Adhyaya 145
धृष्टद्युम्नस्य द्रोणाभिमुख्यं तथा सात्यकि-कर्ण-समागमः (Dhṛṣṭadyumna’s advance toward Droṇa and the Sātyaki–Karṇa confrontation)
Upa-parva: Droṇa-vadha-prasaṅga (Night engagement around Droṇa’s protection and counter-assaults)
Sañjaya reports that, amid an intensely tumultuous and fear-inducing engagement, Dhṛṣṭadyumna repeatedly draws and readies his bow, advancing upon Droṇa’s ornamented chariot with the explicit intention of ending the ācārya’s command. The Pāñcālas and Pāṇḍavas move to support and encircle him, while Droṇa’s side responds by surrounding and defending Droṇa with coordinated missile fire. Dhṛṣṭadyumna strikes Droṇa with five arrows and roars; Droṇa answers with a heavier volley, cutting Dhṛṣṭadyumna’s bow, forcing a re-armament. Dhṛṣṭadyumna launches a formidable arrow toward Droṇa, but Karṇa intercepts and slices it into multiple parts before it reaches the chariot, then joins others in concentrated attacks on Dhṛṣṭadyumna. Dhṛṣṭadyumna retaliates under pressure, kills Drumasena by decapitation, and breaks Karṇa’s bow, provoking Karṇa’s intensified counter-barrage. As multiple Kaurava champions converge, Sātyaki arrives to relieve Dhṛṣṭadyumna’s crisis, initiating a fierce, balanced duel with Karṇa. Sātyaki wounds Vṛṣasena; Karṇa, believing his son incapacitated, increases pressure on Sātyaki. The chapter closes with the broader battlefield swelling in violence and sound—especially the distant, unmistakable resonance of Arjuna’s Gāṇḍīva—prompting Karṇa to counsel Duryodhana on exploiting the moment by targeting Sātyaki and Dhṛṣṭadyumna and dispatching Śakuni (Saubala) with a large force against the Pāṇḍavas.
Chapter Arc: रणभूमि में भूरिश्रवा सात्यकि को पकड़ कर वध के लिए उद्यत है; उसी क्षण अदृश्य-वेग से किरीटी अर्जुन का बाण उठता है और प्रहार करने को उठी भुजा कटकर भूमि पर सर्प-सी गिरती है। → एकभुज भूरिश्रवा क्रोध और अपमान से दहक उठता है—वह सात्यकि को छोड़कर अर्जुन को धिक्कारता है कि यह ‘वार्ष्णेय’ (सात्यकि) को बचाने हेतु किया गया क्षुद्र कर्म है, जो वासुदेव-मत के अनुरूप नहीं। क्षत्रिय-समाज और रथी-समूह इस विवाद को सुनते हैं; युद्ध का नियम, प्रतिज्ञा और मित्र-रक्षा—तीनों टकराते हैं। → भूरिश्रवा, प्रतिज्ञा-भंग और अपमान की आग में, युद्ध से विरत होकर प्रायोपवेशन/योग-ध्यान का आश्रय लेता है—नेत्र सूर्य में, मन शीतल जल में समाहित कर ‘महोपनिषद्’ के भाव में स्थित होता है; उसी समय सात्यकि, अपने पूर्व अपमान/प्रतिज्ञा की स्मृति से प्रेरित होकर, उस विरक्त-स्थित शत्रु का वध कर देता है। → देव, सिद्ध, चारण और मनुष्य विस्मित होते हैं—एक ओर भूरिश्रवा का तपोमय अंत, दूसरी ओर रण-धर्म की कठोरता। अर्जुन की प्रतिज्ञा-रक्षा (सात्यकि की रक्षा) और सात्यकि का प्रतिशोध—दोनों के कारण यह वध ‘धर्म’ के प्रश्न को और तीखा कर देता है; युद्ध का नैतिक ध्रुव डगमगाता है। → भूरिश्रवा-वध के बाद प्रतिज्ञाओं की श्रृंखला और तीव्र होती है—अपमान का बदला लेने की प्रतिज्ञा और अगले प्रतिशोध की छाया रणभूमि पर उतर आती है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १६ श्लोक मिलाकर कुल ७३ ३ “लोक हैं।) #.१०3८६>-> हु #+ ३. पृथ्वीपर घुमाना। २. प्रतिद्वन्द्यीकी ओर बढ़ना। 3. पीछे लौटना। ४. पछाड़ना। ५. पृथ्वीपर पटकना। ६. उछलकर खड़ा होना। ७. पीठ लगाना। त्रिचत्वारिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: भूरिश्रवाका अर्जुनको उपालम्भ देना
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! ভুৰিশ্ৰৱৰ সেই শোভন বাহুবন্ধে ভূষিত উত্তম বাহু, খড়্গ ধৰি থকা অৱস্থাতেই ছিন্ন হৈ ভূমিত পতিত হ’ল। তাৰ পতনে সকলো প্ৰাণীৰ হৃদয়ত এক বিস্ময়কৰ আৰু গভীৰ শোক সঞ্চাৰিত হ’ল—যেন ৰণধৰ্মৰ নিয়মো যুদ্ধৰ নিষ্ঠুৰ অন্তিমত উলটি গ’ল।
Verse 2
प्रहरिष्यन् हृतो बाहुरदृश्येन किरीटिना । वेगेन न्न्यपतद् भूमौ पठ्चास्य इव पन्नग:
আঘাত কৰিবলৈ উঠা সেই বাহু, অদৃশ্যপ্ৰায় কিৰীটধাৰী অৰ্জুনৰ বাণে ছিন্ন হৈ, পঞ্চফণ সাপৰ দৰে মহাবেগে ভূমিত পৰি গ’ল।
Verse 3
स मोघं कृतमात्मानं दृष्टवा पार्थेन कौरव: । उत्सृज्य सात्यकिं क्रोधाद् गर्हयामास पाण्डवम्
পার্থ অৰ্জুনে নিজৰ চেষ্টা নিষ্ফল কৰি দিছে বুলি দেখি, কৌৰৱ ভুৰিশ্ৰৱ ক্রোধে সাত্যকিক এৰি পাণ্ডৱ অৰ্জুনক গৰিহণা কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 4
(स विबाहुर्महाराज एकपक्ष इवाण्डज: । एकचक्रो रथो यद्धद् धरणीमास्थितो नृपः । उवाच पाण्डवं चैव सर्वक्षत्रस्थ शृण्वतः ।।
ভুৰিশ্ৰৱ ক’লে—হে কৌন্তেয়! তুমি নিতান্ত নিষ্ঠুৰ কৰ্ম কৰিলা; কিয়নো মই তোমাক নেদেখি আন এজনৰ সৈতে যুদ্ধত আসক্ত আছিলোঁ—সেই অৱস্থাতে তুমি মোৰ বাহু ছিন্ন কৰিলা।
Verse 5
कि नु वक्ष्यसि राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् । कि कुर्वाणो मया संख्ये हतो भूरिश्रवा रणे
ধৰ্মপুত্ৰ ৰজা যুধিষ্ঠিৰক তুমি কি ক’বা? “ভুৰিশ্ৰৱ অন্য কামত আসক্ত আছিল, আৰু সেই অৱস্থাতেই মই তাক ৰণত বধ কৰিলোঁ”—এইদৰে ক’বা নেকি?
Verse 6
इदमिन्द्रेण ते साक्षादुपदिष्टं महात्मना । अस्त्रं रुद्रेण वा पार्थ द्रोणेनाथ कृपेण वा,पार्थ! इस अस्त्र-विद्याका उपदेश तुम्हें साक्षात् महात्मा इन्द्रने दिया है, या रुद्र, द्रोण अथवा कृपाचार्यने?
পার্থ! এই অস্ত্ৰবিদ্যা তোমাক সাক্ষাৎ মহাত্মা ইন্দ্ৰে উপদেশ দিছিল নে? নে ৰুদ্ৰে, দ্ৰোণে অথবা কৃপাচাৰ্যই?
Verse 7
ननु नामास्त्रधर्मज्ञस्त्वं लोके5 भ्यधिक: परै: । सोथ्युध्यमानस्य कथं रणे प्रहृतवानसि
তুমি তো এই লোকত আনসকলতকৈ অধিক অস্ত্ৰধৰ্ম-জ্ঞ বুলি খ্যাত; তেন্তে যি তোমাৰ সৈতে যুদ্ধ নকৰিছিল, তাক ৰণত তুমি কেনেকৈ আঘাত কৰিলা?
Verse 8
न प्रमत्ताय भीताय विरथाय प्रयाचते । व्यसने वर्तमानाय प्रहरन्ति मनस्विन:,मनस्वी पुरुष असावधान, डरे हुए, रथहीन, प्राणों-की भिक्षा माँगनेवाले तथा संकटमें पड़े हुए मनुष्यपर प्रहार नहीं करते हैं
মনস্বী পুৰুষে অসাৱধান, ভীত, ৰথহীন, প্ৰাণভিক্ষা খোজা বা বিপদত পৰি থকা মানুহৰ ওপৰত আঘাত নকৰে।
Verse 9
इदं तु नीचाचरितमसत्पुरुषसेवितम् | कथमाचरितं पार्थ पापकर्म सुदुष्करम्,पार्थ! यह नीच पुरुषोंद्वारा आचरित और दुष्ट पुरुषोंद्वारा सेवित अत्यन्त दुष्कर पापकर्म तुमने कैसे किया?
পার্থ! এইটো নীচ লোকৰ আচৰণ, দুষ্ট পুৰুষে আশ্ৰয় কৰা পথ; এনে অতি দুষ্কৰ পাপকর্ম তুমি কেনেকৈ কৰিলা?
Verse 10
आर्येण सुकरं त्वाहुरार्यकर्म धनंजय । अनार्यकर्म त्वार्येण सुदुष्करतमं भुवि
ধনঞ্জয়! আৰ্য পুৰুষৰ বাবে আৰ্যকর্ম কৰাই সহজ বুলি কোৱা হয়; কিন্তু সেই আৰ্যৰ বাবেই এই পৃথিৱীত অনাৰ্যকর্ম কৰা সৰ্বাধিক দুষ্কৰ।
Verse 11
येषु येषु नरव्यात्र यत्र यत्र च वर्तते । आशु तच्छीलतामेति तदिदं त्वयि दृश्यते
হে নৰব্যাঘ্ৰ! মানুহে য’তে য’তে থাকে আৰু যাৰ যাৰ সঙ্গ কৰে, সি সোনকালেই তেওঁলোকৰ স্বভাৱ-আচৰণ গ্ৰহণ কৰে; সেই সত্যই তোমাৰ মাজতো দেখা যায়, হে নৰব্যাঘ্ৰ।
Verse 12
कथं हि राजवंश्यस्त्वं कौरवेयो विशेषत: । क्षत्रधर्मादपक्रान्त: सुवृत्तश्नरितव्रत:
তুমি ৰাজবংশজাত, বিশেষকৈ কৌৰৱকুলত জন্ম লৈও ক্ষত্ৰধৰ্মৰ পৰা কেনেকৈ বিচ্যুত হ’লা? হে নৰশ্ৰেষ্ঠ! তোমাৰ আচাৰ তো অতি উত্তম আছিল।
Verse 13
इदं तु यदत्तिक्षुद्रं वार्ष्णेयार्थे कृतं त्वया । वासुदेवमतं नूनं नैतत् त्वय्युपपद्यते
কিন্তু বাৰ্ষ্ণেয়ৰ (সাত্যকিৰ) হিতৰ বাবে তুমি যি এই অতি নীচ কৰ্ম কৰিলা, সেয়া নিশ্চয়ই বাসুদেৱপুত্ৰ শ্ৰীকৃষ্ণৰ মতানুসাৰেই; কিয়নো এনে নীচ অভিপ্ৰায় তোমাৰ সৈতে মানানসই নহয়।
Verse 14
को हि नाम प्रमत्ताय परेण सह युध्यते । ईदृशं व्यसन दद्यादू यो न कृष्णसखो भवेत्
অসাৱধান অৱস্থাত যুদ্ধ কৰা প্ৰতিপক্ষৰ সৈতে কোনে যুদ্ধ কৰি, তাৰ ওপৰত এনে বিপৰ্যয় আনিব? যি শ্ৰীকৃষ্ণৰ সখা নহয়, তাৰ দ্বাৰা এনে কৰ্ম সম্ভৱ নহয়।
Verse 15
व्रात्या: संक्लिष्टकर्माण: प्रकृत्यैव च गर्लहिता: । वृष्ण्यन्धका: कथं पार्थ प्रमाणं भवता कृता:
হে পাৰ্থ! বৃষ্ণি আৰু অন্ধকসকল তো ব্ৰাত্যসদৃশ, কলুষিত কৰ্মত লিপ্ত আৰু স্বভাৱতঃ নিন্দিত; তেন্তে তুমি কেনেকৈ তেওঁলোকক প্ৰমাণ বুলি গ্ৰহণ কৰিলা?
Verse 16
अर्जुन उवाच व्यक्त हि जीर्यमाणो<5पि बुद्धि जरयते नर:
অৰ্জুনে ক’লে—প্ৰভো! স্পষ্ট যে মানুহ বয়সীয়া হ’লে তাৰ বুদ্ধিও জীর্ণ আৰু ক্ষীণ হয়। সেয়ে আপুনি এতিয়া যি কৈছে, সেয়া সকলো ব্যৰ্থ। আপুনি ইন্দ্ৰিয়-নিয়ন্তা হৃষীকেশ শ্ৰীকৃষ্ণকো জানে আৰু মোক—পাণ্ডুপুত্ৰ অৰ্জুনকো—জানিও, তথাপি আমাৰ নিন্দা কৰিছে।
Verse 17
अनर्थकमिदं सर्व यत् त्वया व्यादह्वतं प्रभो । जानन्नेव हषीकेशं गर्हसे मां च पाण्डवम्
অৰ্জুনে ক’লে—প্ৰভো! আপুনি যি কৈছে সেয়া সকলো নিৰৰ্থক। হৃষীকেশক জানিও আৰু মোক পাণ্ডৱ অৰ্জুনক জানিও আপুনি আমাৰ নিন্দা কৰিছে।
Verse 18
संग्रामाणां हि धर्मज्ञ: सर्वशास्त्रार्थपारग: । न चाधर्ममहं कुर्या जानंश्वैव हि मुहासे
মই যুদ্ধধৰ্ম জানো আৰু সকলো শাস্ত্ৰাৰ্থত পাৰঙ্গত। মই কেতিয়াও অধৰ্ম নকৰোঁ; এই কথা জানিও তুমি মোৰ বিষয়ে মোহিত হৈছা।
Verse 19
युध्यन्ति क्षत्रिया: शत्रून् स्वै: स्वैः परिवृता नरा: । भ्रातृभि: पितृभि: पुत्रैस्तथा सम्बन्धिबान्धवै:
ক্ষত্ৰিয়সকলে নিজৰ নিজৰ লোকৰ মাজত পৰিবেষ্টিত হৈ শত্রুৰ সৈতে যুদ্ধ কৰে—ভাই, পিতা, পুত্ৰ, আৰু আত্মীয়-স্বজন তথা বান্ধৱ-বৰ্গসহ।
Verse 20
स कथं सात्यकिं शिष्यं सुखसम्बन्धमेव च,(निकृष्यमाणं तं दृष्टवा कथं शत्रुवशं गतम् । त्वया विकृष्यमाणं च दृष्टवानस्मि निष्क्रियम् ।।
সাত্যকি মোৰ শিষ্য আৰু মোৰ প্ৰিয় আত্মীয়। তাক টানি নিয়া হৈছে, শত্রুৰ বশত পৰি নিস্তেজ হৈ পৰিছে—এই দৃশ্য দেখি মই তাক কেনেকৈ ত্যাগ কৰোঁ? মই নিজে দেখিছোঁ, তুমি তাক টানি আছিলা আৰু সি অসহায় হৈ নিশ্চল-নিষ্ক্ৰিয় হৈ পৰিছিল। সি মোৰেই কাৰণে ত্যাগ কৰিবলৈ দুষ্কৰ প্ৰাণৰ ওপৰৰ আসক্তিও ত্যাগ কৰি যুদ্ধ কৰিছে; ৰণোন্মত্ত সাত্যকি যুদ্ধক্ষেত্ৰত মোৰ সোঁ বাহুৰ দৰে। তোমাৰ হাতে সি কষ্ট পাই থকা দেখি মই তাক কেনেকৈ উপেক্ষা কৰিম?
Verse 21
अस्मदर्थ च युध्यन्तं त्यक्त्वा प्राणान् सुदुस्त्यजान् । मम बाहुं रणे राजन् दक्षिण युद्धदुर्मदम्,(निकृष्यमाणं तं दृष्टवा कथं शत्रुवशं गतम् । त्वया विकृष्यमाणं च दृष्टवानस्मि निष्क्रियम् ।।
অৰ্জুন ক’লে— মোৰ কাৰণেই সাত্যকি ত্যাগ কৰিবলৈ অতি দুষ্কৰ প্ৰাণ-আসক্তিও ত্যাগ কৰি যুদ্ধ কৰিছে। হে ৰাজন, ৰণোন্মাদত সি ৰণক্ষেত্ৰত মোৰ সোঁ বাহুৰ দৰে। তোমাৰ টানত সি টানি নিয়া হৈছে, শত্রুবশ হৈ নিস্তেজ পৰি আছে—এই দৃশ্য দেখি মই তাৰ দুখ কেনেকৈ উপেক্ষা কৰোঁ?
Verse 22
न चात्मा रक्षितव्यो वै राजन् रणगतेन हि । यो यस्य युज्यते<र्थेषु स वै रक्ष्यो नराधिप
হে ৰাজন, ৰণক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰা বীৰৰ বাবে কেৱল নিজৰ ৰক্ষা ভাবি থাকাটো শোভন নহয়। নৰাধিপ, যি যাৰ কাৰ্য আৰু উদ্দেশ্যত নিয়োজিত, সি সেইজনৰ দ্বাৰাই নিশ্চয় ৰক্ষণীয়।
Verse 23
तै रक्ष्यममाणै: स नृपो रक्षितव्यो महामृधे । यद्यहं सात्यकिं पश्ये वध्यमानं महारणे
এইদৰে যিসকল সুহৃদ ৰক্ষিত হয়, তেওঁলোকৰো কৰ্তব্য—মহাসমৰত নিজৰ ৰজাক ৰক্ষা কৰা। যদি এই মহাযুদ্ধত মোৰ চকুৰ সন্মুখতে সাত্যকি বধ হোৱাটো মই দেখিলোঁহেঁতেন, তেন্তে তাৰ বিচ্ছেদৰ শোক মোৰ ওপৰত অনর্থ-আনয়নকাৰী পাপৰ দৰে গধুৰ হ’লেহেঁতেন। সেয়েহে মই তাক ৰক্ষা কৰিলোঁ—তথাপি তুমি মোৰ ওপৰত কিয় ক্ৰুদ্ধ?
Verse 24
ततस्तस्य वियोगेन पाप॑ मेडनर्थतो भवेत् | रक्षितश्न मया यस्मात् तस्मात् क्रुध्यसि कि मयि
তেন্তে তাৰ বিচ্ছেদৰ ফলত মোৰ ওপৰত অনর্থ-আনয়নকাৰী পাপ পৰিলেহেঁতেন। যিহেতু মই তাক ৰক্ষা কৰিলোঁ, তেন্তে সেই কাৰণেই তুমি মোৰ ওপৰত কিয় ক্ৰুদ্ধ?
Verse 25
यच्च मे गर्हसे राजन्नन्येन सह संगतम् | अहं त्वया विनिकृतस्तत्र मे बुद्धिविभ्रम:
হে ৰাজন, তুমি মোক এই বুলি নিন্দা কৰিছা যে—‘তুমি অন্যজনৰ সৈতে যুদ্ধত ব্যস্ত থাকোঁতে মই তোমাৰ সৈতে ছল কৰিলোঁ’—তোমাৰ এই অভিযোগে মোৰ বুদ্ধি বিভ্ৰান্ত হৈ পৰিছে।
Verse 26
कवचं धुन्वतस्तुभ्यं रथं चारोहत: स्वयम् । धनुर्ज्या कर्षतश्चैव युध्यतः सह शत्रुभि:
অৰ্জুন ক’লে—তুমি নিজেই কবচ কঁপাই ৰথত উঠিছিলা, ধনুৰ জ্যা টানি শত্রুসেনাৰ মাজত যুদ্ধ কৰি আছিলা। ৰথ, হাতী, অশ্বাৰোহী আৰু পদাতিকৰে ভৰা সেই গম্ভীৰ সেনা-সমুদ্ৰত—য’ত দুয়ো পক্ষৰ সমবেত যোদ্ধাসকলে পৰস্পৰ ঘোৰ সংহাৰত লিপ্ত আছিল—তাত কেনেকৈ ক’ব পাৰি যে ই এক যোদ্ধাৰ সৈতে এক যোদ্ধাৰ ‘একক দ্বন্দ্ব’, যেন যুদ্ধখন চাৰিওফালৰ সংঘৰ্ষৰ পৰা পৃথক?
Verse 27
एवं रथगजाकीर्णे हयपत्तिसमाकुले । सिंहनादोद्धतरवे गम्भीरे सैन्यसागरे
অৰ্জুন ক’লে—ৰথ-হাতীৰে আৱৃত, অশ্বাৰোহী-পদাতিকৰে গিজগিজ কৰা, সিংহনাদ সদৃশ যুদ্ধঘোষৰ ভয়ংকৰ গর্জনে উথলি উঠা সেই গম্ভীৰ সেনা-সমুদ্ৰত—য’ত দুয়ো পক্ষৰ সমবেত বীৰসকলে পৰস্পৰ ঘোৰ সংহাৰত লিপ্ত আছিল—তাতেই তোমাৰ সাত্বত সাত্যকিৰ সৈতে সোজাসুজি মুখামুখি সংঘর্ষ হৈছিল। এনে তুমুল যুদ্ধত ই ‘এজনৰ সৈতে এজনৰ’ একক দ্বন্দ্ব বুলি কেনেকৈ ক’ব পাৰি?
Verse 28
स्वै: परैश्न समेतेभ्य: सात्वतेन च संगमे । एकस्यैकेन हि कथं संग्राम: सम्भविष्यति
অৰ্জুন ক’লে—যেতিয়া স্বপক্ষ আৰু পৰপক্ষ দুয়োটা একেলগে সমবেত আছিল, আৰু সেই সংঘর্ষতেই তোমাৰ সাত্বত সাত্যকিৰ সৈতে মুখামুখি হৈছিল, তেতিয়া ‘এজনৰ সৈতে এজনৰ’ যুদ্ধ কেনেকৈ সম্ভৱ? বহুজনৰ সমাৱেশে চলা এই ৰণকোলাহলত ‘একক দ্বন্দ্ব’ বুলি কোৱা যুক্তিসংগত নহয়।
Verse 29
बहुभि: सह संगम्य निर्जित्य च महारथान् | श्रान्तश्न श्रान्तवाहश्न विमना: शस्त्रपीडित:
অৰ্জুন ক’লে—বহু যোদ্ধাৰ সৈতে যুদ্ধ কৰি আৰু বহু মহাৰথীক পৰাজিত কৰাৰ পিছত সাত্যকি ক্লান্ত হৈ পৰিছে। তাৰ ঘোঁৰাবোৰো পৰিশ্ৰমত অৱসন্ন, আৰু অস্ত্ৰাঘাতত পীড়িত হৈ সি নিৰুৎসাহ আৰু বিষণ্ণ হৈছে।
Verse 30
ईदृशं सात्यकिं संख्ये निर्जित्य च महारथम् । अधिकत्वं विजानीषे स्ववीर्यवशमागतम्
অৰ্জুন ক’লে—যুদ্ধত এনে অৱস্থাত থকা মহাৰথী সাত্যকিক পৰাজিত কৰি তুমি নিজকে অধিক শ্ৰেষ্ঠ বুলি ভাবিছা, যেন সি তোমাৰেই বীৰ্য-পরাক্ৰমে বশীভূত হৈছে।
Verse 31
यदिच्छसि शिरश्नलास्य असिना हन्तुमाहवे | तथा कृच्छूगतं चैव सात्यकिं क: क्षमिष्यति,इसलिये तुम युद्धस्थलमें तलवारसे उसका सिर काट लेना चाहते थे। सात्यकिको वैसे संकटमें देखकर मेरे पक्षका कौन वीर सहन करेगा?
যদি তুমি সঁচাকৈ যুদ্ধত তৰোৱাৰেৰে তাৰ মূৰ কাটি তাক বধ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিছিলা, তেন্তে সাত্যকিক তেনে বিপদত পৰি থকা দেখি আমাৰ পক্ষৰ কোন বীৰে সহিব পাৰিলেহেঁতেন?
Verse 32
त्वं वै विगर्हयात्मानमात्मानं यो न रक्षसि । कथं करिष्यसे वीर यो वा त्वां संश्रयेज्जन:
তুমি সঁচাকৈ নিজকে নিজেই নিন্দা কৰিছা—যি নিজৰ ৰক্ষাও কৰিব নোৱাৰে। হে বীৰ! তেন্তে যি তোমাৰ আশ্ৰয়লৈ আহিব, তাক তুমি কেনেকৈ ৰক্ষা কৰিবা?
Verse 33
संजय उवाच एवमुक्तो महाबाहुर्यूपकेतुर्महायशा: । युयुधानं समुत्सृज्य रणे प्रायमुपाविशत्
সঞ্জয়ে ক’লে—ৰাজন! অৰ্জুনে এনেদৰে কোৱাৰ পাছত যূপচিহ্নধ্বজ মহাযশস্বী মহাবাহু ভূৰিশ্ৰৱা যুযুধান (সাত্যকি)ক এৰি যুদ্ধক্ষেত্ৰতেই প্ৰায়—আমৰণ অনশন—ব্ৰত লৈ বহি পৰিল।
Verse 34
शरानास्तीर्य सव्येन पाणिना पुण्यलक्षण: । यियासुर्ब्रह्य लोकाय प्राणान् प्राणेष्वधाजुहोत्
পুণ্যলক্ষণ ভূৰিশ্ৰৱাই বাওঁ হাতে তীৰ বিছাই, ব্ৰহ্মলোকলৈ যোৱাৰ ইচ্ছাৰে, প্ৰাণায়ামৰ দ্বাৰা প্ৰাণক প্ৰাণতেই হোম কৰিলে।
Verse 35
सूर्य चक्षु: समाधाय प्रसन्न सलिले मन: । ध्यायन् महोपनिषदं योगयुक्तो5भवन्मुनि:
তেওঁ দৃষ্টি সূৰ্যত স্থিৰ কৰিলে আৰু প্ৰসন্ন মন নিৰ্মল জলত সমাহিত কৰিলে; মহোপনিষদত প্ৰতিপাদিত পৰব্ৰহ্মক ধ্যান কৰি কৰি তেওঁ যোগযুক্ত মুনি হ’ল।
Verse 36
ततः स सर्वसेनायां जन: कृष्णधनंजयौ । गर्हयामास तं॑ चापि शशंस पुरुषर्षभम्,तदनन्तर सारी कौरव-सेनाके लोग श्रीकृष्ण और अर्जुनकी निन्दा तथा नरश्रेष्ठ भूरिश्रवाकी प्रशंसा करने लगे
তেতিয়া সমগ্ৰ সেনাৰ মাজত লোকসকলে শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু ধনঞ্জয় (অৰ্জুন)ক নিন্দা কৰিবলৈ ধৰিলে, আৰু আনফালে সেই নৰশ্ৰেষ্ঠক প্ৰশংসা কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 37
निन्द्यमानौ तथा कृष्णौ नोचतु: किंचिदप्रियम् । ततः प्रशस्यमानश्नव नाहृष्यद् यूपकेतन:
এইদৰে নিন্দিত হ’লেও সেই দুজন কৃষ্ণ (শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু অৰ্জুন) কোনো অপ্রিয় বাক্য ক’লে নহয়; আৰু প্ৰশংসিত হ’লেও ইউপকেতন (ভূৰিশ্ৰবা) হৰ্ষিত নহ’ল।
Verse 38
उनके द्वारा निन्दित होनेपर भी श्रीकृष्ण और अर्जुनने कोई अप्रिय बात नहीं कही तथा प्रशंसित होनेपर भी यूपकेतु भूरिश्रवाने हर्ष नहीं प्रकट किया ।।
তেওঁলোকে নিন্দা কৰিলেও শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু অৰ্জুনে কোনো অপ্রিয় কথা ক’লে নহয়; আৰু প্ৰশংসা হ’লেও ইউপকেতু ভূৰিশ্ৰবাই হৰ্ষ প্ৰকাশ নকৰিলে। কিন্তু হে ৰাজন্! আপোনাৰ পুত্ৰসকলেও ভূৰিশ্ৰবাৰ দৰে নিন্দাৰ বাক্য ক’বলৈ ধৰাত, ধনঞ্জয় (অৰ্জুন) তেওঁলোকৰ আৰু ভূৰিশ্ৰবাৰ সেই কথাবোৰ মনতে সহিব নোৱাৰিলে।
Verse 39
असंक्रुद्धमना वाच: स्मारयन्निव भारत | उवाच पाण्डुतनय: साक्षेपमिव फाल्गुन:
হে ভাৰত! পাণ্ডুতনয় ফাল্গুন (অৰ্জুন)ৰ মন একেবাৰে ক্ৰুদ্ধ নাছিল; তেওঁ যেন পুৰণি কথা সোঁৱৰাই, কৌৰৱসকলৰ ওপৰত আক্ষেপ কৰি ক’লে।
Verse 40
मम सर्वेडपि राजानो जानन्त्येव महाव्रतम् । न शक्यो मामको हन्तुं यो मे स्थादू बाणगोचरे
“সকলো ৰজাই মোৰ এই মহাব্ৰত জানে—মোৰ বাণৰ গ’চৰৰ ভিতৰত মোৰ স্বজন থাকিলে, কোনো শত্ৰুৱে তাক বধ কৰিব নোৱাৰে।”
Verse 41
यूपकेतो निरीक्ष्यैतन्न मार्महसि गर्लितुम् न हि धर्ममविज्ञाय युक्त गर्हयितुं परम्
সঞ্জয়ে ক’লে— “হে ইউপকেতু! এই বিষয়টো বিবেচনা কৰি মোক নিন্দা কৰা উচিত নহয়। ধৰ্মৰ তত্ত্ব নাজানি আনক গৰিহণা কৰা যুক্তিসংগত নহয়।”
Verse 42
आत्तशस्त्रस्य हि रणे वृष्णिवीरं जिघांसत: । यदहं बाहुमच्छैत्सं न स धर्मो विगर्हित:
সঞ্জয়ে ক’লে— “ৰণত অস্ত্ৰ হাতে লৈ তুমি বৃষ্ণিবীৰ সাত্যকিক বধ কৰিবলৈ উদ্যত আছিলা। সেই সময়ত মই তোমাৰ বাহু কাটি দিয়া কাৰ্য নিন্দনীয় নহয়; শৰণাগতক ৰক্ষা কৰিবলৈ কৰা ধৰ্ম্য কৰ্ম।”
Verse 43
न्यस्तशस्त्रस्य बालस्य विरथस्य विवर्मण: । अभिमन्योर्व॑धं तात धार्मिक: को नु पूजयेत्
সঞ্জয়ে ক’লে— “তাত! বালক অভিমন্যুৱে অস্ত্ৰ থৈ, ৰথহীন আৰু বর্মহীন হৈ পৰিছিল; তেনে অৱস্থাত তাৰ বধক কোন ধৰ্মাত্মাই প্ৰশংসা কৰিব পাৰে?”
Verse 44
(दुर्योधनस्य क्षुद्रस्यथ न प्रमाणेडवतिष्ठत: । सौमदत्तेरव॑ध: साधु: स वै साहाय्यकारिण: ।।
অৰ্জুন ক’লে— “শাস্ত্ৰীয় মৰ্যাদাত নথকা সেই ক্ষুদ্ৰ দুর্যোধনক সহায় কৰা সৌমদত্তৰ পুত্ৰ ভুৰিশ্ৰৱসৰ এইদৰে বধ হোৱাটো যথোচিত। প্ৰাণসঙ্কট উপস্থিত হ’লে নিজৰ লোকক ৰক্ষা কৰাই মোৰ দৃঢ় সংকল্প—বিশেষকৈ মোৰ চকুৰ সন্মুখতে আঘাত পাই পতিত হোৱা বীৰসকলক। কৌৰৱ মহাত্মা ভুৰিশ্ৰৱসে সাত্যকিক নিজৰ বশত আনিছিল; সেয়ে প্ৰতিজ্ঞা ৰক্ষাৰ্থে মই এই কাৰ্য কৰিলোঁ।” সঞ্জয়ে ক’লে— “হে ৰাজন! তাৰ পাছত পাৰ্থ কৰুণাত দ্ৰৱিত, শোকত পীড়িত, বহু কথা চিন্তা কৰি পুনৰ কৌৰৱ ভুৰিশ্ৰৱসক ক’লে— ‘ধিক সেই ক্ষাত্ৰধৰ্মক, য’ত তুমি—পুৰুষেশ্বৰ, শৰণ্য আৰু শৰণপ্ৰদ—এনে অৱস্থালৈ আহিলা। যদি আগতেই প্ৰতিজ্ঞা নাথাকিলেহেঁতেন, তেন্তে আজি মোৰ দৰে কোন পুৰুষোত্তমে তোমাৰ দৰে গুৰুজনৰ ওপৰত প্ৰহাৰ কৰিব পাৰিলেহেঁতেন?’ এইদৰে কোৱা শুনি ভুৰিশ্ৰৱসে মূৰেৰে ভূমি স্পৰ্শ কৰিলে আৰু বাঁও হাতে নিজৰ সোঁ বাহু তুলি অৰ্জুনৰ ফালে নিক্ষেপ কৰিলে।”
Verse 45
एतत् पार्थस्य तु वचस्तत: श्र॒ुत्वा महाद्युति: । यूपकेतुर्महाराज तूष्णीमासीदवाड्मुख:,महाराज! पार्थकी उपर्युक्त बात सुनकर यूप-चिह्लित ध्वजावाले महातेजस्वी भूरिश्रवा नीचे मुँह किये मौन रह गये
হে মহাৰাজ! পাৰ্থৰ এই বাক্য শুনি ইউপকেতু—মহাতেজস্বী ভুৰিশ্ৰৱস—মুখ নত কৰি নীৰৱ হৈ ৰ’ল।
Verse 46
अर्जुन उवाच या प्रीतिर्थर्मराजे मे भीमे च बलिनां वरे । नकुले सहदेवे च सा मे त्वयि शलाग्रज
অৰ্জুনে ক’লে—ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰ, বলৱানসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ ভীম, আৰু নকুল-সহদেৱৰ প্ৰতি মোৰ যি স্নেহ, হে শালাৰ অগ্ৰজ! সেই একেই স্নেহ তোমাৰ প্ৰতিও মোৰ আছে। যুদ্ধৰ উগ্ৰতাৰ মাজতো মই আত্মীয়সম সন্মান আৰু ক্ষত্ৰিয়-মৰ্যাদাৰ বন্ধন স্বীকাৰ কৰোঁ।
Verse 47
मया त्वं समनुज्ञात: कृष्णेन च महात्मना । गच्छ पुण्यकृताललोकान् शिबिरौशीनरो यथा,मैं और महात्मा भगवान् श्रीकृष्ण आपको यह आज्ञा देते हैं कि आप उशीनरपुत्र शिबिके समान पुण्यात्मा पुरुषोंके लोकोंमे जायेँ
অৰ্জুনে ক’লে—মই আৰু মহাত্মা শ্ৰীকৃষ্ণে তোমাক বিদায়ৰ অনুমতি দিলোঁ। এতিয়া তুমি পুণ্যকৰ্মীসকলে প্ৰাপ্ত কৰা লোকসমূহলৈ যোৱা—উশীনৰপুত্ৰ শিবিৰ দৰে।
Verse 48
वासुदेव उवाच ये लोका मम विमला: सकृद् विभाता ब्रह्माद्ये: सुरवृषभैरपीष्यमाणा: । तान् क्षिप्रं ब्रज सतताग्निहोत्रयाजिन् मत्तुल्यो भव गरुडोत्तमाड्यान:
বাসুদেৱে ক’লে—হে নিৰন্তৰ অগ্নিহোত্ৰ যজ্ঞকাৰী! মোৰ সেই নিৰ্মল লোকসমূহ নিত্য প্ৰভাময়; ব্ৰহ্মা আদি দেৱেশ্বৰ আৰু দেৱশ্ৰেষ্ঠসকলেও সিহঁতক লাভ কৰিবলৈ সদায় আকাঙ্ক্ষা কৰে। তুমি শীঘ্ৰে সেই লোকসমূহলৈ যোৱা; মোৰ সমান হোৱা—উত্তম গৰুড়ৰ পিঠিত আৰূঢ় হৈ বিচৰণ কৰা।
Verse 49
संजय उवाच उत्थित: स तु शैनेयो विमुक्त: सौमदत्तिना । खड्गमादाय चिच्छित्सु: शिरस्तस्य महात्मन:
সঞ্জয়ে ক’লে—ৰাজন! সৌমদত্তপুত্ৰে শৈনেয় সাত্যকিক এৰি দিতেই সি উঠি থিয় হ’ল। তাৰপিছত তৰোৱাল লৈ সেই মহাত্মাৰ মস্তক ছেদন কৰিবলৈ সংকল্প কৰিলে।
Verse 50
निहतं पाण्डुपुत्रेण प्रसक्त भूरिदक्षिणम् इयेष सात्यकिह्न्तुं शलाग्रजमकल्मषम्
সঞ্জয়ে ক’লে—পাণ্ডুপুত্ৰে যুদ্ধত নিমগ্ন ভুৰিদক্ষিণক নিধন কৰাৰ পাছত, শালাৰ নিষ্কলঙ্ক অগ্ৰজ (ভুৰিশ্ৰবা) সাত্যকিক বধ কৰিবলৈ উদ্যত হ’ল।
Verse 51
निकृत्तभुजमासीनं छिन्नहस्तमिव द्विपम् । शलके बड़े भाई प्रचुर दक्षिणा देनेवाले भूरिश्रवा सर्वथा निष्पाप थे। पाण्डुपुत्र अर्जुनने उनकी बाँह काटकर उनका वध-सा ही कर दिया था और इसीलिये वे आमरण अनशनका निश्चय लेकर ध्यान आदि अन्य कार्योमें आसक्त हो गये थे। उस अवस्थामें सात्यकिने बाँह कट जानेसे सूँड़ कटे हाथीके समान बैठे हुए भूरिश्रवाको मार डालनेकी इच्छा की || ५०६ || क्रोशतां सर्वसैन्यानां निन्द्यमान: सुदुर्मना:
সঞ্জয়ে ক’লে— ভুজা কটা ভূৰিশ্ৰৱস ৰণক্ষেত্ৰত শুঁড় কটা হাতীৰ দৰে বহি আছিল। সমগ্ৰ সেনাই চিঞৰি উঠি সেই কৰ্মৰ নিন্দা কৰিলে; কিন্তু সাত্যকিৰ মন ক্ৰোধে অন্ধকাৰাচ্ছন্ন হৈ তেওঁক বধ কৰাৰ সংকল্পে আগবাঢ়িল। কৃষ্ণ, অৰ্জুন আৰু দুয়ো পক্ষৰ বহু মহাবীৰে বাধা দিবলৈ চেষ্টা কৰিলেও, সাত্যকিয়ে সমগ্ৰ বাহিনীৰ আৰ্তনাদ উপেক্ষা কৰি নিৰস্ত্ৰ, ব্ৰতধাৰী ভূৰিশ্ৰৱসক বধ কৰিলে—যাক সৰ্বত্ৰ নিন্দনীয় বুলি গণ্য কৰা হ’ল।
Verse 52
वार्यमाण: स कृष्णेन पार्थेन च महात्मना । भीमेन चक्ररक्षाभ्याम श्वत्थाम्ना कृपेण च
সঞ্জয়ে ক’লে— কৃষ্ণ, মহাত্মা পাৰ্থ (অৰ্জুন), ভীম, ৰথচক্ৰৰ দুজন ৰক্ষক (যুধামন্যু আৰু উত্তমৌজা), অশ্বত্থামা আৰু কৃপ—সকলোৱে বাধা দিলেও সি নিবৃত্ত নহ’ল। ই আছিল ৰণধৰ্মৰ এক কঠোৰ সংকট: য’ত মহাবীৰসকলে সংযমৰ কথা কয়, তাতো ক্ৰোধৰ বেগ আৰু জনাক্ৰোশে যোদ্ধাক নিন্দনীয় কৰ্মলৈ ঠেলি দিয়ে—বিশেষকৈ সন্মুখত ব্ৰতস্থ আৰু অসহায় শত্রু থাকিলে।
Verse 53
कर्णेन वृषसेनेन सैन्धवेन तथैव च । विक्रोशतां च सैन्यानामवधीत् तं धृतव्रतम्
সঞ্জয়ে ক’লে— কৰ্ণ, বৃষসেন আৰু সাইন্ধৱ জয়দ্ৰথে প্ৰতিবাদ কৰিলেও, আৰু সেনাবাহিনীৰ আৰ্তচিৎকাৰৰ মাজতো, সাত্যকিয়ে সেই ধৃতব্ৰত ভূৰিশ্ৰৱসক বধ কৰিলে। ৰণক্ষেত্ৰত সকলোৱে দেখিলে—ক্ৰোধৰ বেগে কেনেকৈ ধৰ্মৰ বন্ধনো ছিঙি পেলায়।
Verse 54
प्रायोपविष्टाय रणे पार्थेन छिन्नबाहवे । सात्यकि: कौरवेयाय खड्गेनापाहरच्छिर:
সঞ্জয়ে ক’লে— ৰণত পাৰ্থে (অৰ্জুনে) যাৰ ভুজা কাটি দিছিল আৰু যি প্ৰায়োপৱেশ (মৃত্যুপৰ্যন্ত উপবাস) ব্ৰত লৈ বহি আছিল, সেই ভূৰিশ্ৰৱসক সাত্যকিয়ে খড়্গাঘাতে শিৰচ্ছেদ কৰিলে। মৃত্যুব্ৰতস্থ শত্রুক বধ কৰাটো ৰণধৰ্মৰ সীমা সম্পৰ্কে কঠোৰ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিলে।
Verse 55
-7““«मन्धनी0 ५ पी एक /ि ” कक कक * ब्की . नाभ्यनन्दन्त सैन्यानि सात्यकिं तेन कर्मणा । अर्जुनेन हतं॑ पूर्व यज्जघान कुरूद्गबहम्
সঞ্জয়ে ক’লে— সেই কৰ্মৰ বাবে সেনাই সাত্যকিক অভিনন্দন নকৰিলে; কিয়নো তেওঁ কুৰুশ্ৰেষ্ঠ ভূৰিশ্ৰৱসক—যাক অৰ্জুনে আগতেই হতপ্ৰায় কৰি থৈছিল—পুনৰ বধ কৰিছিল। সেয়ে এই বধক বিজয়লাভ নহয়, নিন্দনীয় কৰ্ম বুলিয়েই গণ্য কৰা হ’ল।
Verse 56
सहस्राक्षसमं चैव सिद्धचारणमानवा: । भूरिश्रवसमालोक्य युद्धे प्रायगतं हतम्
সঞ্জয় ক’লে—যুদ্ধত প্ৰায় মৃত্যুৰ অৱস্থালৈ গৈ হত হোৱা ভূৰিশ্ৰৱাক দেখি সিদ্ধ, চাৰণ, মানুহ আৰু ইন্দ্ৰসম দেৱগণো বিস্ময়ে চাই ৰ’ল।
Verse 57
पक्षवादांश्व सुबहून् प्रावदंस्तव सैनिका:
সঞ্জয় ক’লে—আপোনাৰ সৈন্যসকলে সাত্যকিৰ পক্ষ-বিপক্ষত বহু কথা ক’লে। শেষত তেওঁলোকে ক’লে—“ইয়াত সাত্যকিৰ কোনো দোষ নাই; যি হ’বলগীয়া আছিল সেয়াই হ’ল। সেয়ে মনত ক্ৰোধ নধৰিবা; কিয়নো ক্ৰোধেই মানুহৰ বাবে সৰ্বাধিক দুখদায়ক।”
Verse 58
न वार्ष्णेयस्यापराधो भवितव्यं हि तत् तथा । तस्मान्मन्युर्न व: कार्य: क्रोधो दुः:खतरो नृणाम्
সঞ্জয় ক’লে—“ৱাৰ্ষ্ণেয় সাত্যকিৰ ইয়াত কোনো অপৰাধ নাই; এনেদৰেই হ’বলগীয়া আছিল। সেয়ে তোমালোকৰ ৰোষ কৰা উচিত নহয়; কিয়নো ক্ৰোধ মানুহৰ বাবে অধিক দুখদায়ক।”
Verse 59
हन्तव्यश्वैव वीरेण नात्र कार्या विचारणा । विहितो हास्य धात्रैव मृत्यु: सात्यकिराहवे
সঞ্জয় ক’লে—“সেই বীৰৰ হাততেই তেওঁৰ বধ হ’বলগীয়া আছিল; ইয়াত বিচাৰৰ অৱকাশ নাই। ধাতাই ৰণক্ষেত্ৰতেই তেওঁৰ বাবে মৃত্যু বিধান কৰি থৈছিল।”
Verse 60
सात्यकिरुवाच न हन्तव्यो न हन्तव्य इति यन्मां प्रभाषत । धर्मवादैरधर्मिष्ठा धर्मकज्चुकमास्थिता:
সাত্যকি ক’লে—“ধৰ্মৰ কথা কৈ কৈ, অধৰ্মত স্থিত হৈ ধৰ্মৰ আৱৰণ পিন্ধা পাপাত্মাসকল! তোমালোকে মোক বাৰে বাৰে ‘মাৰিবা নে, মাৰিবা নে’ বুলি কোৱা; এতিয়া মোৰ উত্তৰ শুনা।”
Verse 61
यदा बाल: सुभद्राया: सुतः शस्त्रविना कृत: । युष्माभिनििहतो युद्धे तदा धर्म: क्व वो गत:
সঞ্জয়ে ক’লে—যেতিয়া তোমালোকে সুভদ্ৰাৰ কিশোৰ পুত্ৰ অভিমন্যুক যুদ্ধত অস্ত্ৰহীন কৰি হত্যা কৰিছিলা, তেতিয়া তোমালোকৰ ধৰ্ম ক’লৈ গ’ল?
Verse 62
मया त्वेतत् प्रतिज्ञातं क्षेपे कस्मिंश्षिदेव हि । यो मां निष्पिष्य संग्रामे जीवन् हन्यात् पदा रुषा
সঞ্জয়ে ক’লে—মই নিশ্চয় এই প্ৰতিজ্ঞা কৰিছিলোঁ—কোনো এক সময়ত—যি যুঁজত মোক পদদলিত কৰি দমন কৰিও জীয়াই থাকি, ক্ৰোধত পায়েৰে মোক আঘাত কৰিব…
Verse 63
चेष्टमानं प्रतीघाते सभुजं मां सचक्षुष:
সঞ্জয়ে ক’লে—মোৰ বাহু এতিয়াও আছে, আৰু মোৰ ওপৰত কৰা আঘাতৰ প্ৰতিঘাত দিবলৈ মই নিৰন্তৰ চেষ্টা কৰি আহিছোঁ। তথাপি চকু থাকিও যদি তোমালোকে মোক মৃত বুলি ধৰা, তেন্তে সেয়া তোমালোকৰ বুদ্ধিৰ জড়তা প্ৰকাশ কৰে। হে কুরুশ্ৰেষ্ঠ বীৰসকল! ভুৰিশ্ৰৱাক বধ কৰি মই প্ৰতিশোধ সম্পন্ন কৰিছোঁ; মোৰ মতে সেয়া সম্পূৰ্ণৰূপে যুক্তিসংগত।
Verse 64
मन्यध्वं मृत इत्येवमेतद् वो बुद्धिलाघवम् । युक्तो हास्य प्रतीघात: कृतो मे कुरुपुड्रवा:
সঞ্জয়ে ক’লে—যদি তোমালোকে ভাবে, ‘ই নিশ্চয় মৃত’, তেন্তে সেয়া তোমালোকৰ বিচাৰৰ অগভীৰতা। হে কুরুপুঙ্গৱসকল! ইয়াত প্ৰতিঘাত যুক্তিসংগত আছিল; মই ন্যায়মতে প্ৰতিশোধ লৈছোঁ।
Verse 65
यत् तु पार्थन मां दृष्टवा प्रतिज्ञामभिरक्षता | सखडूगो<स्य हतो बाहुरेतेनैवास्मि वज्चित:
কিন্তু পাৰ্থ (অৰ্জুন) মোক সংকটত দেখি নিজৰ প্ৰতিজ্ঞা ৰক্ষা কৰি ভুৰিশ্ৰৱাৰ তৰোৱালসহ বাহু কাটি পেলালে। সেই কৰ্মৰ ফলতেই ভুৰিশ্ৰৱাক নিজ হাতে বধ কৰাৰ যশৰ পৰা মই বঞ্চিত হ’লোঁ।
Verse 66
भवितव्यं हि यद् भावि दैवं चेष्टयतीव च । सो<यं हतो विमर्देडस्मिन् किमत्राधर्मचेष्टितम्
যি হ’বলৈ নিৰ্ধাৰিত, সেয়াই হয়; দেৱতাও যেন সেই অনুসাৰে কৰ্মক প্ৰৱৰ্তিত কৰে। সেই নিয়তি অনুসাৰেই এই সংঘৰ্ষত ভূৰিশ্ৰৱা নিহত হৈছে। তেন্তে ইয়াত অধৰ্মচেষ্টা ক’ত?
Verse 67
अपि चायं पुरा गीत: श्लोको वाल्मीकिना भुवि । न हन्तव्या: स्त्रिय इति यद् ब्रवीषि प्लवड्भम
আৰু, এই ভূমিতেই পূৰ্বকালত মহর্ষি বাল্মীকিয়ে এই শ্লোক গাইছিল—“স্ত্ৰীসকলক বধ কৰা উচিত নহয়।” হে প্লৱংগম! তুমি যেতিয়া এনেদৰে কোৱা—
Verse 68
सर्वकालं मनुष्येण व्यवसायवता सदा । पीडाकरममित्राणां यत् स्यात् कर्तव्यमेव तत्
দৃঢ় সংকল্প আৰু উদ্যোগী মানুহৰ বাবে সৰ্বকালেই সেই কৰ্মেই কৰ্তব্য—যি শত্রুক পীড়া দিয়ে।
Verse 69
संजय उवाच एवमुक्ते महाराज सर्वे कौरवपुड्रवा: । न सम किंचिदभाषन्त मनसा समपूजयन्
সঞ্জয়ে ক’লে—মহাৰাজ! এনেদৰে কোৱা হ’লে কৌৰৱসকলৰ শ্ৰেষ্ঠসকলে একো উত্তৰ নকৰিলে; তেওঁলোকে মনে মনে তাক সন্মান কৰি প্ৰশংসা কৰিলে।
Verse 70
मन्त्राभिपूतस्य महाध्वरेषु यशस्विनो भूरिसहस्रदस्य च । मुनेरिवारण्यगतस्य तस्य न तत्र कश्चिद् वधमभ्यनन्दत
মহাধ্বৰসমূহত মন্ত্ৰাভিষেকে পবিত্ৰ হোৱা, যজ্ঞত সহস্ৰ সহস্ৰ দান দিয়া, সৰ্বত্র যশস্বী, আৰু অৰণ্যবাসী মুনিৰ দৰে তাত আসীন সেই ভূৰিশ্ৰৱৰ বধক তাত কোনেও অভিনন্দন নকৰিলে।
Verse 71
वर देनेवाले भूरिश्रवाका नीले केशोंसे अलंकृत तथा कबूतरके समान लाल नेत्रोंवाला वह कटा हुआ सिर ऐसा जान पड़ता था, मानो अश्वमेधके मेध्य अश्वका कटा हुआ मस्तक अग्निकुण्डके भीतर रखा गया हो
সঞ্জয় ক’লে—বৰদানকাৰী ভূৰিশ্ৰৱাৰ সেই কটা মূৰ, নীল কেশে অলংকৃত আৰু পাৰাৱতৰ দৰে ৰঙা চকুযুক্ত, এনে প্ৰতীয়মান হৈছিল যেন অশ্বমেধ যজ্ঞৰ মেধ্য অশ্বৰ কটা শিৰ অগ্নিকুণ্ডৰ ভিতৰত থোৱা হৈছে।
Verse 72
स तेजसा शस्त्रकृतेन पूतो महाहवे देहवरं विसृज्य । आक्रामदूर्ध्व वरदो वराहों व्यावृत्त्य धर्मेण परेण रोदसी
সেই মহাযুদ্ধত অস্ত্ৰৰ তেজে পবিত্ৰ হৈ তেওঁ নিজৰ উৎকৃষ্ট দেহ ত্যাগ কৰিলে। বৰদানকাৰী আৰু বৰলাভৰ যোগ্য ভূৰিশ্ৰৱা পৰম ধৰ্মৰ বলত পৃথিৱী আৰু আকাশ অতিক্ৰম কৰি ঊৰ্ধ্বলোকলৈ উঠিল।
Verse 73
सुनीलकेशं वरदस्य तस्य शूरस्य पारावतलोहिताक्षम् | अश्वस्य मेध्यस्य शिरो निकृत्तं न्यस्तं हविर्धानमिवान्तरेण
সঞ্জয় ক’লে—সেই শূৰ, বৰদানকাৰী ভূৰিশ্ৰৱাৰ নীলকেশযুক্ত আৰু পাৰাৱতৰ দৰে ৰঙা চকুযুক্ত মূৰটো, মেধ্য অশ্বৰ কটা শিৰৰ দৰে পৃথককৈ থোৱা আছিল—যেন হৱিৰ্ধানত হৱ্য থোৱা হৈছে।
Verse 143
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि भूरिश्रवोवधे त्रिचत्वारिंशदधिकशततमो< ध्याय:
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ দ্ৰোণপৰ্বত জয়দ্ৰথবধপৰ্বৰ অন্তৰ্গত ভূৰিশ্ৰৱো-বধ প্ৰসঙ্গৰ একশ তেতাল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 153
एवमुक्तो रणे पार्थों भूरिश्रवसमब्रवीत् | रणभूमिमें भूरिश्रवाके ऐसा कहनेपर अर्जुनने उससे कहा
ৰণক্ষেত্ৰত এইদৰে কোৱা হ’লে পাৰ্থ (অৰ্জুন) ভূৰিশ্ৰৱাক ক’লে।
Verse 196
वयस्यैरथ मित्रैश्व ते च बाहुं समाश्रिता: । क्षत्रियलोग अपने-अपने भाई
অৰ্জুনে ক’লে— নিজ নিজ ভ্ৰাতা, পিতা, পুত্ৰ, আত্মীয়-স্বজন, কুলবংশীয়, সমবয়সীয়া সঙ্গী আৰু মিত্ৰেৰে পৰিবেষ্টিত হৈ ক্ষত্ৰিয়সকলে ৰণক্ষেত্ৰত শত্রুৰ সৈতে যুদ্ধত প্ৰৱেশ কৰে। কিন্তু তেওঁলোক সকলোৱে সেই অগ্ৰগণ্য যোদ্ধাৰ বাহুবলৰ ওপৰতে নিৰ্ভৰ কৰে; তেওঁৰ পৰাক্ৰমকেই আশ্ৰয় মানে।
Verse 563
अपूजयन्त त॑ देवा विस्मितास्ते5स्य कर्मभि: । युद्धमें प्रायोपवेशन करनेवाले
সঞ্জয়ে ক’লে— তাঁৰ কৰ্ম দেখি বিস্মিত হৈ দেৱতাসকলে তেওঁক সন্মান জনালে। ৰণক্ষেত্ৰত প্ৰায়োপবেশন (মৃত্যুব্ৰত উপবাস) গ্ৰহণ কৰা, ইন্দ্ৰসম পৰাক্ৰমী ভূৰিশ্ৰৱা নিহত হোৱা দেখি সিদ্ধ, চাৰণ, মানুহ আৰু দেৱতাসকলে তেওঁৰ গুণগান কৰিলে; কিয়নো তেওঁৰ মহান আচৰণৰ মহিমাই তেওঁলোকক বিস্ময়ে অভিভূত কৰিছিল।
Verse 623
स मे वध्यो भवेच्छत्रुर्यद्यपि स्यान्मुनिव्रत: । मैंने तो पहलेसे ही यह प्रतिज्ञा कर रखी है कि जिसके द्वारा कभी भी मेरा तिरस्कार हो जायगा अथवा जो संग्रामभूमिमें मुझे पटककर जीते-जी रोषपूर्वक मुझे लात मारेगा
সঞ্জয়ে ক’লে— “সেই শত্রু মোৰ হাততেই বধ হ’ব; সি মুনিসকলৰ দৰে মৌনব্ৰত পালন কৰি বহি থাকিলেও। মই আগতেই এই দৃঢ় প্ৰতিজ্ঞা লৈছোঁ—যি কেতিয়াবা মোক অপমান কৰিব, অথবা ৰণক্ষেত্ৰত মোক পেলাই দি, মই জীয়াই থাকোঁতেই ক্ৰোধেৰে মোক লাথি মাৰিব—সি নিশ্চয়েই মোৰ বধ্য।”
Frequently Asked Questions
The narrative frames the tension between eliminating a decisive commander for strategic necessity and the ethical weight of targeting a revered teacher-figure (ācārya), while both sides justify escalation through duty-based reasoning.
Collective outcomes in crisis are shaped less by isolated prowess than by coordination, timely intervention, and the cascading effects of intent; agency operates within networks of protection, counsel, and consequence.
No explicit phalaśruti is presented here; the chapter functions as narrative-ethical documentation, where significance arises from situating tactical decisions within the epic’s broader inquiry into duty, leadership, and moral cost.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.