Adhyaya 151
बक-राक्षसस्य आह्वानम् तथा वृक्षयुद्धम् (Summons of Baka and the Tree-Weapon Engagement)
Upa-parva: Bakavadha (Baka-vadha Upākhyāna) — within Ādi Parva
Vaiśaṃpāyana narrates Bhīmasena’s approach to the rākṣasa’s forest with the prepared food-offering. Reaching the locale, Bhīma calls the rākṣasa by name while consuming the provisions, functioning as deliberate provocation and signal of readiness. The rākṣasa arrives enraged, verbally asserting entitlement to the food and threatening lethal retaliation. Bhīma maintains composure, ignores the intimidation, and continues eating despite physical blows from behind, emphasizing psychological dominance and tactical patience. Escalation follows: the rākṣasa uproots and hurls trees; Bhīma intercepts and counters, producing a destructive ‘tree-weapon’ exchange that devastates the woodland setting. The rākṣasa then attempts close grappling; both exert force, causing the ground to tremble and large trees to be crushed. Observing the rākṣasa weakening, Bhīma transitions to decisive immobilization—pinning with knee pressure, controlling the neck and waist—and intensifies force until blood issues from the rākṣasa’s mouth, indicating severe injury and imminent neutralization. The chapter’s thematic lesson centers on measured escalation: restraint until the objective (protection) requires conclusive action.
Chapter Arc: The forest still smolders with the memory of treachery, and the Pandavas—spent, hidden, and hunted—must yet keep Kunti alive; Bhima, like a storm given human form, sets out to fetch water. → Bhima’s speed turns the woodland into a trembling corridor: wind-like rush, creepers torn aside, flowering and fruiting trees shaken and broken as he forces a path. The urgency is doubled—Kunti’s exhaustion and the fear of discovery near the city’s edge. → Returning, Bhima bears his delicate mother on his back across uneven riverbanks and rough ground, his wrath kindling into a vow against Duryodhana—an oath-shaped thunder that turns survival into a future reckoning. → He lays Kunti down to rest, watches over his sleeping brothers, and chooses vigilance over sleep, calculating that the city is near and danger nearer still. → With Kunti and the brothers asleep, Bhima keeps solitary watch—one wakeful guardian between the fugitives and the unseen net of Hastinapura.
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २९ श्लोक मिलाकर कुल ५५ श्लोक हैं) अपन का छा | अत-४#-#कात पजञज्चाशर्दाधिकशततमोब् ध्याय: माता कुन्तीके लिये भीमसेनका जल ले आना
বৈশম্পায়নে ক’লে— জনমেজয়! ভীমসেন আগবাঢ়োঁতে তেওঁৰ ঊৰুৰ বেগে উদ্দীপ্ত বায়ুৰে গছ-ডালসহ সমগ্ৰ বন যেন ঘূৰ্ণায়মান বুলি বোধ হ’ল।
Verse 2
जड्घावातो ववौ चास्य शुचिशुक्रागमे यथा । आवर्जितलतावक्ष मार्ग चक्रे महाबल:
তেওঁৰ পিণ্ডলিৰ বেগে এনে বতাহ উঠিল, যেন জ্যৈষ্ঠ-আষাঢ়ৰ সন্ধিক্ষণে প্ৰচণ্ড বায়ু বয়। মহাবলী ভীম যেদিকে গ’ল, লতা-গছ পদদলিত কৰি পথ কৰি পেলালে।
Verse 3
स मृदनन् पुष्यितांश्वैव फलितांश्व वनस्पतीन् | अवरुज्य ययौ गुल्मान् पथस्तस्य समीपजान्,उनके मार्गके निकट जो फल और फूलोंसे लदे हुए वनस्पति एवं गुल्म आदि होते, उन्हें तोड़कर वे पैरोंसे रौंदते जाते थे
তেওঁ ফুল-ফলৰে ভৰা গছবোৰ পদদলিত কৰি, আৰু নিজৰ পথৰ ওচৰত গজি উঠা ঝোপঝাড় ভাঙি আগবাঢ়ি গ’ল।
Verse 4
स रोषित इव क्ुद्धो वने भज्जन् महाद्रुमान् । त्रिप्रखुतमद: शुष्मी षष्टिवर्षी मतड़राट्
যেন ষাঠি বছৰৰ, ত্ৰিবিধ মদে উন্মত্ত, পৰাক্ৰান্ত গজৰাজ ক্ৰুদ্ধ হৈ বনত মহাবৃক্ষ ভাঙি আগবাঢ়ে, তেনেকৈ মহাতেজস্বী ভীমসেনো সেই বনৰ বিশাল গছবোৰ পেলাই আগুৱাই গৈছিল।
Verse 5
गच्छतस्तस्य वेगेन ताक्ष्यमारुतरंहस: । भीमस्य पाणए्जुपुत्राणां मूर्च्छेव समजायत,गरुड़ और वायुके समान तीव्र गतिवाले भीमसेनके चलते समय उनके (महान) वेगसे अन्य पाण्जुपुत्रोंको मूर्च्छा-सी आ जाती थी
বৈশম্পায়নে ক’লে—গৰুড় আৰু বায়ুৰ দৰে অতি দ্ৰুত ভীমে মহাবেগে আগবাঢ়োতে, অন্য পাণ্ডৱসকল যেন মূৰ্ছা-সদৃশ অৱস্থাত পৰিছিল; তাৰ গতিৰ প্ৰচণ্ডতা তেওঁলোকে ন ধাৰণ কৰিব পাৰিছিল।
Verse 6
असकृच्चापि संतीर्य दूरपारं भुजप्लवै: | पथि प्रच्छन्नमासेदुर्धार्तराष्ट्रभयात् तदा
তেওঁলোকে নিজৰ বাহুকেই ভেলা কৰি দূৰলৈ বিস্তৃত জলপ্ৰবাহ বাৰে বাৰে পাৰ হৈছিল; আৰু সেই সময় ধৃতৰাষ্ট্ৰপুত্ৰসকলৰ ভয়ত পথতে গোপন ঠাইত গৈ লুকাই থাকিছিল।
Verse 7
कृच्छेण मातरं चैव सुकुमारी यशस्विनीम् । अवहत् स तु पृष्ठेन रोधस्तु विषमेषु च,भीमसेन अपनी सुकुमारी एवं यशस्विनी माता कुन्तीको पीठपर बिठाकर नदीके ऊँचे- नीचे कगारोंपर बड़ी कठिनाईसे ले जाते थे
সি অতি কষ্টে সুকুমাৰী আৰু যশস্বিনী মাতৃক পিঠিত তুলি, নদীৰ উঁচু-নিচু অসম তীৰধাৰে আগবঢ়াই লৈ গৈছিল।
Verse 8
अगमच्च वनोद्देशमल्पमूलफलोदकम् | क्र्रपक्षिम॒गं घोरं सायाह्ले भरतर्षभ
হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ! সায়াহ্ন হ’বলৈ ধৰোঁতেই তেওঁলোকে বনৰ এক ভয়ংকৰ অঞ্চলত উপস্থিত হ’ল, য’ত মূল-ফল আৰু জল অতি অল্প, আৰু য’ত ক্ৰূৰ স্বভাৱৰ পক্ষী আৰু হিংস্ৰ মৃগৰ বাস।
Verse 9
घोरा समभवत् संध्या दारुणा मृगपक्षिण: । अप्रकाशा दिश: सर्वा वातैरासन्ननार्तवै:
সেই সন্ধ্যা অতি ভয়ংকৰ হৈ উঠিল। তাত ক্ৰূৰ স্বভাৱৰ মৃগ-পক্ষী আছিল; আৰু ঋতুবিহীন প্ৰচণ্ড বতাহ বলাত ধূলি উৰি, সকলো দিশা পোহৰহীন হৈ অন্ধকাৰময় হ’ল।
Verse 10
शीर्णपर्णफलै राजन् बहुगुल्मक्षुपैर्ट्रमै: । भग्नावभग्नभूयिष्ठैर्ननाद्रुमसमाकुलै:
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ৰাজন, অৰণ্যজুৰি ঝৰা পাতা আৰু ফল ছিটাই পৰি আছিল। বতাহৰ তীব্ৰ ঝাপটাত বহু গছ, ঝোপঝাড়, ক্ষুপ আৰু লতা নুই পৰি ভাঙি গৈছিল। ক’ত কাণ্ড ভাঙা, ক’ত আধাভাঙা—সেইবাবে বনখন ভগ্ন গছৰ গোঁজামিলি স্তুপৰ দৰে হৈ উঠিছিল। সেই বিশৃঙ্খলাৰ মাজত পখীৰ আৰ্তনাদ প্ৰতিধ্বনিত হৈছিল, যেন সকলো দিশতে অন্ধকাৰ বিয়পি পৰিছে।
Verse 11
ते श्रमेण च कौरव्यास्तृष्णया च प्रपीडिता: । नाशवनुवंस्तदा गन्तुं निद्रया च प्रवृद्धया
বৈশম্পায়নে ক’লে—কৌৰৱ পাণ্ডৱসকল সেই সময়ত শ্ৰম আৰু তৃষ্ণাত অতিশয় পীড়িত আছিল। তেওঁলোকে আৰু আগবাঢ়িব নোৱাৰিলে; ক্লান্তিৰে বাঢ়ি উঠা নিদ্ৰাই তেওঁলোকক আচ্ছন্ন কৰিলে, আৰু তেওঁলোকে অসহায় হৈ তাতে থমকি ৰ’ল।
Verse 12
न्यविशन्त हि ते सर्वे निरास्वादे महावने । ततस्तृषापरिकलान्ता कुन्ती पुत्रानथाब्रवीत्,तब उन सबने उस नीरस विशाल जंगलमें डेरा डाल दिया। तत्पश्चात् प्याससे पीड़ित कुन्तीदेवी अपने पुत्रोंसे बोली--
বৈশম্পায়নে ক’লে—তেওঁলোক সকলোৱে সেই নিৰস, বিশাল অৰণ্যত থমকি ৰ’ল। তাৰপিছত তৃষ্ণাত ক্লান্ত কুন্তীয়ে নিজৰ পুত্ৰসকলক ক’লে।
Verse 13
माता सती पाण्डवानां पज्चानां मध्यत:ः स्थिता । तृष्णया हि परीतास्मि पुत्रान् भूशमथाब्रवीत्
বৈশম্পায়নে ক’লে—পাঁচ পাণ্ডৱৰ মাতৃ হয়েও, তেওঁলোকৰ মাজত থিয় হৈ থকা কুন্তী তৃষ্ণাত ব্যাকুল আছিল। “মই তৃষিত”—এই কথা তেওঁ পুত্ৰসকলক পুনঃপুনঃ কৰুণ স্বৰে ক’লে।
Verse 14
तच्छुत्वा भीमसेनस्य मातृस्नेहात् प्रजल्पितम् । कारुण्येन मनस्तप्तं गमनायोपचक्रमे
মাতৃস্নেহে কোৱা সেই কথা শুনি ভীমসেনৰ হৃদয় কৰুণাৰে ভৰি উঠিল। অন্তৰে দগ্ধ হৈ, তেওঁ নিজেই পানী আনিবলৈ যোৱাৰ প্ৰস্তুতি ল’লে।
Verse 15
ततो भीमो वन घोर प्रविश्य विजनं महत् | न्यग्रोधं विपुलच्छायं रमणीयं ददर्श ह,उस समय भीमने उस विशाल, निर्जन एवं भयंकर वनमें प्रवेश करके एक बहुत सुन्दर और विस्तृत छायावाला बरगदका पेड़ देखा
তেতিয়া ভীম সেই বিশাল, নিৰ্জন আৰু ভয়ংকৰ অৰণ্যত প্ৰৱেশ কৰি, বিস্তৃত ছাঁ পোহৰোৱা এক মনোৰম বটগছ দেখিলে।
Verse 16
तत्र निक्षिप्य तान् सर्वानुवाच भरतर्षभ: । पानीयं मृगयामीह विश्रमध्वमिति प्रभो,राजन! भरतवंशियोंमें श्रेष्ठ भीमसेनने उन सबको वहीं बिठाकर कहा--“आपलोग यहाँ विश्राम करें, तबतक मैं पानीका पता लगाता हूँ
তাত সকলোকে তাতে বহুৱাই, ভৰতকুলৰ শ্ৰেষ্ঠ ভীমসেনে ক’লে—“প্ৰভু! আপোনালোকে ইয়াতে বিশ্ৰাম কৰক; তেতিয়ালৈ মই পানীয় জলৰ সন্ধান কৰোঁ।”
Verse 17
एते रुवन्ति मधुरं सारसा जलचारिण: । ध्रुवमत्र जलस्थानं महच्येति मतिर्मम,'ये जलचर सारस पक्षी बड़ी मीठी बोली बोल रहे हैं; (अतः) यहाँ (पासमें) अवश्य कोई महान् जलाशय होगा--ऐसा मेरा विश्वास है”
“এই জলচৰ সাৰস পখীবোৰে মধুৰ স্বৰে কঁকাঁইছে; নিশ্চয়েই ইয়াৰ ওচৰত কোনো মহান জলাশয় আছে—এইয়াই মোৰ দৃঢ় বিশ্বাস।”
Verse 18
अनुज्ञातः स गच्छेति क्षात्रा ज्येष्देन भारत । जगाम तत्र यत्र सम सारसा जलचारिण:
হে ভাৰত! জ্যেষ্ঠ ক্ষত্ৰিয় যুধিষ্ঠিৰে “যোৱা” বুলি অনুমতি দিলে। আজ্ঞা পাই ভীমসেন সেই ঠাইলৈ গ’ল, য’ত জলচৰ সাৰস পখীবোৰে কলৰৱ কৰিছিল।
Verse 19
स तत्र पीत्वा पानीयं स्नात्वा च भरतर्षभ । तेषामर्थे च जग्राह भ्रातृणां भ्रातृवत्सल: । उत्तरीयेण पानीयमानयामास भारत
হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ! তাতে পানী পান কৰি আৰু স্নান সাৰি, ভ্ৰাতৃস্নেহে ভৰা ভীমে ভায়েকসকলৰ বাবেো পানী ল’লে আৰু নিজৰ উত্তৰীয়ত ধৰি পানী লৈ আহিল।
Verse 20
गव्यूतिमात्रादागत्य त्वरितो मातरं प्रति । शोकदुःखपरीतात्मा नि:शश्वासोरगो यथा
প্ৰায় এক গব্যূতি দূৰৰ পৰা আহি সি তৎক্ষণাৎ মাকৰ ফালে দৌৰিলে। শোক আৰু দুখে তাৰ অন্তৰ আচ্ছন্ন হৈছিল, আৰু সি সাপৰ দৰে দীঘল, গধুৰ নিশ্বাস ল’লে।
Verse 21
स सुप्तां मातरं दृष्टवा क्षातृश्च वसुधातले । भृशं शोकपरीतात्मा विललाप वृकोदर:,माता और भाइयोंको धरतीपर सोया देख भीमसेन मन-ही-मन अत्यन्त शोकसे संतप्त हो गये और इस प्रकार विलाप करने लगे---
মাক আৰু ভায়েকসকলকো মাটিৰ ওপৰত শুই থকা দেখি ভীম—বৃকোদৰ—অত্যন্ত শোকত আচ্ছন্ন হ’ল। শোকাকুল হৃদয়ে সি এইদৰে বিলাপ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 22
अत: कष्टतरं कि नु द्रष्टव्यं हि भविष्यति । यत् पश्यामि महीसुप्तान् 20% सुमन्दभाक्
ইয়াতকৈ অধিক কষ্টকৰ দৃশ্য আৰু কি হ’ব পাৰে? হায়, মই কিমান দুৰ্ভাগা—মোৰ ভায়েকসকলক মাটিৰ ওপৰত শুই থকা দেখিছোঁ।
Verse 23
शयनेषु पराघ्येषु ये पुरा वारणावते । नाधिजग्मुस्तदा निद्रां तेडद्य सुप्ता महीतले
যিসকলে আগতে বাৰাণাবতত দামী শয্যাতোও নিদ্ৰা নাহিছিল, সিহঁতেই আজি মাটিৰ ওপৰত শুই আছে।
Verse 24
स्वसारं वसुदेवस्य शत्रुसड्घावमर्दिन: । कुन्तिराजसुतां कुन्तीं सर्वलक्षणपूजिताम्
বাসুদেৱৰ ভগ্নী, শত্রুসংঘ মর্দনকাৰী বীৰসকলৰ সৈতে সংযুক্ত, কুন্তিভোজ ৰজাৰ কন্যা—সকলো শুভ লক্ষণে পূজিতা—সেই কুন্তী।
Verse 25
स््नुषां विचित्रवीर्यस्य भार्या पाण्डोर्महात्मन: । तथैव चास्मज्जननीं पुण्डरीकोदरप्रभाम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—তেওঁ বিচিত্ৰবীৰ্যৰ পুত্ৰবধূ আৰু মহাত্মা পাণ্ডুৰ ধৰ্মপত্নী; আৰু তেওঁৱেই আমাৰ জননী—পদ্মৰ অন্তৰ্জ্যোতিৰ দৰে দীপ্তিমতী।
Verse 26
सुकुमारतरामेनां महारहशयनोचिताम् | शयानां पश्यताद्येह पृथिव्यामतथोचिताम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—চোৱা; অতি সুকুমাৰী আৰু মহাৰ্হ শয্যাৰ যোগ্যা সেই নাৰী আজি ইয়াত অনুপযুক্ত এই ভূমিতেই শয়ান।
Verse 27
धर्मादिन्द्राच्च वाताच्च सुषुवे या सुतानिमान् | सेयं भूमौ परिश्रान्ता शेते प्रासादशायिनी
ধৰ্ম, ইন্দ্ৰ আৰু বায়ুৰ দ্বাৰা যিয়ে এই পুত্ৰসকলক জন্ম দিলে, সেই প্ৰাসাদশয়নী ৰাণী আজি পৰিশ্ৰমে ক্লান্ত হৈ ভূমিত শুই আছে।
Verse 28
कि नु दुःखतरं शक्यं मया द्रष्टमत: परम् | यो5हमद्य नरव्याप्रान् सुप्तान् पश्यामि भूतले,“इससे बढ़कर दुःख मैं और कया देख सकता हूँ जबकि अपने नरश्रेष्ठ भाइयोंको आज मुझे धरतीपर सोते देखना पड़ रहा है
ইয়াতকৈ ডাঙৰ দুখ মই আৰু কি দেখিব পাৰোঁ? কিয়নো আজি মই সেই নৰব্যাঘ্ৰসকলক—মোৰ ভ্ৰাতৃগণক—ভূমিত নিদ্ৰিত দেখি।
Verse 29
त्रिषु लोकेषु यो राज्यं धर्मनित्यो$र्हते नृप: । सो<यं भूमौ परिश्रान्तः शेते प्राकृतवत् कथम्
যি নৃপতি সদায় ধৰ্মনিষ্ঠ হৈ ত্ৰিলোকৰ ৰাজ্যৰ যোগ্য, তেওঁ আজি ক্লান্ত হৈ সাধাৰণ মানুহৰ দৰে ভূমিত কেনেকৈ শয়ান?
Verse 30
अयं नीलाम्बुदश्यामो नरेष्वप्रतिमो<र्जुन: । शेते प्राकृतववद् भूमौ ततो दुःखतरं नु किम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—বৰ্ষাভাৰী নীল মেঘৰ দৰে শ্যামবৰ্ণ, মানুহৰ মাজত যাৰ তুলনা নাই সেই অৰ্জুন আজি সাধাৰণ মানুহৰ দৰে উন্মুক্ত মাটিত শুই আছে; ইয়াতকৈ ডাঙৰ শোক আৰু কি হ’ব পাৰে?
Verse 31
अश्रिनाविव देवानां याविमौ रूपसम्पदा । तौ प्राकृतवदद्येमौ प्रसुप्ती धरणीतले
বৈশম্পায়নে ক’লে—ৰূপসম্পদাৰ বলত দেৱলোকত অশ্বিনীদ্বয়ৰ দৰে যেন দেখা যায়, সেই এই দুজন আজি ইয়াত সাধাৰণ মানুহৰ দৰে ধৰণীতলত শুই আছে।
Verse 32
ज्ञातयो यस्य नैव स्युर्विषमा: कुलपांसना: । स जीवेत सुखं लोके ग्रामद्रुम इवैकज:
যাৰ আত্মীয়স্বজন পক্ষপাতী-অন্যায়ী নহয়, আৰু বংশৰ নাম কলুষিত কৰা লোকো নহয়—সেই মানুহে জগতত গাঁৱৰ একাকী গছৰ দৰে সুখেৰে জীয়াই থাকে।
Verse 33
एको वृक्षो हि यो ग्रामे भवेत् पर्णफलान्वित: । चैत्यो भवति निर्ज्ञातिरर्चनीय: सुपूजित:
গাঁৱত যদি এটাই গছ পাতা-ফলৰে সমৃদ্ধ হয়, তেন্তে একে জাতিৰ আন গছ নাথাকিলেও সি ‘চৈত্য-বৃক্ষ’ বুলি গণ্য হয়; পূজ্য হয় আৰু সসম্মানে পূজিত হয়।
Verse 34
येषां च बहव: शूरा ज्ञातयो धर्ममाश्रिता: । ते जीवन्ति सुखं लोके भवन्ति च निरामया:,“जिनके बहुत-से शूरवीर भाई-बन्धु धर्म-परायण होते हैं, वे भी संसारमें नीरोग रहते और सुखसे जीते हैं
যিসকলৰ বহু বীৰ আত্মীয়স্বজন ধৰ্মৰ আশ্ৰয় লৈ থাকে, তেওঁলোকে জগতত সুখেৰে জীয়াই থাকে আৰু নিৰোগো থাকে।
Verse 35
बलवन्न्त: समृद्धार्था मित्रबान्धवनन्दना: । जीवन्त्यन्योन्यमाश्रित्य ट्रमा: काननजा इव
যিসকল বলৱান, সম্পদত সমৃদ্ধ আৰু বন্ধু-বান্ধৱ তথা আত্মীয়স্বজনক আনন্দিত কৰে, তেওঁলোকে অৰণ্যত জন্মা গছৰ দৰে পৰস্পৰৰ আশ্ৰয় লৈ জীৱন ধাৰণ কৰে।
Verse 36
वयं तु धृतराष्ट्रेण सपुत्रेण दुरात्मना । विवासिता न दग्धाश्व॒ कथंचिद् दैवसंश्रयात्
কিন্তু আমি-আমি—দুৰাত্মা ধৃতৰাষ্ট্ৰ আৰু তাৰ পুত্ৰসকলে আমাক নিৰ্বাসিত কৰিলে—দগ্ধ নহ’লোঁ; কোনো মতে দैৱৰ আশ্ৰয়ে বাচি গ’লোঁ।
Verse 37
तस्मान्मुक्ता वयं दाहादिमं वृक्षमुपाश्रिता: । कां दिशं प्रतिपत्स्यम: प्राप्ता: क्लेशमनुत्तमम्
সেই দাহৰ পৰা মুক্ত হৈ আজি আমি এই গছৰ তলত আশ্ৰয় লৈছোঁ। কোন দিশে আগবাঢ়িম, সেয়াও নাজানোঁ; আমি অপৰিমেয় ক্লেশত পৰিছোঁ।
Verse 38
सकामो भव दुर्बुद्धे धार्तराष्ट्राल्पदर्शन । नूनं देवा: प्रसन्नास्ते नानुज्ञां मे युधिष्ठिर:
হে দুর্বুদ্ধি, অল্পদৰ্শী ধৃতৰাষ্ট্ৰপুত্ৰ! তোৰ কামনা পূৰ্ণ হওক। নিশ্চয় দেৱতাসকল তোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন; সেইবাবেই যুধিষ্ঠিৰে মোক তোৰ বধৰ অনুমতি নিদিয়ে।
Verse 39
प्रयच्छति वधे तुभ्यं तेन जीवसि दुर्मते । नन्वद्य त्वां सहामात्यं सकर्णानुजसौबलम्
তোৰ বধৰ অনুমতি তেওঁ নিদিয়ে; সেইবাবেই, হে দুৰ্মতি, তই জীয়াই আছ। নতুবা আজি মই তোক—অমাত্যসকলসহ, কৰ্ণসহ, তোৰ কনিষ্ঠ ভ্ৰাতা আৰু শকুনিসহ—যমলোকলৈ পঠিয়াব পাৰোঁ।
Verse 40
गत्वा क्रोधसमाविष्ट: प्रेषयिष्ये यमक्षयम् | कि नु शक्यं मया कर्तु यत् ते न क्रुध्यते नृप:
ক্ৰোধে আৱিষ্ট হৈ সি ভাবিলে—“মই গৈ তাক যমৰ অক্ষয় ধামলৈ পঠিয়াব পাৰোঁ; কিন্তু ৰজা তোমাৰ ওপৰত ক্ৰোধ নকৰিলে মই কি কৰিম?” ইয়াত ভীমৰ প্ৰচণ্ড ৰোষ যুধিষ্ঠিৰৰ ধৰ্মনিষ্ঠ সংযমে ৰোধ কৰে—প্ৰতিশোধ হাতৰ মুঠিত থাকিলেও ধৰ্মৰাজ ক্ৰোধপ্ৰসূত বধৰ অনুমতি নিদিয়ে; সেয়ে নৈতিক ৰাজধৰ্ম আৰু আত্মসংযমে হিংসাৰ তাড়নাক থামাই দিয়ে।
Verse 41
धर्मात्मा पाण्डवश्रेष्ठ: पापाचार युधिष्ठिर: । एवमुक््त्वा महाबाहु: क्रोधसंदीप्तमानस:
বৈশম্পায়ন ক’লে—পাণ্ডৱশ্ৰেষ্ঠ ধৰ্মাত্মা যুধিষ্ঠিৰকো সেই মুহূৰ্তত ভীমে (দণ্ড ৰোধ কৰাৰ বাবে) যেন পাপাচাৰী বুলি উল্লেখ কৰিলে। এইদৰে কৈ মহাবাহু ভীম, ক্ৰোধে দীপ্ত মন লৈ ভিতৰে ভিতৰে জ্বলি থাকি, দুঃৰ্যোধনক দুৰ্বুদ্ধি, অল্পদৰ্শী বুলি ধিক্কাৰ দি ক’লে—“আজি তোৰ কামনা পূৰ্ণ হ’ল; নিশ্চয় দেৱতাসকল তোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন। সেইবাবেই ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰে মোক তোৰ বধৰ আজ্ঞা নিদিয়ে; এই কাৰণেই তই এতিয়াও জীয়াই আছিস। মই ক্ৰুদ্ধ হৈ মন্ত্ৰীসকল, কৰ্ণ, কনিষ্ঠ ভ্ৰাতাসকল আৰু শকুনিসহ তোক যমলোকলৈ পঠিয়াব পাৰোঁ; কিন্তু কি কৰিম—পাণ্ডৱশ্ৰেষ্ঠ ধৰ্মাত্মা যুধিষ্ঠিৰ তোৰ ওপৰত কোপ নকৰে।” এই কথা কৈ সি হাত ঘঁহি দীঘল নিশ্বাস এৰিলে; নিভি অহা জ্বালাৰ অগ্নিৰ দৰে সি পুনৰ মাটিত শুই থকা ভ্ৰাতাসকললৈ চালে—তেওঁলোক সাধাৰণ লোকৰ দৰে নিশ্চিন্তে শুই আছিল।
Verse 42
करं करेण निष्पिष्य नि:श्वसन् दीनमानस: । पुनर्दीनमना भूत्वा शान्तार्चिरिव पावक:
এটা হাতে আনটো হাত চেপি ঘঁহি সি দীঘল নিশ্বাস এৰিলে; তাৰ মন বিষাদে ভাৰাক্ৰান্ত হ’ল। তাৰ পিছত পুনৰ দীনমনা হৈ—নিভি অহা জ্বালাৰ অগ্নিৰ দৰে—মাটিত পৰি থকা ভ্ৰাতাসকলৰ ফালে ঘূৰি চালে।
Verse 43
भ्रातृन् महीतले सुप्तानवैक्षत वृकोदर: । विश्वस्तानिव संविष्टान् पृथग्जनसमानिव
বৃকোদৰ (ভীম) মাটিত শুই থকা ভ্ৰাতাসকলক চালে—তেওঁলোক যেন সম্পূৰ্ণ বিশ্বাসে শুই আছে, সাধাৰণ লোকৰ দৰে নিশ্চিন্ত।
Verse 44
नातिदूरेण नगरं वनादस्माद्धि लक्षये | जागर्तव्ये स्वपन्तीमे हन्त जागर्म्यहं स्वयम्
“এই বনখনৰ পৰা বেছি দূৰ নহয়—মই এটা নগৰ দেখিছোঁ। যি সময়ত জাগি থাকিব লাগে, সেই সময়তে মোৰ ভ্ৰাতাসকল শুই আছে। ভাল—মই নিজেই জাগি পাহৰা দিম।” এইদৰে নিশ্চয় কৰি ভীমসেন সেই সময়ত জাগৰণত থাকিল।
Verse 45
पास्यन्तीमे जल पश्चात् प्रतिबुद्धा जितक्लमा: । इति भीमो व्यवस्यैव जजागार स्वयं तदा
ভীমে স্থিৰ কৰিলে—“ইহঁতে ক্লান্তি গুচি জাগি উঠিলে পাছত পানী খাব।” এই সিদ্ধান্ত লৈ সেই সময়ত ভীম নিজেই জাগি থাকিল—নিজৰ বিশ্ৰামতকৈ আনসকলৰ ৰক্ষাকেই অধিক গুৰুত্ব দিলে।
Verse 150
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि भीमजलाहरणे पजञ्चाशदधिकशततमो<ध्याय:
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ আদিপৰ্বান্তৰ্গত জতুগৃহপৰ্বত ‘ভীমৰ জল আহৰণ’ বিষয়ক একশ পঞ্চাশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns when to shift from restraint to decisive force: Bhīma must balance controlled patience (to avoid rash escalation) with the duty to neutralize a coercive threat endangering a community.
Capability entails responsibility: strength is portrayed as ethically meaningful when governed by composure, strategic timing, and the aim of restoring safety rather than pursuing impulsive retaliation.
No explicit phalaśruti appears in the provided verses; the chapter functions primarily as narrative-ethical illustration within the wider Ādi Parva arc rather than as a self-contained merit statement.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.