Adhyaya 34
Tīrtha-māhātmya and Rudra’s Samanvaya Teaching (Maṅkaṇaka Episode)
ঋষিসকলৰ ৰোমহর্ষণক প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থসমূহ বিষয়ে কৰা প্ৰশ্নৰ ধাৰাবাহিকতাত এই অধ্যায়ে তীৰ্থ-মাহাত্ম্যৰ প্ৰকৰণ আৰম্ভ কৰে। স্নান, জপ, হোম, শ্রাদ্ধ আৰু দানৰ পবিত্ৰকাৰী শক্তি বৰ্ণিত—যি পুৰুষানুক্ৰমে কুলক উদ্ধাৰ কৰে। প্ৰথমে প্ৰয়াগৰ প্ৰশংসা, তাৰ পিছত গয়াক গোপন আৰু পিতৃপ্ৰিয় তীৰ্থ বুলি কোৱা হৈছে; তাত পিণ্ডদান কৰিলে পিতৃসকলৰ উদ্ধাৰ হয় আৰু মোক্ষসাধনত সহায় মেলে—সামৰ্থ্যবান সন্তানসকলৰ বাবে তাত যোৱা কৰ্তব্য বুলি জোৰ দিয়া হৈছে। তাৰ পাছত প্ৰভাস, ত্ৰ্যম্বক, সোমেশ্বৰ, বিজয়, একাম্ৰ, বিরজা, পুৰুষোত্তম, গোকৰ্ণ-উত্তৰগোকৰ্ণ, কুব্জাম্ৰ, কোকামুখ, শালগ্ৰাম, অশ্বতীৰ্থ (হয়শিৰস), পুষ্কৰ আদি তীৰ্থ আৰু সিহঁতৰ ফল—সালোক্য, সাৰূপ্য, সাযুজ্য, ব্ৰহ্মলোক, বিষ্ণুলোক—উল্লেখ কৰা হয়। তাৰ পিছত কাহিনী সপ্তসাৰস্বতলৈ ঘূৰে; মঙ্কণকৰ তপস্যা আৰু অহংকাৰৰ বাবে ৰুদ্ৰ দেৱীসহ ভয়ংকৰ বিশ্বৰূপে প্ৰকট হৈ সংশোধন কৰে আৰু প্ৰকৃতি/মায়া, পুৰুষ, ঈশ্বৰ আৰু কালৰ একাত্ম সমন্বয়-তত্ত্ব উপদেশ দিয়ে; বিষ্ণু-ব্ৰহ্মা-ৰুদ্ৰ ত্ৰয় এক অবিনাশী ব্ৰহ্মত প্ৰতিষ্ঠিত বুলি প্ৰতিপাদন কৰে। শেষত ভক্তিযোগক এই সত্য উপলব্ধিৰ উপায় আৰু তীৰ্থক শুদ্ধিৰ আশ্ৰয় বুলি নিশ্চিত কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रयस्त्रिशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः तीर्थानि यानि लोके ऽस्मिन् विश्रुतानि माहन्ति च / तानि त्वं कथयास्माकं रोमहर्षण सांप्रतम्
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ৰী সংহিতাৰ উত্তৰবিভাগত তেত্ৰিশতম অধ্যায় আৰম্ভ হয়। ঋষিসকলে ক’লে— হে ৰোমহর্ষণ! এই লোকত যিসকল প্ৰসিদ্ধ আৰু মহাপূজ্য তীৰ্থ আছে, সিহঁত আমাক এতিয়াই বৰ্ণনা কৰা।
Verse 2
रोमहर्षण उवाच शृणुध्वं कथयिष्ये ऽहं तीर्थानि विविधानि च / कथितानि पुराणेषु मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः
ৰোমহর্ষণে ক’লে— শুনা; মই নানাবিধ তীৰ্থৰ কথা ক’ম, যিবোৰ পুৰাণত ব্ৰহ্মতত্ত্ববক্তা মুনিসকলে বৰ্ণনা কৰিছে।
Verse 3
यत्र स्नानं जपो होमः श्राद्धदानादिकं कृतम् / एकैकशो मुनिश्रेष्ठाः पुनात्यासप्तमं कुलम्
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল! য’ত স্নান, জপ, হোম, শ্ৰাদ্ধ আৰু দান আদি কৰ্ম কৰা হয়—সেইবোৰৰ প্ৰতিটো কৰ্ম একাই কৰিলেও—কুলক সপ্তম পুৰুষলৈকে পবিত্ৰ কৰে।
Verse 4
पञ्चयोजनविस्तीर्णं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः / प्रयागं प्रथितं तीर्थं तस्य माहात्म्यमीरितम्
পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাৰ প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থ প্ৰয়াগ পাঁচ যোজন বিস্তৃত; এতিয়া তাৰ মাহাত্ম্য কোৱা হৈছে।
Verse 5
अन्यच्च तीर्थप्रवरं कुरूणां देववन्दितम् / ऋषीणामाश्रमैर्जुष्टं सर्वपापविशोधनम्
আৰু এটা—কুৰুসকলৰ এক শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ আছে, যাক দেৱতাসকলেও বন্দনা কৰে; ঋষিসকলৰ আশ্ৰমেৰে সমৃদ্ধ আৰু সৰ্বপাপ বিশোধনকাৰী।
Verse 6
तत्र स्नात्वा विशुद्धात्मा दम्भमात्सर्यवर्जितः / ददाति यत्किञ्चिदपि पुनात्युभयतः कुलम्
তাত স্নান কৰি যি শুদ্ধচিত্ত, দম্ভ আৰু ঈৰ্ষাৰ পৰা মুক্ত, সি যদি অলপো দান কৰে, তেন্তে জন্মকুল আৰু বিবাহকুল—উভয় বংশ পবিত্ৰ কৰে।
Verse 7
गयातीर्थं परं गुह्यं पितॄणां चाति वल्लभम् / कृत्वा पिण्डप्रदानं तु न भूयो जायते नरः
গয়া-তীৰ্থ পৰম পবিত্ৰ, অতি গূঢ় আৰু পিতৃসকলৰ অতি প্ৰিয়। তাত পিণ্ডদান কৰিলে মানুহে পুনৰ জন্ম নাপায়।
Verse 8
सकृद् गयाभिगमनं कृत्वा पिण्डं ददाति यः / तारिताः पितरस्तेन यास्यन्ति परमां गतिम्
যি একবাৰো গয়ালৈ গৈ তাত পিণ্ড অৰ্পণ কৰে, তাৰ দ্বাৰা পিতৃসকল তৰিত হয় আৰু পৰম গতি লাভ কৰে।
Verse 9
तत्र लोकहितार्थाय रुद्रेण परमात्मना / शिलातले पदं न्यस्तं तत्र पितॄन् प्रसादयेत्
তাত লোকহিতাৰ্থে পৰমাত্মা ৰুদ্ৰে শিলাতলত নিজৰ পদচিহ্ন স্থাপন কৰিছে; সেই স্থানতে পিতৃসকলক প্ৰসন্ন কৰা উচিত।
Verse 10
गयाभिगमनं कर्तुं यः शक्तो नाभिगच्छति / शोचन्ति पितरस्तं वै वृथा तस्य परिश्रमः
যি গয়ালৈ যাবলৈ সক্ষম হৈও নাযায়, তাৰ বাবে পিতৃসকল নিশ্চয় শোক কৰে; তাৰ অন্য সকলো পৰিশ্ৰম বৃথা হয়।
Verse 11
गायन्ति पितरो गाथाः कीर्तयन्ति महर्षयः / गयांयास्यतियः कश्चित् सो ऽस्मान् संतारयिष्यति
পিতৃসকলে স্তুতিগাথা গায়, মহর্ষিসকলে তাক কীৰ্তন কৰে—‘যি কোনো গয়া-ধামলৈ যাব, সিয়েই আমাক (পিতৃসকলক) বন্ধনৰ পৰা পাৰ কৰাব।’
Verse 12
यदि स्यात् पातकोपेतः स्वधर्मरतिवर्जितः / गयां यास्यति वंश्यो यः सो ऽस्मान् संतारयिष्यति
যদি কোনো বংশধৰ পাপভাৰে আচ্ছন্ন হয় আৰু স্বধৰ্মৰ ৰতি হেৰুৱায়, তথাপি সি যদি গয়া যায়, তেন্তে সিয়েই আমাক (পিতৃসকলক) দুঃখসাগৰৰ পৰা পাৰ কৰাব।
Verse 13
एष्टव्या बहवः पुत्राः शीलवन्तो गुणान्विताः / तेषां तु समवेतानां यद्येको ऽपि गयां व्रजेत्
শীলবান আৰু গুণসম্পন্ন বহু পুত্ৰ কামনা কৰা উচিত; কিয়নো তেওঁলোকৰ মাজৰ এজনেও যদি গয়া যায়, তেন্তে (পিতৃকাৰ্য) সিদ্ধ হয়।
Verse 14
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणस्तु विशेषतः / प्रदद्याद् विधिवत् पिण्डान् गयां गत्वा समाहितः
সেয়ে সৰ্বপ্ৰযত্নে—বিশেষকৈ ব্ৰাহ্মণে—গয়া গৈ, মন সমাহিত কৰি, বিধিমতে পিণ্ডদান কৰা উচিত।
Verse 15
धन्यास्तु खलु ते मर्त्या गयायां पिण्डदायिनः / कुलान्युभयतः सप्त समुद्धृत्याप्नुयात् परम्
গয়াত পিণ্ডদান কৰা মর্ত্যসকল নিঃসন্দেহে ধন্য; তেওঁলোকে পিতৃপক্ষ আৰু মাতৃপক্ষ—উভয় দিশৰ সাতটা কুল উদ্ধাৰ কৰি পৰম পদ লাভ কৰে।
Verse 16
अन्यच्च तीर्थप्रवरं सिद्धावासमुदाहृतम् / प्रभासमिति विख्यातं यत्रास्ते भगवान् भवः
আৰু এটা পৰম শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ কোৱা হৈছে, যি সিদ্ধসকলৰ নিবাস। সেয়া ‘প্ৰভাস’ নামে বিখ্যাত, য’ত ভগৱান ভৱ (শিৱ) বিরাজ কৰে।
Verse 17
तत्र स्नानं तपः श्राद्धं ब्राह्मणानां च पूजनम् / कृत्वा लोकमवाप्नोति ब्रह्मणो ऽक्षय्यमुत्तमम्
তাত স্নান, তপ, শ্ৰাদ্ধ আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ পূজা কৰি মানুহে ব্ৰহ্মৰ পৰম, অক্ষয় লোক লাভ কৰে।
Verse 18
तीर्थं त्रैयम्बकं नाम सर्वदेवनमस्कृतम् / पूजयित्वा तत्र रुद्रं ज्योतिष्टोमफलं लभेत्
‘ত্ৰ্যম্বক’ নামে এটা তীৰ্থ আছে, যাক সকলো দেৱতাই নমস্কাৰ কৰে। তাত ৰুদ্ৰক পূজা কৰিলে জ্যোতিষ্টোম যজ্ঞৰ সমান ফল পোৱা যায়।
Verse 19
सुवर्णाक्षं महादेवं समभ्यर्च्य कपर्दिनम् / ब्राह्मणान् पूजयित्वा तु गाणपत्यं लभेद् ध्रुवम्
সুৱৰ্ণনয়ন মহাদেৱ কপৰ্দী (জটাধাৰী)ক বিধিপূৰ্বক অৰ্চনা কৰি, তাৰ পিছত ব্ৰাহ্মণসকলক পূজা কৰিলে, নিশ্চিতভাৱে গাণপত্য পদ—শিৱগণৰ সদস্যত্ব—লাভ হয়।
Verse 20
सोमेश्वरं तीर्थवरं रुद्रस्य परमेष्ठिनः / सर्वव्याधिहरं पुण्यं रुद्रसालोक्यकारणम्
সোমেশ্বৰ হৈছে পৰমেষ্ঠী ৰুদ্ৰৰ পৰম শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ। ই পবিত্ৰ, সকলো ব্যাধি হৰণকাৰী, আৰু ৰুদ্ৰ-সালোক্য (ৰুদ্ৰলোকবাস) লাভৰ কাৰণ।
Verse 21
तीर्थानां परमं तीर्थं विजयं नाम शोभनम् / तत्र लिङ्गं महेशस्य विजयं नाम विश्रुतम्
সকলো তীৰ্থৰ মাজত পৰম আৰু শোভন তীৰ্থ ‘বিজয়’ নামে প্ৰসিদ্ধ। তাত মহেশ্বৰদেৱৰ লিঙ্গ ‘বিজয়’ নামে জগতত বিখ্যাত।
Verse 22
षण्मासान् नियताहारो ब्रह्मचारी समाहितः / उषित्वा तत्र विप्रेन्द्रा यास्यन्ति परमं पदम्
ছয় মাহ তাত বাস কৰি—আহাৰত নিয়মিত, ব্ৰহ্মচৰ্যত স্থিত আৰু চিত্ত সমাহিত কৰি—হে বিপ্ৰেন্দ্ৰসকল, তেওঁলোকে পৰম পদ লাভ কৰিব।
Verse 23
अन्यच्च तीर्थप्रवरं पूर्वदेशे सुशोभनम् / एकाम्रं देवदेवस्य गाणपत्यफलप्रदम्
আৰু এটা শ্ৰেষ্ঠ আৰু অতি শোভন তীৰ্থ পূৰ্বদেশত আছে—দেৱদেৱৰ অধীন ‘একাম্ৰ’, যি গাণপত্য মাৰ্গৰ ফল প্ৰদান কৰে।
Verse 24
दत्त्वात्र शिवभक्तानां किञ्चिच्छश्वन्महीं शुभाम् / सार्वभौमो भवेद् राजा मुमुक्षुर्मोक्षमाप्नुयात्
ইয়াত শিৱভক্তসকলক শুভ ভূমিৰ অলপ অংশো শাশ্বত দান দিলে ৰজা সাৰ্বভৌম হয়; আৰু যি মুক্তি কামনা কৰে সি মোক্ষ লাভ কৰে।
Verse 25
महानदीजलं पुण्यं सर्वपापविनाशनम् / ग्रहणे समुपस्पृश्य मुच्यते सर्वपातकैः
মহানদীৰ জল পুণ্য, সকলো পাপ বিনাশক। গ্ৰহণকালত তাত স্নান-আচমন কৰিলে সকলো পাতিকৰ পৰা মুক্তি পোৱা যায়।
Verse 26
अन्या च विरजा नाम नदी त्रैलोक्यविश्रुता / तस्यां स्नात्वा नरो विप्रा ब्रह्मलोके महीयते
ত্রিলোকত বিখ্যাত ‘বিৰজা’ নামৰ আন এটা নদী আছে। হে বিপ্ৰসকল, তাত স্নান কৰা নৰ ব্রহ্মলোকত মহিমান্বিত আৰু সন্মানিত হয়।
Verse 27
तीर्थं नारायणस्यान्यन्नाम्ना तु पुरुषोत्तमम् / तत्र नारायणः श्रीमानास्ते परमपूरुषः
নাৰায়ণৰ আন এটা তীৰ্থ ‘পুৰুষোত্তম’ নামে প্ৰসিদ্ধ। তাত শ্ৰীমান নাৰায়ণ পৰম পুৰুষৰূপে বিরাজ কৰে।
Verse 28
पूजयित्वा परं विष्णुं स्नात्वा तत्र द्विजोत्तमः / ब्राह्मणान् पूजयित्वा तु विष्णुलोकमवाप्नुयात्
পৰম বিষ্ণুক পূজা কৰি আৰু তাত স্নান কৰি, শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজে—ব্ৰাহ্মণসকলক সন্মান কৰি—নিশ্চয় বিষ্ণুলোক লাভ কৰে।
Verse 29
तीर्थानां परमं तीर्थं गोकर्णं नाम विश्रुतम् / सर्वपापहरं शंभोर्निवासः परमेष्ठिनः
তীৰ্থসমূহৰ মাজত পৰম তীৰ্থ ‘গোকৰ্ণ’ নামে প্ৰসিদ্ধ—সৰ্বপাপহৰ, আৰু পৰমেশ্বৰ শম্ভু (শিৱ)ৰ নিবাসস্থান।
Verse 30
दृष्ट्वा लिंङ्गं तु देवस्य गोकर्णेश्वरमुत्तमम् / ईप्सितांल्लभते कामान् रुद्रस्य दयितो भवेत्
দেৱৰ উত্তম ‘গোকৰ্ণেশ্বৰ’ লিঙ্গ দৰ্শন কৰিলে, মানুহে ইপ্সিত কামনা লাভ কৰে আৰু ৰুদ্ৰ (শিৱ)ৰ প্ৰিয় হয়।
Verse 31
उत्तरं चापि गोकर्णं लिङ्गं देवस्य शूलिनः / महादेवस्यार्चयित्वा शिवसायुज्यमाप्नुयात्
উত্তৰ-গোকৰ্ণত ত্ৰিশূলধাৰী দেৱৰ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠিত। তাত মহাদেৱক ভক্তিভাৱে পূজা কৰিলে ভক্তে শিৱ-সাযুজ্য—শিৱৰ সৈতে পূৰ্ণ একত্ব—লাভ কৰে।
Verse 32
तत्र देवो महादेवः स्थाणुरित्यभिविश्रुतः / तं दृष्ट्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते तत्क्षणान्नरः
তাত দেৱ মহাদেৱ ‘স্থাণু’ নামে প্ৰসিদ্ধ। তেওঁৰ দৰ্শনমাত্ৰে মানুহ সেই ক্ষণতেই সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 33
अन्यत् कुब्जाम्रमतुलं स्थानं विष्णोर्महात्मनः / संपूज्य पुरुषं विष्णुं श्वेतद्वीपे महीयते
মহাত্মা বিষ্ণুৰ ‘কুব্জাম্ৰ’ নামে আন এক অতুল তীৰ্থ আছে। তাত পুৰুষ বিষ্ণুক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলে শ্বেতদ্বীপত সন্মানিত হৈ উচ্চ অৱস্থা লাভ হয়।
Verse 34
यत्र नारायणो देवो रुद्रेण त्रिपुरारिणा / कृत्वा यज्ञस्य मथनं दक्षस्य तु विसर्जितः
য’ত স্বয়ং নাৰায়ণ দেৱে ত্ৰিপুৰাৰী ৰুদ্ৰৰ সৈতে দক্ষৰ যজ্ঞক মথন/বিধ্বংস কৰি ক্ৰমত স্থাপন কৰি, তাৰ পাছত তাতৰ পৰা প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 35
समन्ताद् योजनं क्षेत्रं सिद्धर्षिगणवन्दितम् / पुण्यमायतनं विष्णोस्तत्रास्ते पुरुषोत्तमः
চাৰিওফালে এক যোজন পৰ্যন্ত বিস্তৃত সেই ক্ষেত্ৰ সিদ্ধ-ঋষিগণৰ দ্বাৰা বন্দিত। ই বিষ্ণুৰ পবিত্ৰ আয়তন; তাত পুৰুষোত্তম স্বয়ং অৱস্থিত।
Verse 36
अन्यत् कोकामुखं विष्णोस्तीर्थमद्भुतकर्मणः / मृतो ऽत्र पातकैर्मुक्तो विष्णुसारूप्यमाप्नुयात्
বিষ্ণুৰ ‘কোকামুখ’ নামে আন এটা তীৰ্থ আছে, যাৰ মহিমা অদ্ভুত। যি তাত দেহত্যাগ কৰে, সি পাপমুক্ত হৈ বিষ্ণুৰ সাৰূপ্য-মুক্তি লাভ কৰে।
Verse 37
शालग्रामं महातीर्थं विष्णोः प्रीतिविवर्धनम् / प्राणांस्तत्र नरस्त्यक्त्वा हृषीकेषं प्रपश्यति
শালগ্ৰাম মহাতীৰ্থ, যি ভগৱান বিষ্ণুৰ প্ৰীতি বৃদ্ধি কৰে। যি তাত প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, সি হৃষীকেশক (ইন্দ্ৰিয়াধিপতি) প্ৰত্যক্ষ দৰ্শন কৰে।
Verse 38
अश्वतीर्थमिति ख्यातं सिद्धावासं सुपावनम् / आस्ते हयशिरा नित्यं तत्र नारायणः स्वयम्
ই ‘অশ্বতীৰ্থ’ নামে খ্যাত—সিদ্ধসকলৰ অতি পবিত্ৰ আবাস। তাত স্বয়ং নাৰায়ণ নিত্য ‘হয়শিৰা’ (অশ্বশিৰ) ৰূপে অধিষ্ঠিত।
Verse 39
तीर्थं त्रैलोक्यविख्यातं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः / पुष्करं सर्वपापघ्नं मृतानां ब्रह्मलोकदम्
পুষ্কৰ পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাৰ তীৰ্থ, যি ত্ৰিলোকত বিখ্যাত। ই সকলো পাপ নাশ কৰে, আৰু তাত দেহত্যাগ কৰাসকলক ব্ৰহ্মলোক প্ৰদান কৰে।
Verse 40
मनसा संस्मरेद् यस्तु पुष्करं वै द्विजोत्तमः / पूयते पातकैः सर्वैः शक्रेण सह मोदते
হে দ্বিজোত্তম! যি মনতে পুষ্কৰক স্মৰণ কৰে, সি সকলো পাপৰ পৰা শুদ্ধ হয় আৰু শক্র (ইন্দ্ৰ)ৰ সৈতে আনন্দিত হয়।
Verse 41
तत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः / उपासते सिद्धसङ्घा ब्रह्मणं पद्मसंभवम्
তাত দেৱগণে গন্ধৰ্ব, যক্ষ, নাগ আৰু ৰাক্ষসসহ আৰু সিদ্ধসঙ্ঘৰ সৈতে পদ্মসম্ভৱ স্ৰষ্টা ব্ৰহ্মাক ভক্তিভাৱে উপাসনা কৰে।
Verse 42
तत्र स्त्रात्वा भवेच्छुद्धो ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् / पूजयित्वा द्विजवरान् ब्रह्माणं संप्रपष्यति
তাত স্নান কৰি মানুহ শুদ্ধ হয়; তাৰ পিছত পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাক পূজা কৰি আৰু শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকলক সন্মান জনাই ব্ৰহ্মাক প্ৰত্যক্ষ দৰ্শন কৰে।
Verse 43
तत्राभिगम्य देवेशं पुरुहूतमनिन्दितम् / सुरूपो जायते मर्त्यः सर्वान् कामानवाप्नुयात्
তাত গৈ দেৱেশ পুরুহূত—নিন্দাহীন প্ৰভু—ৰ সান্নিধ্য লাভ কৰিলে মর্ত্য মানুহ দীপ্তিমান আৰু সুন্দৰ ৰূপধাৰী হয়, আৰু সকলো কাম্য ফল পায়।
Verse 44
सप्तसारस्वतं तीर्थं ब्रह्माद्यैः सेवितं परम् / पूजयित्वा तत्र रुद्रमश्वमेधफलं लभेत्
ব্ৰহ্মা আদি দেৱসকলে সেৱা কৰা পৰম পবিত্ৰ সপ্তসাৰস্বত তীৰ্থত ৰুদ্ৰক পূজা কৰিলে অশ্বমেধ যজ্ঞসম পুণ্যফল লাভ হয়।
Verse 45
यत्र मङ्कणको रुद्रं प्रपन्नः परमेश्वरम् / आराधयामास हरं पञ्चक्षरपरायणः
সেই ঠাইতে মঙ্কণকে পৰমেশ্বৰ ৰুদ্ৰৰ শৰণ লৈ, পঞ্চাক্ষৰ মন্ত্রত সম্পূৰ্ণ পৰায়ণ হৈ, হৰক একাগ্ৰ ভক্তিৰে আৰাধনা কৰিছিল।
Verse 46
नमः शिवायेति मुनिः जपन् पञ्चाक्षरं परम् / आराधयामास शिवं तपसा गोवृषध्वजम्
মুনি ‘নমঃ শিবায়’ এই পৰম পঞ্চাক্ষৰ মন্ত্ৰ জপ কৰি, তপস্যাৰ দ্বাৰা গোবৃষধ্বজ ভগৱান শিৱক আৰাধনা কৰিলে।
Verse 47
प्रजज्वालाथ तपसा मुनिर्मङ्कणकस्तदा / ननर्त हर्षवेगेन ज्ञात्वा रुद्रं समागतम्
তেতিয়া মঙ্কণক মুনি তপস্যাৰ তেজে প্ৰজ্বলিত হৈ উঠিল; আৰু ৰুদ্ৰৰ আগমন জানি আনন্দৰ বেগে নৃত্য কৰিলে।
Verse 48
तं प्राह भगवान् रुद्रः किमर्थं नर्तितं त्वया / दृष्ट्वापि देवमीशानं नृत्यति स्म पुनः पुनः
তেতিয়া ভগৱান ৰুদ্ৰে তাক ক’লে—“কিহৰ বাবে তুমি নৃত্য কৰিলা? দেৱেশ ঈশানক দেখিও তুমি পুনঃ পুনঃ নৃত্য কৰিছা।”
Verse 49
सो ऽन्वीक्ष्य भगवानीशः सगर्वं गर्वशान्तये / स्वकं देहं विदार्यास्मै भस्मराशिमदर्शयत्
তাক গৰ্বে স্ফীত দেখি, ভগৱান ঈশে সেই গৰ্ব শান্ত কৰিবলৈ নিজৰ দেহ বিদাৰণ কৰি তাক ভস্মৰাশি দেখুৱালে।
Verse 50
पश्येमं मच्छरीरोत्थं भस्मराशिं द्विजोत्तम / माहात्म्यमेतत् तपसस्त्वादृशो ऽन्यो ऽपि विद्यते
হে দ্বিজোত্তম! মোৰ দেহৰ পৰা উৎপন্ন এই ভস্মৰাশি চোৱা। এইয়াই তপস্যাৰ মাহাত্ম্য; তোমাৰ দৰে আন এজনো বিদ্যমান।
Verse 51
यत् सगर्वं हि भवता नर्तितं मुनिपुङ्गव / न युक्तं तापसस्यैतत् त्वत्तोप्यत्राधिको ह्यहम्
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! তুমি ইয়াত অহংকাৰৰে যি নৃত্য কৰিলা, সেয়া তপস্বীৰ বাবে উচিত নহয়। এই বিষয়ত মই তোমাতকৈও অধিক শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 52
इत्याभाष्य मुनिश्रेष्ठं स रुद्रः किल विश्वदृक् / आस्थाय परमं भावं ननर्त जगतो हरः
এইদৰে কৈ মুনিশ্ৰেষ্ঠক সম্বোধন কৰি, সৰ্বদৰ্শী ৰুদ্ৰে পৰম ভাব আশ্ৰয় কৰি জগতৰ হৰ—হৰৰূপে নৃত্য কৰিলে।
Verse 53
सहस्रशीर्षा भूत्वा सहस्राक्षः सहस्रपात् / दंष्ट्राकरालवदनो ज्वालामाली भयङ्करः
সেয়া সহস্ৰশিৰ, সহস্ৰনয়ন আৰু সহস্ৰপদ হ’ল; দংশট্ৰাৰে ভয়ংকৰ মুখ, জ্বালামালাৰে ভূষিত—দৰ্শনে ভয়ানক।
Verse 54
सो ऽन्वपश्यदशेषस्य पार्श्वे तस्य त्रिशूलिनः / विशाललोचनमेकां देवीं चारुविलासिनीम् / सूर्यायुतसमप्रख्यां प्रसन्नवदनां शिवाम्
তেতিয়া সি সেই সৰ্বস্বরূপ ত্ৰিশূলধাৰীৰ কাষত এগৰাকী দেৱীক দেখিলে—বিশালনয়না, মনোহৰ লীলাবিলাসিনী; দহ হাজাৰ সূৰ্যৰ সম প্ৰভাযুক্ত, প্ৰসন্নমুখী, শিৱা—মঙ্গলময়ী।
Verse 55
सस्मितं प्रेक्ष्य विश्वेशं तिष्ठन्तीममितद्युतिम् / दृष्ट्वा संत्रस्तहृदयो वेपमानो मुनीश्वरः / ननाम शिरसा रुद्रं रुद्राध्यायं जपन् वशी
বিশ্বেশ্বৰক মৃদু হাস্যসহ, অপাৰ দীপ্তিত স্থিত দেখি মুনীশ্বৰৰ হৃদয় ভয়-ভক্তিত কঁপিবলৈ ধৰিলে। সংযত হৈ সি ৰুদ্ৰক শিৰ নত কৰি প্ৰণাম কৰিলে আৰু ৰুদ্ৰাধ্যায় জপ কৰিবলৈ লাগিল।
Verse 56
प्रसन्नो भगवानीशस्त्र्यम्बको भक्तवत्सलः / पूर्ववेषं स जग्राह देवी चान्तर्हिताभवत्
ভক্তৱৎসল ত্ৰ্যম্বক ভগৱান ঈশ প্ৰসন্ন হৈ পূৰ্ববেশ ধাৰণ কৰিলে; আৰু দেবী হঠাতে অন্তৰ্হিত হ’ল।
Verse 57
आलिङ्ग्य भक्तं प्रणतं देवदेवः स्वयंशिवः / न भेतव्यं त्वया वत्स प्राह किं ते ददाम्यहम्
প্ৰণত ভক্তক আলিঙ্গন কৰি দেৱদেৱ স্বয়ং শিৱ ক’লে—“বৎস, ভয় নকৰিবা; কোৱা, মই তোমাক কি বৰ দিম?”
Verse 58
प्रणम्य मूर्ध्ना गिरिशं हरं त्रिपुरसूदनम् / विज्ञापयामास तदा हृष्टः प्रष्टुमना मुनिः
মুনি হৃষ্ট হৈ সুধিবলৈ ইচ্ছা কৰি মূৰ নত কৰি গিৰীশ—হৰ, ত্ৰিপুৰসূদন—ক প্ৰণাম কৰি তেতিয়া বিনয়ে নিবেদন কৰিলে।
Verse 59
नमो ऽस्तु ते महादेव महेश्वर नमो ऽस्तु ते / किमेतद् भगवद्रूपं सुघोरं विश्वतोमुखम्
মহাদেৱ, নমস্কাৰ; মহেশ্বৰ, নমস্কাৰ। এই ভগৱদ্ৰূপ কি—অতি ঘোৰ, আৰু বিশ্বতো মুখযুক্ত?
Verse 60
का च सा भगवत्पार्श्वे राजमाना व्यवस्थिता / अन्तर्हितेव सहसा सर्वमिच्छामि वेदितुम्
ভগৱানৰ কাষত দীপ্তিময় হৈ থিয় হৈ থকা সেইগৰাকী কোন আছিল? তেওঁ হঠাতে অন্তৰ্হিত যেন হ’ল—মই সকলো জানিব বিচাৰোঁ।
Verse 61
इत्युक्ते व्याजहारमं तथा मङ्कणकं हरः / महेशः स्वात्मनो योगं देवीं च त्रिपुरानलः
এই কথা কোৱা হ’লে হৰ—মহেশ, ত্ৰিপুৰদাহক—এ মঙ্কণকক সম্বোধন কৰি ক’লে আৰু স্বাত্মযোগ তথা দেৱীৰ তত্ত্ব উপদেশ দিলে।
Verse 62
अहं सहस्रनयनः सर्वात्मा सर्वतोमुखः / दाहकः सर्वपापानां कालः कालकरो हरः
মই সহস্ৰনয়ন, সৰ্বাত্মা, সৰ্বতোমুখ; সৰ্ব পাপ দাহক, কাল, কালকৰ্তা, আৰু হৰ—হৰণকাৰী।
Verse 63
मयैव प्रेर्यते कृत्स्नं चेतनाचेतनात्मकम् / सो ऽन्तर्यामी स पुरुषो ह्यहं वै पुरुषोत्तमः
মোৰ দ্বাৰাই এই সমগ্ৰ—চেতন আৰু অচেতন—প্ৰেৰিত হয়। সেইয়েই অন্তৰ্যামী, সেইয়েই পুৰুষ; নিশ্চয় মইয়েই পুৰুষোত্তম।
Verse 64
तस्य सा परमा माया प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका / प्रोच्यते मुनिर्भिशक्तिर्जगद्योनिः सनातनी
তেওঁৰ সেই পৰম মায়া—ত্ৰিগুণাত্মিকা প্ৰকৃতি—মুনিসকলে সনাতনী শক্তি, জগতৰ যোনি বুলি কৈছে।
Verse 65
स एष मायया विश्वं व्यामोहयति विश्ववित् / नारायणः परो ऽव्यक्तो मायारूप इति श्रुतिः
বিশ্ববিদ্ সেই পৰমেশ্বৰ নিজৰ মায়াৰে জগতক বিমোহিত কৰে। শ্রুতি কয়—নাৰায়ণ পৰম, অব্যক্ত, আৰু মায়াৰূপ (মায়াধীশ) বুলি।
Verse 66
एवमेतज्जगत् सर्वं सर्वदा स्थापयाम्यहम् / योजयामि प्रकृत्याहं पुरुषं पञ्चविंशकम्
এইদৰে মই সদায় এই সমগ্ৰ জগতখন ধাৰণ কৰোঁ; আৰু প্ৰকৃতিৰ দ্বাৰা পঁচিশতম তত্ত্ব পুৰুষক প্ৰবৃত্ত কৰোঁ।
Verse 67
तथा वै संगतो देवः कूटस्थः सर्वगो ऽमलः / सृजत्यशेषमेवेदं स्वमूर्तेः प्रकृतेरजः
এইদৰে দেৱ—প্ৰকাশৰ সৈতে সংগতি থাকিলেও—কূটস্থ, সৰ্বব্যাপী আৰু নিৰ্মল থাকে; আৰু অজ হৈ নিজৰেই মূৰ্তি, অৰ্থাৎ প্ৰকৃতিৰ পৰা, এই সমগ্ৰ জগত সৃজন কৰে।
Verse 68
स देवो भगवान् ब्रह्मा विश्वरूपः पितामहः / तवैतत् कथितं सम्यक् स्त्रष्ट्वत्वं परमात्मनः
সেই দেৱ—ভগৱান ব্ৰহ্মা, বিশ্বৰূপ পিতামহ—ক তুমি পৰমাত্মাৰ সৃষ্টিশক্তি ৰূপে যথাযথভাৱে বৰ্ণনা কৰিছা।
Verse 69
एको ऽहं भगवान् कलो ह्यनादिश्चान्तकृद् विभुः / समास्थाय परं भावं प्रोक्तो रुद्रो मनीषिभिः
মই একাই ভগৱান—কালস্বৰূপ: অনাদি, সৰ্বব্যাপী আৰু সংহাৰকৰ্তা। পৰম ভাবত স্থিত হৈ, মনীষীসকলে মোক ৰুদ্ৰ বুলি কৈছে।
Verse 70
मम वै सापरा शक्तिर्देवी विद्येति विश्रुता / दृष्टा हि भवता नूनं विद्यादेहस्त्वहं ततः
মোৰ পৰা শক্তি ‘বিদ্যা’ নামৰ দেৱী হিচাপে প্ৰসিদ্ধ। নিশ্চয় তুমি তেওঁক দেখিছা; সেয়ে মই সেই বিদ্যাৰ দেহস্বৰূপ।
Verse 71
एवमेतानि तत्त्वानि प्रधानपुरुषेश्वराः / विष्णुर्ब्रह्मा च भगवान् रुद्रः काल इति श्रुतिः
এইদৰে তত্ত্বসমূহ কোৱা হ’ল—প্ৰধান, পুৰুষ আৰু ঈশ্বৰ। আৰু শ্ৰুতিতো বিষ্ণু, ব্ৰহ্মা, ভগৱান ৰুদ্ৰ আৰু কালৰ উল্লেখ আছে।
Verse 72
त्रयमेतदनाद्यन्तं ब्रह्मण्येव व्यवस्थितम् / तदात्मकं तदव्यक्तं तदक्षरमिति श्रुतिः
এই ত্ৰয়—আদি-অন্তহীন—কেৱল ব্ৰহ্মতেই প্ৰতিষ্ঠিত। শ্ৰুতি কয়: সেয়াই তাৰ স্বৰূপ; সেয়াই অব্যক্ত, সেয়াই অক্ষৰ।
Verse 73
आत्मानन्दपरं तत्त्वं चिन्मात्रं परमं पदम् / आकाशं निष्कलं ब्रह्म तस्मादन्यन्न विद्यते
আত্মানন্দত স্থিত পৰম তত্ত্বেই পৰম পদ—সেয়া কেৱল চৈতন্যমাত্ৰ। সেয়া আকাশৱৎ সৰ্বব্যাপী, নিষ্কল ব্ৰহ্ম; তাৰ বাহিৰে আন একো নাই।
Verse 74
एवं विज्ञाय भवता भक्तियोगाश्रयेण तु / संपूज्यो वन्दनीयो ऽहं ततस्तं पश्य शाश्वतम्
এইদৰে ভক্তিযোগৰ আশ্ৰয় লৈ এই সত্য জানি মোৰ সম্যক পূজা কৰা আৰু মোক বন্দনা কৰা; তাৰ পিছত সেই শাশ্বতক দৰ্শন কৰা।
Verse 75
एतावदुक्त्वा भगवाञ्जगामादर्शनं हरः / तत्रैव भक्तियोगेन रुद्रामाराधयन्मुनिः
ইমান ক’ই ভগৱান হৰ অদৃশ্য হ’ল। তাতেই মুনি ভক্তিযোগে ৰুদ্ৰৰ আৰাধনা কৰি থাকিল।
Verse 76
एतत् पवित्रमतुलं तीर्थं ब्रह्मर्षिसेवितम् / संसेव्य ब्राह्मणो विद्वान् मुच्यते सर्वपातकैः
এই অতুল আৰু পৰম পবিত্ৰ তীৰ্থ ব্ৰহ্মৰ্ষিসকলে সেৱা কৰিছে। বিধিপূৰ্বক ইয়াক আশ্ৰয় কৰিলে বিদ্বান ব্ৰাহ্মণ সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Frequently Asked Questions
The chapter praises sites such as Prayāga and Gayā (ancestral deliverance through piṇḍadāna), Prabhāsa/Tryambaka/Someshvara/Vijaya/Ekāmra (Śaiva merit and states like Gaṇapatya affiliation and Rudra-sālokya), Puruṣottama and other Viṣṇu-tīrthas like Kokāmukha and Śālagrāma (Viṣṇuloka, sārūpya), and Puṣkara (Brahmaloka), presenting a spectrum of bhukti–mukti results.
It places Viṣṇu, Rudra/Śiva, and Brahmā tīrthas in one salvific map and culminates in Rudra’s teaching that the triad and kāla rest in one imperishable Brahman, while also acknowledging Devī as Vidyā-Śakti—thus aligning bhakti, ritual, and Vedānta.
Rudra describes the supreme as partless, all-pervading pure consciousness (Brahman) and frames the manifest universe as moved through māyā/prakṛti; liberation is oriented toward realizing/“beholding” the Eternal through refuge in bhakti-yoga, implying non-dual grounding with devotional access.
It integrates both: tīrtha acts (bathing, śrāddha, dāna) are praised for purification and lineage welfare, while the Maṅkaṇaka episode explicitly elevates inner transformation—humility, devotion, and knowledge of tattvas—as essential to final realization.