Adhyaya 142
सहदेव-राधेय-संग्रामः; शल्य-प्रभावः; अलम्बुस-निवर्तनम् (Sahadeva and Karṇa; Śalya’s pressure; Alambusa’s interception)
Upa-parva: Droṇa-vadha-prasaṅga (Command-phase engagements leading toward Droṇa’s fall)
Sañjaya reports that Sahadeva advances with the intent to reach Droṇa, but Karṇa (Vaikartana) checks him in battle. A close engagement unfolds: Sahadeva strikes Karṇa with multiple arrows; Karṇa counters with a dense volley, severs Sahadeva’s bow, kills his horses, and slays his charioteer, forcing Sahadeva to fight on foot. Sahadeva cycles through weapons—sword and shield, then a heavy mace, then a spear, and finally a chariot-wheel cast like an upraised wheel of time—each neutralized by Karṇa’s arrows. Pressed back and wounded, Sahadeva withdraws from the immediate fight. Karṇa approaches and addresses him with derisive counsel to avoid battling superior rathins and to go where Arjuna is engaged; crucially, Karṇa does not kill Sahadeva, explicitly grounded in remembrance of Kuntī’s words and his commitment to truthfulness. Sahadeva, distressed by wounds and the sting of Karṇa’s speech, retreats and mounts another chariot. The scene then shifts: Śalya (Madra king) overwhelms Virāṭa and kills Śatānīka; Virāṭa is badly pierced and evacuated, and the Pāṇḍava–Pāñcāla army breaks in flight under Śalya’s arrow-showers. Seeing the rout, Vāsudeva and Dhanaṃjaya move toward Śalya, but the rākṣasa Alambusa advances to intercept; Arjuna quickly defeats him, cuts his standard and disables key elements of his chariot, driving him off, then proceeds toward Droṇa’s vicinity while Kaurava troops fall in large numbers.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र के सम्मुख संजय का वृत्तांत—अर्जुन क्रोध से भरा हुआ कौरव-सेना में घुस चुका है; वह सेना अश्वत्थामा और कर्ण की कठोर रक्षा-व्यवस्था में भी ‘अप्रवेश्य’ कही जाती है, फिर भी धनंजय उसे चीरता चला जा रहा है। → अर्जुन के इस प्रचंड प्रवेश से कौरव-पक्ष में शोक और आशंका की आग धधकती है—राजा-राजवाड़े और जयद्रथ-सहित योद्धा ‘ग्रस्त’ से दिखने लगते हैं। इसी उथल-पुथल में शिनिवंशी सात्यकि रथ से आगे बढ़कर भीम की दिशा में जाता है और कौरवों के एक प्रमुख रक्षक—अलम्बुष—से उसका घोर सामना होता है; साथ ही दुःशासन के दल भी तेजी से जुटते हैं। → अलम्बुष के प्रहारों से घायल होने पर भी सात्यकि अपनी गति और कौशल नहीं छोड़ता; वह तीव्र बाण-वर्षा से अलम्बुष के वेगवान अश्वों को चूर-चूर कर देता है और फिर शत्रु-पंक्ति को तोड़ते हुए दुःशासन के रथ-घोड़ों को अग्नि-सदृश बाणों से मार गिराता है—कौरव-रक्षा की एक कड़ी वहीं ढह जाती है। → अलम्बुष-वध के साथ सात्यकि का मार्ग खुलता है; कौरवों की त्वरित सहायता-टुकड़ियाँ भी इस धक्के से बिखरती हैं और अर्जुन के अभियान (जयद्रथ-वध की ओर) को अप्रत्यक्ष बल मिलता है। अध्याय का पटाक्षेप ‘अलम्बुष-वध’ के रूप में होता है। → अर्जुन अभी भी शत्रु-सेना के भीतर है और कर्ण-अश्वत्थामा की रक्षा-रेखा शेष है—अगला संघर्ष और अधिक उग्र होने वाला है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ “लोक मिलाकर कुल १२५३ श्लोक हैं।) भीकम (2 अमान चत्वारिशर्दाधिकशततमोब ध्याय: सात्यकिद्वारा राजा अलम्बुषका और दुःशासनके घोड़ोंका वध धृतराष्ट्र रवाच अहन्यहनि मे दीप्त॑ यश: पतति संजय । हता मे बहवो योधा मन्ये कालस्य पर्ययम्
ধৃতৰাষ্ট্ৰ ক’লে—সঞ্জয়! দিনে দিনে মোৰ দীপ্ত যশ ক্ষয় হৈ ম্লান হৈ গৈছে। মোৰ বহু যোদ্ধা নিহত হৈছে; মই ইয়াক কালৰেই পৰ্যায় বুলি ভাবোঁ।
Verse 2
धनंजय: सुसंक्रुद्ध: प्रविष्टो मामकं बलम् | रक्षितं द्रौणिकर्णाभ्यामप्रवेश्यं सुरैरपि
সঞ্জয়ে ক’লে—প্ৰচণ্ড ক্ৰোধে দগ্ধ ধনঞ্জয় (অৰ্জুন) দ্ৰৌণি (অশ্বত্থামা) আৰু কৰ্ণে ৰক্ষিত, দেৱতাসকলৰো প্ৰৱেশ অসম্ভৱ এমন আমাৰ সেনাব্যূহত বলপূৰ্বক প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 3
ताभ्यामूर्जितवीर्याभ्यामाप्यायितपराक्रम: । सहित: कृष्णभीमाभ्यां शिनीनामृषभेण च,महान् पराक्रमी श्रीकृष्ण और भीमसेन तथा शिनिप्रवर सात्यकिका साथ होनेसे अर्जुनका बल तथा पराक्रम और भी बढ़ गया है
সঞ্জয়ে ক’লে—সেই দুজন মহাবলী বীৰৰ সঙ্গতিত অৰ্জুনৰ বল আৰু পৰাক্ৰম অধিক পুষ্ট হ’ল; কিয়নো তেওঁৰ সৈতে আছিল শ্ৰীকৃষ্ণ, ভীমসেন আৰু শিনিসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ সাত্যকি।
Verse 4
तदाप्रभूति मां शोको दहत्यग्निरिवाशयम् । ग्रस्तानिव प्रपश्यामि भूमिपालान् ससैन्धवान्
সঞ্জয়ে ক’লে—সেই মুহূৰ্তৰ পৰা শোকে মোক এনেদৰে দহিছে, যেন অগ্নিয়ে নিজৰেই আশ্ৰয়-ইন্ধনক দহি পেলায়। সাইন্ধৱ জয়দ্ৰথসহ ভূ-পালসকলক মই যেন ইতিমধ্যে কালৰ গলাত গিলি লোৱা দেখিছোঁ।
Verse 5
अप्रियं सुमहत् कृत्वा सिन्धुराज: किरीटिन: । चक्षुविषयमापन्न: कथं जीवितमाप्लनुयात्,सिंधुराज जयद्रथ किरीटधारी अर्जुनका महान् अप्रिय करके जब उनकी आँखोंके सामने आ गया है, तब कैसे जीवित रह सकता है?
সঞ্জয়ে ক’লে—কিৰীটধাৰী অৰ্জুনৰ প্ৰতি অতি বৃহৎ অপ্ৰিয় কৰি, সাইন্ধৱ ৰাজা জয়দ্ৰথ যেতিয়া তেওঁৰ দৃষ্টিগোচৰ হৈছে, তেতিয়া সি কেনেকৈ জীৱিত থাকিব?
Verse 6
अनुमानाच्च पश्यामि नास्ति संजय सैन्धव: । युद्ध तु तद् यथावृत्तं तन्ममाचक्ष्व तत्त्तत:ः
ধৃতৰাষ্ট্ৰ ক’লে—সঞ্জয়! অনুমানৰ পৰা মই বুজিছোঁ যে সাইন্ধৱ জয়দ্ৰথ এতিয়া আৰু নাই। এতিয়া সেই যুদ্ধ যিদৰে ঘটিছিল, ঠিক তেনেদৰেই ধাপে ধাপে মোক ক’বা।
Verse 7
यश्च विक्षोभ्य महतीं सेनामालोड्य चासकृत् । एक: प्रविष्ट: संक्रुद्धो नलिनीमिव कुज्जर:
সঞ্জয়ে ক’লে—সঞ্জয়! যেনেকৈ এটা হাতী পদ্মভৰা পুখুৰীত প্ৰৱেশ কৰে, তেনেকৈ বৃষ্ণিবংশীয় বীৰ সাত্যকি ক্ৰোধে একাই মোৰ মহাসেনাক আলোড়িত কৰি, বাৰে বাৰে তাৰ শাৰী-শাৰী মথি ভিতৰলৈ সোমাই পৰিছিল। ধনঞ্জয় অৰ্জুনৰ বাবে সি যি অধ্যবসায়ে যুদ্ধ কৰিছিল, সেয়া বৰ্ণনা কৰা; কিয়নো তুমি কাহিনী ক’বলৈ নিপুণ।
Verse 8
तस्य मे वृष्णिवीरस्य ब्रूहि युद्धं यथातथम् । धनंजयार्थे यत्तस्य कुशलो हासि संजय
মোৰ সেই বৃষ্ণিবীৰৰ যুদ্ধ যেনেকৈ হৈছিল, তেনেকৈয়ে কোৱা। ধনঞ্জয় (অৰ্জুন)ৰ বাবে সি যি কৰিলে, সঞ্জয়, ঠিক সেইদৰে বৰ্ণনা কৰা; কিয়নো তুমি ইয়াত নিপুণ।
Verse 9
संजय उवाच तथा तु वैकर्तनपीडितं त॑ भीम॑ प्रयान्तं पुरुषप्रवीरम् । समीक्ष्य राजन् नरवीरमध्ये शिनिप्रवीरो$नुययौ रथेन
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! পুৰুষপ্ৰবীৰ ভীম অৰ্জুনৰ ওচৰলৈ আগবাঢ়োতে বৈকর্তন (কৰ্ণ)ৰ আঘাতে পীড়িত হোৱা দেখি, শিনিবংশৰ প্রধান বীৰ সাত্যকি যোদ্ধাসকলৰ মাজেৰে ৰথেৰে তেওঁৰ পিছে পিছে গ’ল—ভীমক সহায় কৰিবলৈ।
Verse 10
नदन् यथा वज्रधरस्तपान्ते ज्वलन् यथा जलदान्ते च सूर्य: । निष्नन्नमित्रान् धनुषा दृढेन स कम्पयंस्तव पुत्रस्य सेनाम्
যেনেকৈ গ্ৰীষ্মৰ অন্তত বজ্ৰধাৰী ইন্দ্ৰ গর্জে, আৰু যেনেকৈ মেঘ আঁতৰি গ’লে সূৰ্য জ্বলি উঠে, তেনেকৈ সাত্যকি গর্জি তেজে দীপ্ত হৈ, দৃঢ় ধনুৰে শত্রু নিধন কৰি তোমাৰ পুত্ৰৰ সেনাক কঁপাই তুলিলে।
Verse 11
त॑ यान्तमश्वै रजतप्रकाशै- रायोधने वीरवरं नदन्तम् | नाशवनुवन् वारयितु त्वदीया: सर्वे रथा भारत माधवाग्रयम्
হে ভাৰত! ৰণক্ষেত্ৰত ৰূপালী দীপ্তিৰ অশ্বেৰে আগবাঢ়ি গর্জন কৰা মাধৱবংশৰ অগ্ৰণী বীৰ সাত্যকিক তোমাৰ সকলো ৰথী একেলগে হৈও ৰোধ কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 12
अमर्षपूर्णस्त्वनिवृत्तयोधी शरासनी काज्चनवर्मधारी । अलम्बुष: सात्यकिं माधवाग्रय- मवारयद् राजवरो5भिपत्य
সেই সময় সোণৰ কবচ আৰু ধনু ধাৰণ কৰি, যুদ্ধত কেতিয়াও পিঠ নেদেখুওৱা ৰাজশ্ৰেষ্ঠ অলম্বুষ ক্ৰোধে পূৰ্ণ হৈ মধুকুলৰ মহাবীৰ সাত্যকিক হঠাৎ সন্মুখলৈ আহি বাধা দিলে।
Verse 13
तयोरभूद् भारत सम्प्रहारो यथाविधो नैव बभूव कश्ित् | प्रेक्षनत एवाहवशोभिनौ तौ योधास्त्वदीयाक्ष् परे च सर्वे
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ভাৰত! সেই দুজনৰ সংঘৰ্ষ এনেকুৱা আছিল যে তেনেকুৱা আন কোনো যুদ্ধ কেতিয়াও হোৱা নাছিল। হে ভৰতকুলৰ আনন্দ! তোমাৰ পক্ষ আৰু শত্রুপক্ষৰ সকলো যোদ্ধাই যুদ্ধশোভাৰে দীপ্ত সেই দুজন বীৰক কেৱল চাই থাকিল।
Verse 14
आविध्यदेनं दशभ्रि: पृषत्कै- रलम्बुषो राजवर: प्रसहा । अनागतानेव तु तान् पृषत्कां- श्रिच्छेद बाणै: शिनिपुजड्रवो5डपि
সঞ্জয়ে ক’লে—ৰাজশ্ৰেষ্ঠ অলম্বুষে বলপূৰ্বক দহটা বাণেৰে তাক (সাত্যকিক) আঘাত কৰিলে। কিন্তু শিনিপুঙ্গৱ সাত্যকিয়ে সেই বাণবোৰ ওচৰ পোৱাৰ আগতেই নিজৰ বাণেৰে সকলো কাটি পেলালে।
Verse 15
पुनः स बाणैस्त्रिभिरग्निकल्पै- राकर्णपूर्णनिशितै: सपुड्खै: । विव्याध देहावरणं विदार्य ते सात्यकेराविविशु: शरीरम्
সঞ্জয়ে ক’লে—পুনৰায় সি কাণলৈকে টানি ধৰা, অগ্নিৰ দৰে জ্বলন্ত, পাখিযুক্ত তিনিটা তীক্ষ্ণ বাণেৰে সাত্যকিক আঘাত কৰিলে। সেই বাণবোৰে সাত্যকিৰ কবচ ফালি তাৰ দেহত সোমাই গ’ল।
Verse 16
तै: कायमस्याग्न्यनिलप्र भावै- विंदार्य बाणैर्निश्तिज्वलद्धि: | आजसघ्निवांस्तान् रजतप्रकाशा- नश्नांक्षतुर्भिश्चतुर: प्रसहा
সঞ্জয়ে ক’লে—অগ্নি আৰু বায়ুৰ দৰে প্ৰভাৱশালী, জ্বলন্ত তীক্ষ্ণ বাণেৰে সাত্যকিৰ দেহ বিদীর্ণ কৰি অলম্বুষে ৰূপাৰ দৰে দীপ্ত তাৰ চাৰিটা ঘোঁৰাকো চাৰিটা বাণেৰে হঠাৎ আঘাত কৰি আহত কৰিলে।
Verse 17
तथा तु तेनाभिहतस्तरस्वी नप्ता शिनेशक्षुक्रधरप्रभाव: । अलम्बुषस्योत्तमवेगवद्धि- रश्वांश्षतुर्भि्निजघान बाणै:
অলম্বুষৰ আঘাতত আহত হ’লেও, শিনিৰ পৌত্ৰ, বজ্ৰধাৰীৰ ন্যায় দীপ্ত পৰাক্ৰমী আৰু অতিবেগী সাত্যকিয়ে সংযত তৎপৰতাৰে চাৰিটা নিখুঁত বাণ নিক্ষেপ কৰি অলম্বুষৰ চাৰিটা ঘোঁৰা নিধন কৰিলে।
Verse 18
अथास्य सूतस्य शिरो निकृत्य भल्लेन कालानलसंनिभेन । सकुण्डलं पूर्णशशिप्रकाशं भ्राजिष्णु वक्त्रं निचकर्त देहात्
তাৰপিছত কালাগ্নিৰ ন্যায় জ্বলন্ত ভল্লবাণে সি তাৰ সাৰথিৰ মস্তক ছিন্ন কৰিলে; তাৰ পিছত কুণ্ডলভূষিত, পূৰ্ণচন্দ্ৰসম কান্তিত দীপ্ত সেই উজ্জ্বল মুখমণ্ডলটোও দেহৰ পৰা কাটি পেলালে।
Verse 19
निहत्य त॑ पार्थिवपुत्रपौत्र संख्ये यदूनामृषभः प्रमाथी । ततोडन्वयादर्जुनमेव वीर: सैन्यानि राजंस्तव संनिवार्य
হে ৰাজন! ৰণক্ষেত্ৰত ৰাজপুত্ৰ-পৌত্ৰসম সেই অলম্বুষক বধ কৰি, শত্রুমৰ্দন যদুকুলশ্ৰেষ্ঠ বীৰ সাত্যকিয়ে তোমাৰ সেনাবাহিনী ৰোধ কৰি, তাৰপিছত কেৱল অৰ্জুনকেই অনুসৰণ কৰিলে।
Verse 20
लि शी जं 7४ 2 है ब >चस शी] ॥ १४ 2 ४ हा > & 200 / है ४ 5 + कं | 232: ९ अन्वागतं वृष्णिवीरं समीक्ष्य तथारिमध्ये परिवर्तमानम् । घ्नन्तं कुरूणामिषुभिर्बलानि पुन: पुनर्वायुमिवा भ्रपूगान्
বৃষ্ণিবীৰ সাত্যকিক তাত উপস্থিত আৰু শত্রুমধ্যত বিচৰণ কৰি, পুনঃপুনঃ বাণবৃষ্টিৰে কৌৰৱ-সেনাবল ধ্বংস কৰি থকা দেখি—যেনে বায়ুৱে বাৰে বাৰে মেঘপুঞ্জ ছিন্নভিন্ন কৰে—দুঃশাসনক আগত ৰাখি দুর্যোধনৰ প্ৰধান যোদ্ধাসকল একেলগে তৎক্ষণাৎ তাক ঘেৰিবলৈ ধাৱিত হ’ল।
Verse 21
ततो<5वहन् सैन्धवा: साधुदान्ता गोक्षीरकुन्देन्दुहिमप्रकाशा: । सुवर्णजालावतता: सदश्वा यतो यत: कामयते नृसिंह:
তেতিয়া সিন্ধুদেশীয় সেই সুপ্ৰশিক্ষিত, সুন্দৰ আৰু সুদমিত ঘোঁৰাবোৰ—গোক্ষীৰ, কুন্দফুল, চন্দ্ৰ আৰু হিমৰ ন্যায় উজ্জ্বল, আৰু স্বৰ্ণজালে আৱৃত—পুৰুষসিংহ সাত্যকিয়ে য’তে য’তে যাবলৈ ইচ্ছা কৰিছিল, ত’তে ত’তে তেওঁক বহন কৰি লৈ গৈছিল।
Verse 22
अथात्मजास्ते सहिताभिपेतु- रन्ये च योधास्त्वरितास्त्वदीया: । कृत्वा मुखं भारत योधमुख्यं दुःशासन त्वत्सुतमाजमीढ
সঞ্জয়ে ক’লে— তেতিয়া তোমাৰ পুত্ৰসকল আৰু তোমাৰ পক্ষৰ আন যোদ্ধাসকলেও ত্বৰিতে একেলগে আগবাঢ়িল। হে ভাৰত, হে অজমীঢ়বংশীয়! যোদ্ধাসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ তোমাৰ পুত্ৰ দুঃশাসনক অগ্ৰভাগত ৰাখি তেওঁলোকে একত্ৰ হৈ শৈনেয় সাত্যকিৰ ওপৰত ঝাঁপি পৰিল।
Verse 23
ते सर्वतः सम्परिवार्य संख्ये शैनेयमाजघ्नुरनीकसाहा: । स चापि तान् प्रवर: सात्वतानां न्यवारयद् बाणजालेन वीर:
তেওঁলোক সকলেই মহা ব্যূহৰ আঘাত সহিব পৰা সক্ষম আছিল। যুদ্ধক্ষেত্ৰত তেওঁলোকে চাৰিওফালেৰে শৈনেয় সাত্যকিক ঘেৰি আঘাত আৰম্ভ কৰিলে; কিন্তু সাত্বতসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ বীৰ সাত্যকিয়ে বাণজালেৰে তেওঁলোকৰ অগ্ৰগতি ৰোধ কৰিলে।
Verse 24
निवार्य तांस्तूर्णममित्रघाती नप्ता शिने: पत्रिभिरग्निकल्पै: । दुःशासनस्याभिजघान वाहा- नुद्यम्य बाणासनमाजमीढ
তেওঁলোকক তৎক্ষণাৎ ৰোধ কৰি, শত্রুঘাতী শিনিৰ পৌত্ৰ সাত্যকিয়ে ধনু উঠাই, অগ্নিসদৃশ দীপ্ত পাখিযুক্ত বাণে দুঃশাসনৰ অশ্বসমূহক নিপাত কৰিলে।
Verse 25
अजमीढनन्दन! उन सबको रोककर शत्रुघाती शिनिपौत्र सात्यकिने तुरंत ही धनुष उठाकर अग्निके समान तेजस्वी बाणोंद्वारा दुःशासनके घोड़ोंको मार डाला ।।
হে অজমীঢ়নন্দন! তেওঁলোক সকলোকে ৰোধ কৰি, শত্রুঘাতী শিনিপৌত্ৰ সাত্যকিয়ে তৎক্ষণাৎ ধনু উঠাই, অগ্নিসদৃশ তেজস্বী বাণে দুঃশাসনৰ অশ্বসমূহক নিপাত কৰিলে। তাৰ পাছত যুদ্ধভূমিত পুৰুষপ্ৰবীৰ সেই বীৰ সাত্যকিক উপস্থিত দেখি শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু অৰ্জুন অতিশয় আনন্দিত হ’ল।
Verse 139
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें भीमसेन और कर्णका युद्धविषयक एक सौ उनतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ দ্ৰোণপৰ্বৰ অন্তৰ্গত জয়দ্ৰথবধপৰ্বত ভীমসেন আৰু কৰ্ণৰ যুদ্ধবিষয়ক একশ ঊনচল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 140
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि अलम्बुषवधे चत्वारिंशदाधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें अलग्बुषवधविषयक एक सौ चालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ দ্ৰোণপৰ্বৰ অন্তৰ্গত জয়দ্ৰথবধপৰ্বত অলম্বুষবধ-বিষয়ক একশ চল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
Karṇa gains a decisive advantage over Sahadeva but refrains from killing him; the dilemma is whether battlefield opportunity overrides prior ethical commitment—resolved here by Karṇa’s adherence to Kuntī’s instruction and his satya-saṃdhi.
The episode illustrates that agency in conflict is not only technical (weapon-skill) but also normative: remembered obligations and truth-keeping can function as higher-order constraints that redirect outcomes even amid extreme pressure.
No explicit phalaśruti appears in this chapter; its meta-significance is narrative-ethical, showing how vow and kin-linked obligation operate as causal determinants within the war’s karmic and strategic texture.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.