

Verse 25

कथं पारमगत्वा हि युद्धे त्वं वै जिजीविषु: । इमान्‌ निपतितान दृष्ट्वा पुत्रान्‌ भ्रातृन्‌ पितूंस्तथा

সঞ্জয়ে ক’লে—যুদ্ধৰ পাৰ নাপাই, শেষলৈ ননিয়াকৈ, তোমাৰ জীয়াই থাকিবলৈ ইচ্ছা কেনেকৈ জাগিল? ৰণভূমিত পতিত এই পুত্ৰ, ভ্ৰাতা আৰু পিতৃতুল্য বৃদ্ধসকলক দেখি সত্ত্বেও তুমি প্ৰাণৰক্ষাত কেনেকৈ আসক্ত হ’লা?

Verse 26

सम्बन्धिनो वयस्यांश्व मातुलान्‌ बान्धवांस्तथा । घातयित्वा कथं तात हदे तिष्ठसि साम्प्रतम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—নিজৰ সম্বন্ধী, বন্ধু, মাতুল আৰু বান্ধৱসকলকো ঘাত কৰাই, হে প্ৰিয়, তুমি এতিয়া এই হ্ৰদত কেনেকৈ লুকাই আছা?

Verse 27

शूरमानी न शूरस्त्वं मृषा वदसि भारत । शूरो5हमिति दुर्बुद्धे सर्वलोकस्य शृण्वत:

সঞ্জয়ে ক’লে—তুমি নিজকে শূৰ বুলি মানা, কিন্তু তুমি শূৰ নহয়। হে ভাৰত, হে দুৰ্বুদ্ধি! সকলো লোক শুনি থাকোঁতে তুমি মিছাকৈ কোৱা—“মই শূৰ।”

Verse 28

न हि शूरा: पलायन्ते शत्रून्‌ दृष्टया कथठ्चन । ब्रृहि वा त्वं यया वृत्त्या शूर त्यजसि संगरम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—যিসকল সঁচাকৈ শূৰ, তেওঁলোকে শত্ৰুক দেখি কোনোপধ্যেই পলাই নাযায়। তেন্তে কোৱা—শূৰ বুলি নিজকে কোৱা তুমি কোন অজুহাতত, কোন আচৰণত যুদ্ধ ত্যাগ কৰিছা?

Verse 29

स त्वमुत्तिष्ठ युध्यस्व विनीय भयमात्मन: । घातयित्वा सर्वसैन्यं भ्रातृश्वैव सुयोधन

সঞ্জয়ে ক’লে—সেয়ে, নিজৰ অন্তৰৰ ভয় দমন কৰি উঠা আৰু যুদ্ধ কৰা। হে সুয়োধন! ভ্ৰাতাসকলক আৰু সমগ্ৰ সেনাক নিধন কৰাই, ক্ষত্ৰিয়ধৰ্মৰ আশ্ৰয় লোৱা তোমাৰ দৰে পুৰুষে এতিয়া ‘ধৰ্ম’ৰ অজুহাতত কেৱল প্ৰাণ বচোৱাৰ কথাই ভাবা শোভা নাপায়।

Verse 30

इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापव॑रमें तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

সঞ্জয়ে ক’লে— সুয়োধন! ধৰ্মসাধনৰ ইচ্ছা থাকিলে এতিয়া কেৱল প্ৰাণৰক্ষা কৰাৰ কথাই ভাবিবৰ সময় নহয়। ক্ষত্ৰিয়ধৰ্মৰ আশ্ৰয় লৈ, ভ্ৰাতৃসকল আৰু সমগ্ৰ সেনাক নিধন কৰাই থিয় হৈ থকা তোমাৰ দৰে পুৰুষে এই মুহূৰ্তত কেৱল নিজৰ জীৱন বচাবলৈ মন নলগাব। সেয়ে ভয় ত্যাগ কৰি উঠা আৰু যুদ্ধ কৰা।

Verse 31

यत्‌ तु कर्णमुपाश्रित्य शकुनिं चापि सौबलम्‌ । अमर्त्य इव सम्मोहात्‌ त्वमात्मानं न बुद्धवान्‌

সঞ্জয়ে ক’লে— কৰ্ণ আৰু সুবলপুত্ৰ শকুনিৰ আশ্ৰয় লৈ মোহবশত তুমি নিজকে যেন অমৰ বুলি ভাবিছিলা; নিজৰ সত্য অৱস্থা তুমি বুজা নাছিলা।

Verse 32

तत्‌ पापं सुमहत्‌ कृत्वा प्रतियुद्धयस्व भारत । कथं हि त्वद्विधो मोहादू रोचयेत पलायनम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে— ইমান মহাপাপ কৰি পেলোৱাৰ পাছত এতিয়া, হে ভাৰতবংশীয়, প্ৰতিযুদ্ধ কৰা। মোহবশত তোমাৰ দৰে পুৰুষে যুদ্ধৰ পৰা পলাই পিঠ দেখোৱাক কেনেকৈ মানি ল’ব?

Verse 33

क्व ते तत्‌ पौरुषं यातं क्व च मान: सुयोधन । क्व च विक्रान्तता याता कक्‍्व च विस्फूर्जितं महत्‌

সঞ্জয়ে ক’লে— সুয়োধন! তোমাৰ সেই পৌৰুষ ক’লৈ গ’ল? তোমাৰ মান-অভিমান ক’ত? তোমাৰ বীৰত্ব ক’ত হেৰাল, আৰু সেই মহা গর্জন-তর্জন ক’ত?

Verse 34

क्व ते कृतास्त्रता याता किज्च शेषे जलाशये । स त्वमुत्तिष्ठ युध्यस्व क्षत्रधर्मेण भारत

সঞ্জয়ে ক’লে— তোমাৰ অস্ত্ৰবিদ্যাৰ নিপুণতা ক’লৈ গ’ল, আৰু তুমি কিয় এই জলাশয়ত পৰি আছ? হে ভাৰতবংশীয়, উঠা আৰু ক্ষত্ৰিয়ধৰ্ম অনুসাৰে যুদ্ধ কৰা।

Verse 35

अस्मांस्तु वा पराजित्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम्‌ । अथवा निहतोअस्माभिभर्भूमौ स्वप्स्यसि भारत,“भरतनन्दन! हम सब लोगोंको परास्त करके इस पृथ्वीका शासन करो अथवा हमारे हाथों मारे जाकर सदाके लिये रणभूमिमें सो जाओ

হে ভাৰতবংশধৰ! হয় আমাক সকলোকে পৰাজিত কৰি এই পৃথিৱী শাসন কৰা, নতুবা আমাৰ হাতে নিহত হৈ ৰণভূমিত চিৰদিনৰ বাবে শুই থাকিবা।

Verse 36

एष ते परमो धर्म: सृष्टो धात्रा महात्मना | तं॑ कुरुष्व यथातथ्यं राजा भव महारथ

মহাত্মা বিধাতাই তোমাৰ বাবে এই পৰম ধৰ্ম নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। তাক সত্য আত্মাৰে পালন কৰা। হে মহাৰথী! প্ৰকৃত অৰ্থত ৰজা হোৱা—ৰাজোচিত পৰাক্ৰম প্ৰকাশ কৰা।

Verse 37

संजय उवाच एवमुक्तो महाराज धर्मपुत्रेण धीमता । सलिलस्थस्तव सुत इदं वचनमत्रवीत्‌,संजय कहते हैं--महाराज! बुद्धिमान्‌ धर्मपुत्र युधिष्ठिरके ऐसा कहनेपर जलके भीतर स्थित हुए तुम्हारे पुत्रने यह बात कही

সঞ্জয়ে ক’লে—মহাৰাজ! বুদ্ধিমান ধৰ্মপুত্ৰ যুধিষ্ঠিৰে এনেদৰে কোৱাৰ পাছত, পানীৰ ভিতৰত অৱস্থিত তোমাৰ পুত্ৰই এই বাক্য ক’লে।

Verse 38

दुर्योधन उवाच नैतच्चित्रं महाराज यद्धी: प्राणिनमाविशेत्‌ । न च प्राणभयाद्‌ भीतो व्यपयातो5स्मि भारत

দুৰ্যোধনে ক’লে—মহাৰাজ! যিকোনো প্ৰাণীৰ মনত ভয় সোমাই পৰাটো আশ্চৰ্য নহয়; কিন্তু হে ভাৰতবংশজ! প্ৰাণভয়ত ভীত হৈ মই আঁতৰি আহি ইয়াত আশ্ৰয় লোৱা নাই।

Verse 39

अरथश्षानिषज्जी च निहतः पार्ष्णिसारथि: | एकश्चाप्यगण: संख्ये प्रत्याश्चासमरोचयम्‌

মোৰ ওচৰত না ৰথ আছে, না তূণীৰ; মোৰ পাৰ্শ্বৰক্ষক আৰু সাৰথি নিহত হৈছে। যুদ্ধত মোৰ সেনা বিনষ্ট হৈ মই একা পৰি ৰ’লোঁ; সেয়ে কিছু সময় বিশ্ৰাম ল’বলৈ মোৰ ইচ্ছা হ’ল।

Verse 40

न प्राणहेतोर्न भयान्न विषादाद विशाम्पते । इदमम्भ: प्रविष्टो5स्मि श्रमात्‌ व्विदमनुछितम्‌

দুৰ্যোধনে ক’লে—হে প্ৰজানাথ! প্ৰাণ ৰক্ষাৰ বাবে নহয়, ভয়ৰ বাবে নহয়, বিষাদৰ বাবেও নহয়—মই এই পানীত প্ৰৱেশ কৰিছোঁ। কেৱল ক্লান্তিৰ কাৰণেই—যদিও ই অনুচিত—মই এনেকুৱা কৰিলোঁ।

Verse 41

त्वं चाश्वसिहि कौन्तेय ये चाप्यनुगतास्तव । अहमुत्थाय व: सर्वान्‌ प्रतियोत्स्यामि संयुगे

দুৰ্যোধনে ক’লে—হে কৌন্তেয়! তুমিও অলপ সময় বিশ্ৰাম লোৱা; আৰু তোমাৰ অনুগামীসকলেও শ্বাস ঘূৰাই লওক। তাৰ পাছত মই উঠি যুদ্ধক্ষেত্ৰত তোমালোক সকলোৰে সৈতে যুদ্ধ কৰিম।

Verse 42

युधिषछ्िर उवाच आश्चस्ता एव सर्वे सम चिरं त्वां मृगयामहे । तदिदानीं समुत्तिष्ठ युध्यस्वेह सुयोधन

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে সুয়োধন! আমি সকলোৱে বিশ্ৰাম কৰি ল’লোঁ আৰু বহু সময় ধৰি তোমাক বিচাৰি আছোঁ; সেয়ে এতিয়া উঠা আৰু ইয়াতেই যুদ্ধ কৰা।

Verse 43

हत्वा वा समरे पार्थान्‌ स्फीतं राज्यमवाप्रुहि । निहतो वा रणे<स्माभिवीरलोकमवाप्स्यसि

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—সমৰত পাৰ্থসকলক বধ কৰি সমৃদ্ধ ৰাজ্য লাভ কৰা; নতুবা ৰণভূমিত আমাৰ হাতে নিহত হৈ বীৰলোক প্ৰাপ্ত হ’বা।

Verse 44

दुर्योधन उवाच यदर्थ राज्यमिच्छामि कुरूणां कुरुनन्दन । त इमे निहता:ः सर्वे भ्रातरो मे जनेश्वर

দুৰ্যোধনে ক’লে—হে কুৰুনন্দন, হে জনেশ্বৰ! যিসকলৰ বাবে মই কৌৰৱৰ ৰাজ্য কামনা কৰিছিলোঁ, সেই মোৰ সকলো ভাই নিহত হৈছে।

Verse 45

क्षीणरत्नां च पृथिवीं हतक्षत्रियपुड्रवाम्‌ । न हात्सहाम्यहं भोक्तुं विधवामिव योषितम्‌

দুৰ্যোধনে ক’লে—এই পৃথিৱী ৰত্নশূন্য হৈছে, আৰু শ্ৰেষ্ঠ ক্ষত্ৰিয়সকল নিহত হৈছে। বিধৱা নাৰীৰ দৰে শ্ৰী আৰু আশ্ৰয়হীন এই পৃথিৱী ভোগ কৰা মোৰ সহ্য নহয়।

Verse 46

अद्यापि त्वहमाशंसे त्वां विजेतुं युधिष्ठिर । भड़्क्त्वा पाज्चालपाण्डूनामुत्साहं भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ युधिष्ठि!! मैं आज भी पांचालों और पाण्डवोंका उत्साह भंग करके तुम्हें जीतनेका हौसला रखता हूँ

দুৰ্যোধনে ক’লে—হে যুধিষ্ঠিৰ! আজিও মই তোমাক জয় কৰাৰ আশা ৰাখোঁ। হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ! পাঁচাল আৰু পাণ্ডৱৰ উদ্যম ভাঙি দিয়াৰ পাছতো তোমাক পৰাস্ত কৰাৰ সংকল্প মই ধৰি ৰাখিছোঁ।

Verse 47

न वत्विदानीमहं मन्ये कार्य युद्धेन कर्हिचित्‌ । द्रोणे कर्णे च संशान्ते निहते च पितामहे

দুৰ্যোধনে ক’লে—এতিয়া মোৰ মনে নহয় যে কোনো সময় এই যুদ্ধৰ দ্বাৰা কোনো উদ্দেশ্য সিদ্ধ হ’ব। দ্ৰোণ আৰু কৰ্ণ নীৰৱ হৈছে, আৰু পিতামহ ভীষ্মো নিহত; তেন্তে এই সংঘৰ্ষ চলাই যোৱাৰ কি প্ৰয়োজন?

Verse 48

अस्त्विदानीमियं राजन्‌ केवला पृथिवी तव । असहायो हि को राजा राज्यमिच्छेत्‌ प्रशासितुम्‌,राजन्‌! अब यह सूनी पृथ्वी तुम्हारी ही रहे। कौन राजा सहायकोंसे रहित होकर राज्य- शासनकी इच्छा करेगा?

দুৰ্যোধনে ক’লে—হে ৰাজন! এতিয়া এই পৃথিৱী কেৱল তোমাৰেই হওক। কিয়নো সহায়-সমৰ্থনবিহীন হৈ কোন ৰজাই বা ৰাজ্য শাসন কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিব?

Verse 49

सुहृदस्तादृशान्‌ हित्वा पुत्रान्‌ भ्रातृन्‌ पितृनपि । भवद्धिश्व ह्वते राज्ये को नु जीवेत मादृश:

দুৰ্যোধনে ক’লে—এনেকুৱা হিতৈষী সুহৃদসকলক, পুত্ৰসকলক, ভ্ৰাতৃসকলক, পিতৃসকলকো হেৰুৱাই; আৰু তোমালোকৰ দ্বাৰা ৰাজ্য কেঢ়ি লোৱা হ’লে—মোৰ দৰে মানুহ কোনে জীয়াই থাকিব পাৰিব?

Verse 50

अहं वनं गमिष्यामि हाजिनै: प्रतिवासित:ः । रतिर्हि नास्ति मे राज्ये हतपक्षस्थ भारत

মই মৃগচৰ্ম পিন্ধি বনলৈ গ’ম। হে ভাৰত! মোৰ পক্ষৰ লোকসকল নিহত হোৱাৰ পাছত এতিয়া এই ৰাজ্যত মোৰ একো আনন্দ নাই।

Verse 51

हतबान्धवभूयिष्ठा हताश्वा हतकुञ्जरा । एषा ते पृथिवी राजन्‌ भुड्क्ष्वैनां विगतज्वर:

হে ৰাজন! য’ত মোৰ অধিকাংশ বান্ধৱ-স্বজন নিহত হৈছে আৰু ঘোঁৰা-হাতী ধ্বংস হৈছে—সেই পৃথিৱী এতিয়া তোমাৰেই। তুমি চিন্তামুক্ত হৈ, জ্বৰহীন চিত্তে, ইয়াক ভোগ কৰা।

Verse 52

वनमेव गमिष्यामि वसानो मृगचर्मणी । न हि मे निर्जनस्यास्ति जीवितेडद्य स्पृहा विभो

হে প্ৰভু! মই মৃগচৰ্ম পিন্ধি একাই বনলৈ যাব। যেতিয়া মোৰ স্বজনেই নাই, তেতিয়া এই জীৱন আঁকড়ি ধৰি থাকিবলৈ মোৰ কোনো ইচ্ছা নাই।

Verse 53

तथाप्येन॑ ह्वतं युद्धे लोका द्रक्ष्यन्ति माधव । “माधव! यद्यपि यह छल-कपटकी विद्यामें बड़ा चतुर है

মাধৱ! তথাপি লোকসকলে তাক যুদ্ধত হত হোৱা দেখিব। ‘মাধৱ! ছল-কপটৰ কলাত সি যিমানেই চতুৰ হওক, তথাপি প্ৰতাৰণা কৰি মোৰ হাতৰ পৰা জীৱন্তে ৰক্ষা পাব নোৱাৰে। ৰণভূমিত বজ্ৰধাৰী ইন্দ্ৰ স্বয়ং যদি তাক সহায়ো কৰে, তথাপি সকলো লোকে তাক যুদ্ধত হত হোৱা দেখিব।’ ৰাজেন্দ্ৰ! তুমি যোৱা; যাৰ অধিপতি নষ্ট, যাৰ যোদ্ধাসকল নিহত, আৰু যাৰ ৰত্নসম্ভাৰ লুপ্ত—সেই পৃথিৱী ভোগ কৰা; তোমাৰ জীৱিকা ক্ষীণ হোৱা বাবে, তোমাৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে, যিমান পাৰা তিমান সুখে থাক।

Verse 54

संजय उवाच दुर्योधनं तव सुतं सलिलस्थं महायशा: । श्रुत्वा तु करुणं वाक्यमभाषत युधिषिर:

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! পানীত অৱস্থিত তোমাৰ পুত্ৰ দুর্যোধনৰ সেই কৰুণ বাক্য শুনি মহাযশস্বী যুধিষ্ঠিৰে তাক এইদৰে ক’লে।

Verse 55

युधिछिर उवाच आर्तप्रलापान्मा तात सलिलस्थ: प्रभाषिथा: । नैतन्मनसि मे राजन्‌ वाशितं शकुनेरिव

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—তাত, পানীত থিয় হৈ আৰ্তজনৰ দৰে প্ৰলাপ নকৰিবা। হে ৰাজন, তোমাৰ এই কথাবোৰ মোৰ মনত কোনো অৰ্থ লৈ স্থিৰ নহয়—পখীৰ কিচিৰমিচিৰৰ দৰে।

Verse 56

यदि वापि समर्थ: स्यास्त्वं दानाय सुयोधन । नाहमिच्छेयमवर्निं त्वया दत्तां प्रशासितुम्‌

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে সুয়োধন, তুমি দান দিবলৈ সমৰ্থ হলেও, তোমাৰ দিয়া ৰাজ্য মই শাসন কৰিব নাখোজোঁ।

Verse 57

सुयोधन! यदि तुम इसे देनेमें समर्थ होते तो भी मैं तुम्हारी दी हुई इस पृथ्वीपर शासन करनेकी इच्छा नहीं रखता ।।

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে সুয়োধন, তুমি দিবলৈ সমৰ্থ হলেও, তোমাৰ দানৰূপে এই পৃথিৱী শাসন কৰাৰ ইচ্ছা মোৰ নাই। হে ৰাজন, অধৰ্মৰ পথে তোমাৰ দিয়া এই ভূমি মই গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰোঁ; কিয়নো ক্ষত্ৰিয়ৰ বাবে দান গ্ৰহণক ধৰ্ম বুলি স্মৃতিত কোৱা নাই।

Verse 58

त्वया दत्तां न चेच्छेयं पृथिवीमखिलामहम्‌ । त्वां तु युद्धे विनिर्जित्य भोक्तास्मि वसुधामिमाम्‌

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—তোমাৰ দানৰূপে এই সমগ্ৰ পৃথিৱীও মই গ্ৰহণ কৰিব নাখোজোঁ। যুদ্ধত তোমাক পৰাজিত কৰিয়েই মই এই বসুধাৰ অধিকাৰ ভোগ কৰিম।

Verse 59

अनीश्वरश्व पृथिवीं कथं त्वं दातुमिच्छसि । त्वयेयं पृथिवी राजन्‌ किन्न दत्ता तदैव हि

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—যদি তুমি পৃথিৱীৰ অধীশ্বৰ নহও, তেন্তে তাক দান দিবলৈ কেনেকৈ ইচ্ছা কৰিছা? হে ৰাজন, এই পৃথিৱী সঁচাকৈ তোমাৰেই হ’লে, তেতিয়াই কিয় দিয়া নহ’ল?

Verse 60

वा्ष्णेयं प्रथमं राजन्‌ प्रत्याख्याय महाबलम्‌

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—“হে ৰাজন! প্ৰথমে মহাবলী বৃষ্ণেয়ক প্ৰত্যাখ্যান কৰি…”

Verse 61

अभियुक्तस्तु को राजा दातुमिच्छेद्धि मेदिनीम्‌

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—“শত্ৰুৰ চাপে পিষ্ট আৰু চাৰিওফালে আক্ৰান্ত ৰজা—এনে অৱস্থাত কোন ৰজাই পৃথিৱী দান কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিব? হে কুৰুনন্দন নৃপ! এতিয়া তুমি ন কাকো ৰাজ্য দিব পাৰা, ন বলপূৰ্বক ছিনিব পাৰা। এনে দশাত ‘ভূমি দান’ৰ ইচ্ছা তোমাৰ মনত কেনেকৈ জাগিল?”

Verse 62

न त्वमद्य महीं दातुमीश: कौरवनन्दन । आच्छेत्तुं वा बलादू राजन्‌ स कथं दातुमिच्छसि

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—“হে কুৰুনন্দন! আজি তুমি ন ভূমি দিবলৈ সক্ষম, ন বলপূৰ্বক ছিনিবলৈ সক্ষম। যি ৰজা নিজেই শত্ৰুৰ দ্বাৰা আক্ৰান্ত, সি আনক দেশ দান কৰাৰ কথা কেনেকৈ ভাবিব? যেতিয়া তুমি ন দিব পাৰা, ন বলৰে ল’ব পাৰা—তেন্তে এতিয়া ‘ভূমি দান’ৰ ইচ্ছা তোমাৰ মনত কেনেকৈ জন্মিল?”

Verse 63

मां तु निर्जित्य संग्रामे पालयेमां वसुन्धराम्‌ । सूच्यग्रेणापि यद्‌ भूमेरपि भिद्येत भारत

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—“যুদ্ধত মোক জয় কৰি এই বসুন্ধৰাৰ পালন কৰ। হে ভাৰত! আগতে সূচীৰ অগ্ৰে যিমান ভূমি বিদ্ধ হ’ব পাৰে, সিমানখিনিও তুমি মোক দিয়া নাছিলা; আৰু আজি, হে প্ৰজানাথ, সমগ্ৰ পৃথিৱী কেনেকৈ দিবলৈ ওলাইছা?”

Verse 64

तन्मात्रमपि तन्महां न ददाति पुरा भवान्‌ | स कथं पृथिवीमेतां प्रददासि विशाम्पते

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—“আগতে তুমি মহৎ হৈও সেই সামান্যখিনিও মোক দিয়া নাছিলা। হে বিশামপতে (প্ৰজাধিপ)! তেন্তে আজি এই সমগ্ৰ পৃথিৱী কেনেকৈ দিবলৈ কোৱা?”

Verse 65

सूच्यग्रं नात्यज: पूर्व स कथं त्यजसि क्षितिम्‌ | एवमैश्वर्यमासाद्य प्रशास्यथ पृथिवीमिमाम्‌

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—“আগতে তুমি সূঁইৰ আগটোও এৰি দিয়া নাছিলা; তেন্তে এতিয়া এই পৃথিৱীখন কেনেকৈ এৰি দিছা? এনে ঐশ্বৰ্য লাভ কৰি এই পৃথিৱীখনেই শাসন কৰা আৰু ৰক্ষা কৰা।”

Verse 66

मायावी मायया वध्य: सत्यमेतद्‌ युधिष्ठिर । भगवान्‌ श्रीकृष्णने कहा--भारत! मायावी दुर्योधनकी इस मायाको आप मायाद्वारा ही नष्ट कर डालिये! युधिष्ठिर! मायावीका वध मायासे ही करना चाहिये

বায়ুৱে ক’লে—“যুধিষ্ঠিৰ, এইটো সঁচা: যি মায়াৰে যুদ্ধ কৰে, তাক প্ৰতিমায়াৰে দমন কৰিব লাগে। কিন্তু তুমি কেৱল সৰলতাৰ মোহত বিভ্ৰান্ত হৈ এই কথা বুজি নাপাওঁ। শত্রু যেতিয়া কপট, যুক্তি আৰু গোপন কৌশলৰ আশ্ৰয় লয়, তেতিয়া ধৰ্ম ৰক্ষা আৰু ডাঙৰ অনর্থ ৰোধ কৰিবলৈ নীতিত প্ৰতিযুক্তি গ্ৰাহ্য।”

Verse 67

अस्मान्‌ वा त्वं पराजित्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम्‌

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—“যদি তুমি আমাক পৰাজিত কৰিব পাৰা, তেন্তে এই পৃথিৱীখনেই শাসন কৰা—যেনেকৈ তোমাৰ উচিত লাগে।”

Verse 68

आवयोर्जीवतो राजन्‌ मयि च त्वयि च ध्रुवम्‌

হে ৰাজন! যেতিয়ালৈকে আমি আৰু তুমি—আমাৰ দুয়ো—জীৱিত আছোঁ, তেতিয়ালৈকে এই কথা নিশ্চিত আৰু অচল।

Verse 69

संशय: सर्वभूतानां विजये नौ भविष्यति । राजन! मेरे और तुम्हारे दोनोंके जीते-जी हमारी विजयके विषयमें समस्त प्राणियोंको संदेह बना रहेगा ।। जीवितं तव दुष्प्रज्ञ मयि सम्प्रति वर्तते

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—“হে ৰাজন! যেতিয়ালৈকে আমি আৰু তুমি—দুয়ো—জীৱিত আছোঁ, তেতিয়ালৈকে আমাৰ বিজয় সম্পৰ্কে সকলো প্ৰাণীৰ মনত সন্দেহ থাকিব। আৰু হে দুৰ্বুদ্ধি! এতিয়া তোমাৰ জীৱন মোৰ অধীনত আছে।”

Verse 70

जीवयेयमहं काम॑ न तु त्वं जीवितुं क्षम: । दुर्मते! इस समय तुम्हारा जीवन मेरे हाथपमें है। मैं इच्छानुसार तुम्हें जीवनदान दे सकता हूँ; परंतु तुम स्वेच्छापूर्वक जीवित रहनेमें समर्थ नहीं हो || ६९ ई ।।

Yudhiṣṭhira said: “I may live if I choose; but you are not capable of living. O evil-minded one, at this moment your life lies in my hands. If I wish, I can grant you life; but you cannot preserve your life by your own will. For you have indeed made a deliberate effort—especially against us—to bring about our destruction.”

Verse 71

आशीविषैरविषिश्षापि जले चापि प्रवेशनै: । त्वया विनिकृता राजन्‌ राज्यस्य हरणेन च

Yudhiṣṭhira said: “O King, you have wronged me—by means as deadly as venomous serpents, even by forcing entry into the waters, and also by the seizure of my kingdom. Your acts have been like poison in their effect, stripping me of what was rightfully mine and driving me into peril.”

Verse 72

अप्रियाणां च वचनैद्रौपद्या: कर्षणेन च । एतस्मात्‌ कारणात्‌ पाप जीवितं ते न विद्यते

Yudhiṣṭhira said: “Because of your harsh and offensive words, and because you dragged Draupadī by force, O sinner—on account of these deeds, life will not remain for you.”

Verse 73

उत्तिषवीत्तिष्ठ युध्यस्व युद्धे श्रेयो भविष्यति । याद है न

Yudhiṣṭhira said: “Rise, hero—stand up and fight. In battle, that alone will be better for you. You once strove with special effort to burn us alive; you had Bhīma bitten by venomous serpents, fed him poison and cast him into the water; you seized our kingdom and ensnared us in your web of deceit; you hurled harsh words at Draupadī and dragged her by the hair. Sinner! For these reasons your life is as good as destroyed. Rise, rise—fight; by that alone will your welfare be served.”

Verse 76

जहि त्वं भरतश्रेष्ठ मायात्मानं सुयोधनम्‌ । भरतश्रेष्ठ] आप बहुत-से रचनात्मक उपायोंद्वारा जलमें मायाका प्रयोग करके मायामय दुर्योधनका वध कीजिये

Vāyu said: “O best of the Bharatas, strike down Suyodhana—Duryodhana—whose very nature is deceit and illusion. Use discerning strategy to overcome his māyā, for in war righteousness must not be surrendered to trickery; rather, deception that violates dharma is to be checked so that justice may prevail.”

Verse 116

क्रियया योगमास्थाय तथा त्वमपि विक्रम । राजन! पुलस्त्यकुमार विश्रवाका पुत्र रावण नामक राक्षस श्रीरामचन्द्रजीके द्वारा क्रियात्मक उपाय और युक्तिकौशलके सहारे ही सम्बन्धियों और सेवकोंसहित मारा गया

বায়ুৱে ক’লে—ক্ৰিয়ামূলক উপায় আৰু যুক্তিকৌশলৰ আশ্ৰয় লৈ তুমিও, হে বিক্ৰম, আগবাঢ়া। ৰাজন! পুলস্ত্যবংশীয় বিশ্ৰৱাৰ পুত্ৰ ৰাৱণ নামৰ ৰাক্ষসক শ্ৰী ৰামচন্দ্ৰই ফলপ্ৰসূ উপায় আৰু নীতিকৌশলেৰে, তাৰ আত্মীয়-সেৱকসহ, বধ কৰিছিল; তেনেদৰে তুমিও তোমাৰ পৰাক্ৰম প্ৰকাশ কৰা।

Verse 126

तारकश्न महादैत्यो विप्रचित्तिश्न वीर्यवान्‌ नरेश्वर! पूर्वकालके महादैत्य तारक और पराक्रमी विप्रचित्तिको मैंने क्रियात्मक उपायोंसे ही मारा था

বায়ুৱে ক’লে—নরেশ্বৰ! পুৰ্বকালত মহাদৈত্য তাৰক আৰু পৰাক্ৰমী বিপ্ৰচিত্তিক মই কেৱল ক্ৰিয়ামূলক উপায়েৰে বধ কৰিছিলোঁ।

Verse 153

क्रियाभ्युपायैर्निहता: क्रियां तस्मात्‌ समाचर । राजन! कार्यकौशल ही बलवान है

বায়ুৱে ক’লে—ক্ৰিয়ামূলক উপায়ে অনেকে নিহত হৈছে; সেয়ে, ৰাজন, নিৰ্ণায়ক কৰ্ম কৰা। কৰণীয় কাৰ্য সাধনৰ কৌশলেই প্ৰকৃত বল—আন একো নহয়। হে যুধিষ্ঠিৰ! দৈত্য, দানৱ, ৰাক্ষস আৰু বহু ভূপাল ফলপ্ৰসূ উপায় আৰু কাৰ্যনির্বাহেৰে নিহত হৈছে; সেয়ে তুমিও ক্ৰিয়ামূলক উপায়ৰেই আশ্ৰয় লোৱা।

Verse 593

धर्मतो याचमानानां प्रशमार्थ कुलस्य न: । अब तो तुम स्वयं ही इस पृथ्वीके स्वामी नहीं रहे; फिर इसका दान कैसे करना चाहते हो? राजन! जब हम लोग कुलमें शान्ति बनाये रखनेके लिये पहले धर्मके अनुसार अपना ही राज्य माँग रहे थे

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—কুলৰ শান্তিৰ বাবে আমি ধৰ্মানুযায়ী আমাৰ ন্যায্য অংশহে বিচাৰিছিলোঁ; তেতিয়া তুমি কিয় এই ভূমি আমাক নেদিলা? আজি তুমি নিজেই তো এই পৃথিৱীৰ অধিপতি নহয়; তেন্তে ইয়াৰ ‘দান’ কেনেকৈ কৰিব বিচাৰিছা? ৰাজন! যেতিয়া আমি প্ৰথমে ধৰ্মমতে নিজৰ ৰাজ্য প্ৰাৰ্থনা কৰিছিলোঁ, তেতিয়াই তুমি পৃথিৱী কিয় নেদিলা?

Verse 603

किमिदानीं ददासि त्वं को हि ते चित्तविभ्रम: । नरेश्वर! पहले महाबली भगवान्‌ श्रीकृष्णको हमारे लिये राज्य देनेसे इनकार करके इस समय क्‍यों दे रहे हो? तुम्हारे चित्तमें यह कैसा भ्रम छा रहा है?

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—এতিয়া তুমি কি দিছা? নরেশ্বৰ! তোমাৰ চিত্তত এই কেনে বিভ্ৰম? আগতে মহাবলী ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণে আমাৰ বাবে ৰাজ্য দিবলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল; তেন্তে এতিয়া তুমি কিয় দিব বিচাৰিছা? তোমাৰ হৃদয়ত কোন মোহ ছাই পৰিছে?

Verse 653

को हि मूढो व्यवस्यथेत शत्रोर्दातुं वसुन्धराम्‌ । पहले तो तुम सूईकी नोक बराबर भी भूमि नहीं छोड़ रहे थे

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে— শত্রুক বসুন্ধৰা দিবলৈ মোহগ্ৰস্ত কোন মূৰ্খে সংকল্প কৰিব? আগতে সূচীৰ আগসমান ভূমিও এৰি নিদিছিলা; এতিয়া সমগ্ৰ পৃথিৱী ত্যাগৰ কথা কেনেকৈ ক’ছা? ঐশ্বৰ্য লাভ কৰি এই ধৰণী শাসন কৰাৰ পাছত কোন মূৰ্খে নিজৰ ৰাজ্য শত্রুৰ হাতত সমৰ্পণ কৰিব বিচাৰে?

Verse 666

पृथिवीं दातुकामो5पि जीवितेन विमोक्ष्यसे । तुम तो केवल मूर्खतावश विवेक खो बैठे हो; इसीलिये यह नहीं समझते कि आज भूमि देनेकी इच्छा करनेपर भी तुम्हें अपने जीवनसे हाथ धोना पड़ेगा

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে— তুমি পৃথিৱী দিবলৈ ইচ্ছা কৰিলেও জীৱন ৰক্ষা কৰি মুক্তি নাপাবা; তাৰ মূল্য তোমাৰ প্ৰাণ। মূঢ়তাত তোমাৰ বিবেক নষ্ট হৈছে; সেয়ে তুমি বুজি নাপাও— আজি ভূমি দানৰ ইচ্ছা থাকিলেও জীৱনত্যাগ অনিবার্য।

Verse 673

अथवा निहतोअस्माभिव्रज लोकाननुत्तमान्‌ | या तो हमलोगोंको परास्त करके तुम्हीं इस पृथ्वीका शासन करो या हमारे हाथों मारे जाकर परम उत्तम लोकोंमें चले जाओ

নচেৎ আমাক জয় কৰি তুমিয়েই এই পৃথিৱী শাসন কৰা; নহ’লে আমাৰ হাতে নিহত হৈ অনুত্তম লোকসমূহলৈ গমন কৰা।