Adhyaya 53
Droṇa-parva Adhyāya 53: Arjuna’s Jayadratha-vadha Pratijñā and Droṇa’s Protective Vyūha (शकटा-पद्म व्यूहः)
Upa-parva: Jayadratha-vadha Pratijñā (Oath and Counter-Strategy Episode)
Saṃjaya reports that after Arjuna’s vow to kill Jayadratha, Kṛṣṇa (Vāsudeva) cautions that the pledge was made without prior consultation and could invite public ridicule if unfulfilled. Scouts placed in the Kaurava camp confirm that Arjuna’s proclamation—accompanied by loud signals—has alarmed the Kauravas and Jayadratha’s party, who anticipate a next-day assault driven by grief and anger. Jayadratha, distressed, addresses Duryodhana in council: he asserts that even gods and other beings cannot easily overturn Arjuna’s vow, and requests robust battlefield protection or permission to withdraw. He evaluates Arjuna’s prowess with Kṛṣṇa’s support as overwhelming, citing prior feats and the potential to defeat even cosmic opponents. In response, a defensive plan is articulated: Droṇa organizes a formation described as a śakaṭa and padma-based vyūha, placing Jayadratha at the central ‘karnikā’ (core) within a needle-loop (sūcīpāśa), guarded by elite warriors—Karna, Bhūriśravā, Aśvatthāman (Drauṇi), Vṛṣasena, Kṛpa, and the Madra king. Arjuna replies with categorical confidence: he will breach the enemy’s front, neutralize defenders’ astras with his own, and accomplish Jayadratha’s death, framing the vow as truth-bound and non-negotiable. The chapter closes with Arjuna instructing Kṛṣṇa to ready the chariot for dawn, emphasizing the magnitude of the undertaken task.
Chapter Arc: अभिमन्यु-वध के युद्ध-कोलाहल के बीच कथा अचानक आदिकाल की ओर मुड़ती है—जहाँ ब्रह्मा देखते हैं कि रुद्र के क्रोध से प्रजाएँ फिर-फिर दग्ध हो रही हैं, और सृष्टि का संतुलन टूटने को है। → ब्रह्मा रुद्र से कहते हैं कि संहार उनकी इच्छा नहीं; वे पृथ्वी-हित के लिए सृष्टि-धर्म निभाना चाहते हैं, पर क्रोध की ज्वाला बढ़ती जाती है। रुद्र भी पितामह से विनती करते हैं कि स्थावर-जंगम का विनाश रोका जाए। इसी तनाव में ब्रह्मा ‘लोककृत्’ के रूप में अपनी नियुक्ति का स्मरण कराते हैं—यदि संतान-परंपरा नष्ट हुई तो समस्त प्राणियों का अभाव हो जाएगा। → ब्रह्मा संहार-प्रवृत्ति को एक रूप देकर ‘मृत्यु’ का विधान करते हैं—क्रोध से उत्पन्न, कृष्ण-रक्तवर्ण, तप्ताभूषण, उग्र नेत्रों वाली शक्ति को नियुक्त करते हैं कि वह नियोग से प्रजा-संहार करे; पर यह नियुक्ति स्वयं करुणा और भय का शिखर बन जाती है, क्योंकि ‘मृत्यु’ (देवी) इस आदेश को सुनकर अत्यन्त चिंतित होकर फूट-फूटकर रो पड़ती है। → ब्रह्मा का उद्देश्य स्पष्ट होता है—अराजक संहार नहीं, बल्कि नियमबद्ध, सीमित और लोक-व्यवस्था के अनुकूल ‘मृत्यु-धर्म’ ताकि सृष्टि चलती रहे और प्रजाएँ पूर्णतः उत्सन्न न हों। रुद्र का उग्र संहार-वेग भी इस विधान से एक मर्यादा में बँधता है। → मृत्यु के आँसुओं के साथ प्रश्न हवा में रह जाता है—क्या वह करुणा के रहते भी संहार-नियोग स्वीकार करेगी, और यह विधान आगे मनुष्यों के युद्ध-भाग्य में कैसे उतर आएगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें बावनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ५२ ॥। प्याज बछ। -ज्:डि त्रिपञज्चाशत्तमोड्ध्याय: शंकर और ब्रह्माका संवाद
স্থাণু (ৰুদ্ৰ) ক’লে—প্ৰভো, প্ৰজাসৃষ্টিৰ নিমিত্তে আপুনি নিজেই প্ৰয়াস কৰিছে। নানাবিধ জীৱসমূহ আপুনিয়েই সৃষ্টি কৰি তেওঁলোকক বৃদ্ধি দিছে।
Verse 2
तास्तवेह पुनः: क्रोधात् प्रजा दहान्ति सर्वश: । ता दृष्टत्वा मम कारुण्यं प्रसीद भगवन् प्रभो
নাৰদে ক’লে—আপোনাৰেই সেই সকলো প্ৰজা ইয়াত পুনৰ আপোনাৰ ক্ৰোধত চাৰিওফালে দগ্ধ হৈছে। তেওঁলোকক তেনে দেখি মোৰ হৃদয় কৰুণাৰে ভৰি উঠিল। সেয়ে, হে ভগৱান, হে প্ৰভো, প্ৰসন্ন হওক; সেই প্ৰজাসকলৰ ওপৰত কৃপাদৃষ্টি কৰক।
Verse 3
ब्रह्मोवाच संहर्तु न च मे काम एतदेवं भवेदिति । पृथिव्या हितकामं तु ततो मां मन्युराविशत्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—ৰুদ্ৰ! এইদৰে জগতৰ সংহাৰ হওক, মোৰ ইচ্ছা নহয়। কিন্তু পৃথিৱীৰ কল্যাণৰ কথা ভাবিয়েই মোৰ ভিতৰত ক্ৰোধ প্ৰৱেশ কৰিছিল।
Verse 4
इयं हि मां सहा देवी भारार्ता समचूचुदत् । संहारार्थ महादेव भारेणाभिहता सती,महादेव! इस पृथ्वीदेवीने भारसे पीड़ित होकर मुझे जगतके संहारके लिये प्रेरित किया था। यह सती-साध्वी देवी महान् भारसे दबी हुई थी
হে মহাদেৱ! এই পৃথিৱীদেৱী ভাৰাক্ৰান্ত হৈ মোক জগতৰ সংহাৰৰ দিশে তৎক্ষণাৎ প্ৰেৰণা দিছিল। সতী-সাধ্বী এই দেবী সেই ভাৰৰ আঘাতে নত হৈ ভাৰ-নিবাৰণৰ উপায় বিচাৰিছিল।
Verse 5
ततो<हं नाधिगच्छामि तथा बहुविधं तदा । संहारमप्रमेयस्य ततो मां मन्युराविशत्
তেতিয়া মই বহু ধৰণে চিন্তা কৰিলোঁ, কিন্তু এই অপ্ৰমেয়, অনন্ত জগতৰ লয় সাধনৰ কোনো উপায় নাপালোঁ। উপায় নাপাই মোৰ ভিতৰত ক্ৰোধ উঠিল।
Verse 6
रुद्र उ्वाच संहारार्थ प्रसीदस्व मा रुषो वसुधाधिप । मा प्रजा: स्थावराश्नैव जंगमाश्न व्यनीनश:
ৰুদ্ৰই ক’লে—হে বসুধাধিপ! প্ৰসন্ন হওক; সংহাৰৰ বাবে ক্ৰোধ নকৰিব। স্থাৱৰ আৰু জঙ্গম—এই প্ৰজাসকলক বিনাশ নকৰিব।
Verse 7
रुद्रने कहा--वसुधाके स्वामी पितामह! आप रोष न कीजिये। जगतका संहार बंद करनेके लिये प्रसन्न होइये। इन स्थावर-जंगम प्राणियोंका विनाश न कीजिये ।।
ৰুদ্ৰই ক’লে—হে বসুধাধিপ পিতামহ! ৰোষ নকৰিব; প্ৰসন্ন হৈ জগতৰ সংহাৰ ৰোধ কৰক। স্থাৱৰ-জঙ্গম প্ৰাণীসকলক বিনাশ নকৰিব। ভগৱন! আপোনাৰ প্ৰসাদে এই জগত ত্ৰিধা প্ৰবাহিত হওক—যি আগত, যি অতীত, আৰু যি সম্প্ৰতি বৰ্তমানত আছে।
Verse 8
भगवन् क्रोधसंदीप्त: क्रोधादग्निमवासृजत् । स दहत्यश्मकूटानि द्रुमांश्न सरितस्तथा
নাৰদে ক’লে—হে প্ৰভু! ক্ৰোধে দগ্ধ হৈ আপুনি ক্ৰোধজাত অগ্নি মুক্ত কৰিছে। সেই অগ্নিয়ে শৈলশিখৰ, বৃক্ষ আৰু নদীসমূহকো দহন কৰিছে।
Verse 9
पल्वलानि च सर्वाणि सर्वाश्विव तृपोलपान् । स्थावरं जड़मं चैव नि:शेषं कुरुते जगत्
নাৰদে ক’লে—ই অগ্নিয়ে সকলো পুখুৰী-জলাশয় শুকাই পেলায়; সকলো ধৰণৰ তৃণ-লতা-গুল্ম গ্ৰাস কৰে; আৰু স্থাবৰ-জঙ্গম জগতত একোৱেই অৱশিষ্ট নাৰাখে।
Verse 10
तदेतद् भस्मसाद्धूतं जगत् स्थावरजज्भमम् प्रसीद भगवन् स त्वं रोषो न स्याद् वरो मम
নাৰদে ক’লে—স্থাবৰ-জঙ্গম এই সমগ্ৰ জগত ভস্মীভূত হৈ বিনষ্ট হৈছে। হে ভগৱান, প্ৰসন্ন হওক; আপোনাৰ মনত ক্ৰোধ নাথাকক—এই-ই মোৰ বৰ।
Verse 11
सर्वे हि सृष्टा नश्यन्ति तव देव कथंचन । तस्मान्निवर्ततां तेजस्त्वय्येवेदं प्रलीयताम्
নাৰদে ক’লে—হে দেৱ! আপোনাৰ সৃষ্ট সকলো প্ৰাণী কোনো না কোনোভাৱে নাশ পাইছে। সেয়ে এই তেজ—এই ক্ৰোধ—জগত-সংহাৰৰ পৰা নিবৃত্ত হৈ আপোনাতেই লীন হওক।
Verse 12
तत् पश्य देव सुभृशं प्रजानां हितकाम्यया । यथेमे प्राणिन: सर्वे निवर्तेरंस्तथा कुरु
নাৰদে ক’লে—হে প্ৰভু! প্ৰজাসকলৰ পৰম মঙ্গল কামনা কৰি এই প্ৰাণীসকলৰ ওপৰত কৰুণাদৃষ্টি দিয়া; আৰু এনেকুৱা কৰা যাতে এই সকলো প্ৰাণী বিনাশৰ পৰা উভতি আহি ৰক্ষা পায়।
Verse 13
अभावं नेह गच्छेयुरुत्सन्नजनना: प्रजा: । आदिदेव नियुक्तो5स्मि त्वया लोकेषु लोककृत्
নাৰদে ক’লে—এনে নহ’লে, জনক-জননীহীন প্ৰজাসকল ইয়াতেই অস্তিত্বহীন হৈ লুপ্ত হৈ পৰিলেহেঁতেন। হে লোকস্ৰষ্টা, আদিদেৱ! আপুনি মোকেই লোকসমূহৰ মাজত কাৰ্য কৰিবলৈ নিযুক্ত কৰিছে।
Verse 14
संतानोंका नाश हो जानेसे इस जगत्के सम्पूर्ण प्राणियोंका अभाव न हो जाय। आदिदेव! आपने सम्पूर्ण लोकोंमें मुझे लोकस्रष्टाके पदपर नियुक्त किया है ।।
নাৰদে ক’লে—হে জগন্নাথ! স্থাৱৰ-জংগমসহ এই সমগ্ৰ জগত যেন বিনাশ নাপায়। আপুনি সদা কৃপাভিমুখ দেৱ; সেয়ে আপোনাৰ সন্মুখত মই এই প্ৰাৰ্থনা জনাইছোঁ—প্ৰাণীৰ সন্ততি-ধাৰা যেন বিচ্ছিন্ন নহয়, নহ’লে সকলো প্ৰাণীৰেই অভাৱ ঘটিব। আদিদেৱ! আপুনি মোকেই সকলো লোকত লোকস্ৰষ্টাৰ পদত নিযুক্ত কৰিছে।
Verse 15
नारद उवाच श्रुत्वा हि वचन देव: प्रजानां हितकारणे | तेज: संधारयामास पुनरेवान्तरात्मनि
নাৰদে ক’লে—প্ৰজাৰ হিতৰ বাবে কোৱা সেই বাক্য শুনি দেৱ ব্ৰহ্মাই নিজৰ জ্বলি উঠা তেজ—উদিত ক্ৰোধ—সংযত কৰি পুনৰ নিজৰ অন্তৰাত্মাতেই ধাৰণ কৰিলে।
Verse 16
ततोअग्निमुपसंहत्य भगवॉललोकसत्कृत: । प्रवृत्त च निवृत्तं च कथयामास वै प्रभु:
তাৰ পিছত লোকসত্কৃত ভগৱান ব্ৰহ্মাই সেই অগ্নিৰ উপসংহাৰ কৰিলে। তাৰপিছত প্ৰভু-আচাৰ্যই মানুহক প্ৰবৃত্তি (ধৰ্মযুক্ত কৰ্ম) আৰু নিবৃত্তি (বৈৰাগ্যজন্য মুক্তিজ্ঞান)—দুয়োটা পথ উপদেশ দিলে।
Verse 17
उपसंहरतस्तस्य तमग्निं रोषजं तथा । प्रादुर्बभूव विश्वेभ्यो गोभ्यो नारी महात्मन:
নাৰদে ক’লে—মহাত্মা ব্ৰহ্মাই যেতিয়া সেই ৰোষজাত অগ্নিক উপসংহাৰ কৰি সংযত কৰিছিল, তেতিয়া যেন তেওঁৰ সকলো ইন্দ্ৰিয়ৰ পৰাই এক নাৰী হঠাৎ প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল। সি ভয়ংকৰ তেজে দীপ্ত, কৃষ্ণ-ৰক্তবৰ্ণ; তাৰ জিহ্বা, মুখ আৰু নয়ন পীত-ৰক্ত আভাৰে জ্বলি উঠিছিল, আৰু তপত সুৱৰ্ণৰ কুণ্ডল আৰু অলংকাৰৰে সি ভূষিতা আছিল।
Verse 18
कृष्णरक्ता तथा पिड़्रक्तजिद्दास्यलोचना । कुण्डलाभ्यां च राजेन्द्र तप्ताभ्यां तप्तभूषणा
নাৰদে ক’লে—হে ৰাজেন্দ্ৰ! ক’লা আৰু ৰঙা আভাযুক্ত এগৰাকী নাৰী প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল; তাইৰ জিভা, মুখ আৰু নয়ন পীত-ৰঙা বৰ্ণৰ আছিল। তপ্ত সুৱৰ্ণৰ যুগল কুণ্ডলেৰে তাই শোভিত, আৰু তাইৰ সকলো অলংকাৰ দহি উঠা সোনাৰে গঢ়া আছিল।
Verse 19
सा निःसृत्य तथा खेभ्यो दक्षिणां दिशमाश्रिता । स्मयमाना च सावेक्ष्य देवी विश्वेश्वरावुभी
এইদৰে নিৰ্গত হৈ দেৱী দক্ষিণ দিশ আশ্ৰয় কৰি থিয় হ’ল। মৃদু হাঁহি হাঁহি তাই উভয় বিশ্বেশ্বৰ দেবতাৰ ফালে চাই ৰ’ল।
Verse 20
तामाहूय तदा देवो लोकादिनिधनेश्वर: । (उक्तवान् मधुरं वाक््यं सान्त्वयित्वा पुन: पुनः ।) मृत्यो इति महीपाल जहि चेमा: प्रजा इति
তেতিয়া লোকসমূহৰ আদি আৰু অন্তৰ অধীশ্বৰ দেব ব্রহ্মাই তাইক ওচৰলৈ মাতিলে। বাৰে বাৰে সান্ত্বনা দি মধুৰ বাক্যে ক’লে—“হে মৃত্যু!” আৰু, হে মহীপাল, আদেশ দিলে—“এই সকলো প্ৰজাক সংহাৰ কৰ।”
Verse 21
| ८22 4१; “4 + ३] ॥। 25. ६८22 9 ऐ 2 «95 ५ का] ९ प्र चक्र, प्र ॥727.।॥ 5 ्श फट ५ “2-- न. १:22. _ त्वं हि संहारबुद्धाथ प्रादुर्भूता रुषो मम । तस्मात् संहर सर्वास्त्वं प्रजाः:सजडपण्डिता:
তুমি মোৰ ক্ৰোধৰ পৰা সংহাৰ-বুদ্ধিৰ উদ্দেশ্যে প্ৰাদুৰ্ভূত হোৱা। সেয়ে জড় হওক বা পণ্ডিত—ভেদ নকৰি—এই সকলো প্ৰজাক সংহাৰ কৰ।
Verse 22
एवमुक्ता तु सा तेन मृत्यु: कमललोचना
তেওঁ এইদৰে কোৱাত কমলনয়না মৃত্যু (দেৱী) …
Verse 23
पाणिशथ्यां प्रतिजग्राह तान्यश्रूणि पितामह: । सर्वभूतहितार्थाय तां चाप्यनुनयत् तदा
তেতিয়া পিতামহ ব্ৰহ্মাই সকলো প্ৰাণীৰ হিতাৰ্থে সেই অশ্ৰুবোৰ দুহাতৰ অঞ্জলিত গ্ৰহণ কৰিলে; আৰু সেই সময়তে কোমল সান্ত্বনাৰে সেই নাৰীকো শান্ত কৰিলে।
Verse 53
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि मृत्युकथने त्रिपज्चाशत्तमो5ध्याय:
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ দ্ৰোণপৰ্বত, অভিমন্যুবধপৰ্বৰ অন্তৰ্গত মৃত্যু-কথন প্ৰসঙ্গৰ ত্ৰিপঞ্চাশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 213
मम त्वं हि नियोगेन ततः श्रेयो हुवाप्स्यसि । 'देवि! तू संहारबुद्धिसे मेरे रोषद्वारा प्रकट हुई है
মোৰ এই নিয়োগ পালন কৰিলে তাৰ পাছত তই সত্য শ্ৰেয় লাভ কৰিবি। হে দেবী! তই মোৰ ৰোষৰ পৰা সংহাৰবুদ্ধি লৈ উদ্ভূত হৈছিস; সেয়ে মূৰ্খ হওক বা পণ্ডিত—সকলো প্ৰজাৰ সংহাৰ অব্যাহত ৰাখ। মোৰ আজ্ঞাৰে তোৰ এই কৰ্ম কৰাটোৱে উচিত; ইয়াৰ দ্বাৰাই তোৰ কল্যাণ হ’ব।
Verse 226
दध्यौ चात्यर्थमबला प्ररुरोद च सुस्वरम् । ब्रह्माजीके ऐसा कहनेपर वह मृत्युनामवाली कमललोचना अबला अत्यन्त चिन्तामग्न हो गयी और फूट-फूटकर रोने लगी
ব্ৰহ্মাই এনেদৰে কোৱা শুনি, পদ্মলোচনা ‘মৃত্যু’ নামধাৰিণী সেই দুর্বলা গভীৰ চিন্তাত নিমগ্ন হ’ল; তাৰ পাছত স্পষ্ট কৰুণ স্বৰে ফুঁপিয়ে ফুঁপিয়ে কান্দিবলৈ ধৰিলে।
Frequently Asked Questions
The dilemma is the ethics of a public, time-bound vow: Arjuna’s pratijñā creates a duty to succeed despite amplified risk, while Kṛṣṇa highlights the reputational and social consequences of failure, turning personal resolve into a collective moral and political stake.
The chapter presents vows and truth-claims as binding forces that shape action and perception; it also underscores the necessity of counsel, intelligence, and preparation when dharma is pursued through high-stakes commitments.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary is implicit in the narrative logic: understanding the chapter clarifies how oath-bound speech (satya/pratijñā) functions as a causal driver in the epic’s ethics and war strategy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.