Adhyaya 35
Rudrakoṭi, Madhuvana, Puṣpanagarī, and Kālañjara — Śveta’s Bhakti and the Subjugation of Kāla
পূৰ্ব অধ্যায়ৰ সমাপ্তি-চিহ্নৰ পাছত তীৰ্থ-মাহাত্ম্যৰ ধাৰাত সূতে ৰুদ্ৰকোটিৰ বৰ্ণনা কৰে—ত্রিলোকপ্ৰসিদ্ধ সেই তীৰ্থত ৰুদ্ৰ অসংখ্য ৰূপে প্ৰকট হৈ কোটি ব্রহ্মর্ষিৰ একেলগে শিৱদৰ্শনৰ আকাঙ্ক্ষা পূৰণ কৰে। তাৰ পাছত মধুবন (নিয়মশীল তীৰ্থযাত্ৰীক ইন্দ্ৰাসনৰ অর্ধফল) আৰু পুষ্পনগৰী (য’ত পিতৃপূজাত শত পুৰুষৰ উদ্ধাৰ) উল্লেখ কৰি, ‘কালক ক্ষয় কৰা’ স্থান হিচাপে খ্যাত কালাঞ্জৰৰ মহিমা কোৱা হয়। মূল কাহিনীত ৰাজর্ষি শ্বেত লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি শৰণাগতিভাৱে ৰুদ্ৰমন্ত্র/শতৰুদ্ৰীয় জপ কৰে; তাক ল’বলৈ কাল আহে। শ্বেতে লিঙ্গ আঁকোৱালি ধৰি ৰক্ষা বিচাৰে; কালে সৰ্বাধিকাৰ দাবী কৰে, তেতিয়া উমাসহিত ৰুদ্ৰ প্ৰকট হৈ পদাঘাতে মৃত্যু/কালক দমন কৰে। শ্বেতে গণত্ব আৰু শিৱসদৃশ ৰূপ লাভ কৰে; ব্রহ্মাৰ অনুৰোধত কাল পুনঃস্থাপিত হৈ বিশ্ব-ব্যৱস্থা ৰক্ষা পায়। শেষত ঘোষণা কৰা হয়—কালাঞ্জৰত পূজাই গণপদ, মন্ত্রভক্তি আৰু মোক্ষাভিমুখ ৰুদ্ৰসান্নিধ্য দিয়ে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे चतुस्त्रिंशो ऽध्यायः सूत उवाच अन्यत् पवित्रं विपुलं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् / रुद्रकोटिरिति ख्यातं रुद्रस्य परमेष्ठिनः
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ উত্তৰবিভাগত চৌত্রিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। সূত ক’লে—ত্রিলোকত বিশ্ৰুত আন এটা পবিত্ৰ আৰু বিপুল তীৰ্থ আছে; পৰমেশ্বৰ ৰুদ্ৰৰ সেই তীৰ্থ ‘ৰুদ্ৰকোটী’ নামে খ্যাত।
Verse 2
पुरा पुण्यतमे काले देवदर्शनतत्पराः / कोटिब्रह्मर्षयो दान्तास्तं देशमगमन् परम्
পুৰাতন কালৰ অতি পুণ্যময় সময়ত, দেৱদৰ্শনত তৎপৰ, দমনশীল আৰু দান্ত কোটি কোটি ব্ৰহ্মৰ্ষি সেই পৰম পবিত্ৰ দেশলৈ গ’ল।
Verse 3
अहं द्रक्ष्यामि गिरिशं पूर्वमेव पिनाकिनम् / अन्यो ऽन्यं भक्तियुक्तानां व्याघातो जायते किल
“মই সৰ্বপ্ৰথমে গিৰীশ—পিনাকধাৰী শিৱ—ৰ দৰ্শন কৰিম; কিয়নো শুনা যায়, ভক্তিযুক্ত লোকৰ মাজতো পৰস্পৰৰ বাধা জন্মে।”
Verse 4
तेषां भक्तिं तदा दृष्ट्वा गिरिशो योगिनां गुरुः / कोटिरूपो ऽभवद् रुद्रो रुद्रकोटिस्ततः स्मृतः
তেওঁলোকৰ ভক্তি তেতিয়া দেখি, যোগীসকলৰ গুৰু গিৰীশ ৰুদ্ৰে কোটিৰূপ ধাৰণ কৰিলে। সেয়ে তেওঁ ‘ৰুদ্ৰকোটী’ নামে স্মৃত।
Verse 5
ते स्म सर्वे महादेवं हरं गिरिगुहाशयम् / पश्यन्तः पार्वतीनाथं हृष्टपुष्टधियो ऽभवन्
তেতিয়া তেওঁলোকে সকলোৱে মহাদেৱ—হৰ, গিৰিগুহাবাসী, পাৰ্বতীনাথ—ক দৰ্শন কৰি অন্তৰে আনন্দিত হ’ল; তেওঁলোকৰ মন দৃঢ় আৰু উজ্জ্বল হ’ল।
Verse 6
अनाद्यन्तं महादेवं पूर्वमेवाहमीश्वरम् / दृष्टवानिति भक्त्या ते रुद्रन्यस्तधियो ऽभवन्
“মই আগতেই অনাদি-অনন্ত মহাদেৱ—ঈশ্বৰ—ক দৰ্শন কৰিছোঁ।” এইদৰে ভক্তিত তেওঁলোকে ৰুদ্ৰত মন সম্পূৰ্ণ সমৰ্পণ কৰিলে।
Verse 7
अथान्तरिक्षे विमलं पश्यन्ति स्म महत्तरम् / ज्योतिस्तत्रैव ते सर्वे ऽभिलषन्तः परं पदम्
তাৰপিছত তেওঁলোকে অন্তৰীক্ষত এক বিশাল, নিৰ্মল জ্যোতি দেখিলে; পৰম পদ কামনা কৰি তাতেই সেই সৰ্বোচ্চ ধামত মন স্থিৰ কৰিলে।
Verse 8
एतत् सदेशाध्युषितं तीर्थं पुण्यतमं शुभम् / दृष्ट्वा रुद्रं समभ्यर्च्य रुद्रसामीप्यमाप्नुयात्
এই তীৰ্থ সৎজনৰ অধিষ্ঠিত, অতি পুণ্য আৰু শুভ। ইয়াত ৰুদ্ৰক দৰ্শন কৰি বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলে ৰুদ্ৰ-সামীপ্য লাভ হয়।
Verse 9
अन्यच्च तीर्थप्रवरं नाम्ना मधुवनं स्मृतम् / तत्र गत्वा नियमवानिन्द्रस्यार्धासनं लभेत्
ইয়াৰ উপৰিও ‘মধুবন’ নামে আন এটা শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ স্মৃত। তাত গৈ নিয়মপালন কৰা তীৰ্থযাত্ৰী ইন্দ্ৰৰ অৰ্ধাসন লাভ কৰে।
Verse 10
अथान्यत्पुष्पनगरी देशः पुण्यतमः शुभः / तत्र गत्वा पितॄन् पूज्य कुलानां तारयेच्छतम्
তাৰ পিছত পুষ্পনগৰী নামৰ আন এটা অতি পুণ্যময় আৰু শুভ দেশ আছে। তাত গৈ পিতৃসকলক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলে নিজৰ বংশৰ শত পুৰুষ উদ্ধাৰ হয়।
Verse 11
कालञ्जरं महातीर्थं लोके रुद्रो महेश्वरः / कालं जरितवान् देवो यत्र भक्तिप्रियो हरः
কালঞ্জৰ লোকত মহাতীৰ্থ হিচাপে প্ৰসিদ্ধ; তাত ৰুদ্ৰ মহেশ্বৰে স্বয়ং কালক ক্ষয় কৰিছিল। সেই স্থানত ভক্তিপ্ৰিয় হৰ ভক্তসকলৰ ওপৰত বিশেষ প্ৰসন্ন হয়।
Verse 12
श्वेतो नाम शिवे भक्तो राजर्षिप्रवरः पुरा / तदाशीस्तन्नमस्कारः पूजयामास शूलिनम्
প্ৰাচীন কালত শ্বেত নামৰ এজন শ্ৰেষ্ঠ ৰাজর্ষি আছিল, তেওঁ শিৱভক্ত আছিল। তেওঁ আশীৰ্বাদবচন আৰু নমস্কাৰসহ শূলধাৰী প্ৰভুক পূজা কৰিছিল।
Verse 13
संस्थाप्य विधिना लिङ्गं भक्तियोगपुरः सरः / जजाप रुद्रमनिशं तत्र संन्यस्तमानसः
বিধি অনুসাৰে লিঙ্গ স্থাপন কৰি, ভক্তিযোগে মহিমান্বিত সেই সৰোবৰ তীৰত, মন সম্পূৰ্ণ সমৰ্পণ কৰি তেওঁ নিৰন্তৰ ৰুদ্ৰমন্ত্ৰ জপ কৰিলে।
Verse 14
स तं कालो ऽथ दीप्तात्मा शूलमादाय भीषणम् / नेतुमभ्यागतो देशं स राजा यत्र तिष्ठति
তেতিয়া দীপ্তশক্তিধৰ কাল ভয়ংকৰ শূল ধৰি, য’ত সেই ৰজা আছিল, তেওঁক লৈ যাবলৈ সেই স্থানলৈ আহিল।
Verse 15
वीक्ष्य राजा भयाविष्टः शूलहस्तं समागतम् / कालं कालकरं घोरं भीषणं चण्डदीधितिम्
শূলহস্ত, কাল-কৰ, ঘোৰ আৰু ভীষণ, প্ৰচণ্ড দীপ্তিত জ্বলন্ত কালক আহি থকা দেখি ৰজা ভয়াবিষ্ট হ’ল।
Verse 16
उबाभ्यामथ हस्ताभ्यां स्पृट्वासौ लिङ्गमैश्वरम् / ननाम शिरसा रुद्रं जजाप शतरुद्रियम्
তাৰ পিছত তেওঁ দুয়ো হাতে ঈশ্বৰৰ অধিষ্ঠিত লিঙ্গ স্পৰ্শ কৰি, শিৰ নত কৰি ৰুদ্ৰক প্ৰণাম কৰিলে আৰু শতৰুদ্ৰীয় জপ কৰিলে।
Verse 17
जपन्तमाह राजानं नमन्तमसकृद् भवम् / एह्येहीति पुरः स्थित्वा कृतान्तः प्रहसन्निव
ৰজা জপ কৰি আৰু ভব (শিৱ)ক বাৰে বাৰে নমস্কাৰ কৰি থাকোঁতে, কৃতান্ত (মৃত্যু) সন্মুখত থিয় হৈ যেন বিদ্ৰূপ হাঁহি মাৰি ক’লে—“আহা, আহা!”
Verse 18
तमुवाच भयाविष्टो राजा रुद्रपरायणः / एकमीशार्चनरतं विहायान्यं निषूदय
ভয়াবিষ্ট, ৰুদ্ৰপৰায়ণ ৰজাই তাক ক’লে—“যি ঈশ্বৰ-অৰ্চনাত ৰত, তাক এৰি দে; আনজনক নিধন কৰ।”
Verse 19
इत्युक्तवन्तं भगवानब्रवीद् भीतमानसम् / रुद्रार्चनरतो वान्यो मद्वशे को न तिष्ठति
এনেদৰে কোৱা ভীতমন ৰজাক ভগৱানে ক’লে—“ৰুদ্ৰাৰ্চনাত ৰত হওক বা আন কিছুমাতেই ৰত হওক—মোৰ বশত নথকা কোন?”
Verse 20
एवमुक्त्वा स राजानं कालो लोकप्रकालनः / बबन्ध पाशै राजापि जजाप शतरुद्रियम्
এইদৰে কৈ লোকনিয়ন্তা কালেই ৰজাক পাশৰে বান্ধিলে; তথাপি ৰজাই শতৰুদ্ৰীয় স্তোত্ৰৰ জপ অবিৰত কৰি থাকিল।
Verse 21
अथान्तरिक्षे विमलं दीप्यमानं तेजोराशिं भूतभर्तुः पुराणम् / ज्वालामालासंवृतं व्याप्य विश्वं प्रादुर्भूतं संस्थितं संददर्श
তাৰ পাছত অন্তৰিক্ষমধ্যত সি দেখিলে এক নিৰ্মল দীপ্তিমান তেজোৰাশি—ভূতভৰ্তা পুৰাতনৰ আদ্য জ্যোতি—জ্বালামালাৰে বেষ্টিত, বিশ্বব্যাপী, সহসা প্ৰাদুৰ্ভূত হৈ স্থিৰ আছিল।
Verse 22
तन्मध्ये ऽसौ पुरुषं रुक्मवर्णं देव्या देवं चन्द्रलेखोज्ज्वलाङ्गम् / तेजोरूपं पश्यति स्मातिहृष्टो मेने चास्मन्नाथ आगच्छतीति
সেই তেজৰ মাজত সি দেখিলে সোণালী বৰ্ণৰ পুৰুষক—দেৱীৰ সৈতে দেৱক—যাঁৰ অংগ চন্দ্ৰৰেখাৰ দৰে উজ্জ্বল। সেই তেজোময় ৰূপ দেখি সি অতিশয় হৰ্ষিত হৈ ভাবিলে—“নিশ্চয় আমাৰ নাথ আহি আছে।”
Verse 23
आगच्छन्तं नातिदूरे ऽथ दृष्ट्वा कालो रुद्रं देवदेव्या महेशम् / व्यपेतभीरखिलेशैकनाथं राजर्षिस्तं नेतुमभ्याजगाम
তাৰ পাছত কালে দেখিলে, দেৱদেৱীৰ স্বামী মহেশ ৰুদ্ৰ বেছি দূৰত নহয়—তেওঁ আহি আছে। ভয়শূন্য, সকলো অধীশৰ একমাত্ৰ নাথক দেখি ৰাজর্ষি তেওঁক আদৰিবলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 24
आलोक्यासौ भगवानुग्रकर्मा देवो रुद्रो भूतभर्ता पुराणः / एकं भक्तं मत्परं मां स्मरन्तं देहीतीमं कालमूचे ममेति
তেওঁক দেখি উগ্ৰকৰ্মা ভগৱান—পুৰাতন ভূতভৰ্তা দেৱ ৰুদ্ৰ—সেই মুহূর্ততে কালে ক’লে: “মোৰ পৰায়ণ আৰু মোৰ স্মৰণত ৰত এই এক ভক্তক মোক দিয়া; ই মোৰ।”
Verse 25
श्रुत्वा वाख्यं गोपतेरुग्रभावः कालात्मासौ मन्यमानः स्वभावम् / बद्ध्वा भक्तं पुनरेवाथ पाशैः क्रुद्धो रुद्रमभिदुद्राव वेगात्
গোপতিৰ বাক্য শুনি সেই উগ্ৰ, কালাত্মা সত্তাই নিজৰ স্বভাৱকেই পৰম বুলি মানিলে। তাৰ পিছত ভক্তক পুনৰ পাশেৰে বান্ধি ক্ৰোধে ৰুদ্ৰৰ ফালে মহাবেগে ধাৱিত হ’ল।
Verse 26
प्रेक्ष्यायान्तं शैलपुत्रीमथेशः सो ऽन्वीक्ष्यान्ते विश्वमायाविधिज्ञः / सावज्ञं वै वामपादेन मृत्युं श्वेतस्यैनं पश्यतो व्याजघान
তেতিয়া বিশ্ব-মায়াৰ বিধি-জ্ঞানী ঈশে শৈলপুত্ৰী (পাৰ্বতী) আগবাঢ়ি অহা দেখিলে। শ্বেত চাই থাকোঁতেই, তেওঁ অবজ্ঞাভৰে বাওঁ পাৱে মৃত্যুক আঘাত কৰি নিপাত কৰিলে।
Verse 27
ममार सो ऽतिभीषणो महेशपादघातितः / रराज देवतापतिः सहोमया पिनाकधृक्
মহেশৰ পাদাঘাতত সেই অতিভীষণ মৃত্যু নাশ হ’ল। তেতিয়া দেৱতাপতি, পিনাকধাৰী শিৱ, উমাৰ সৈতে দিৱ্য তেজে দীপ্ত হ’ল।
Verse 28
निरीक्ष्य देवमीश्वरं प्रहृष्टमानसो हरम् / ननाम साम्बमव्ययं स राजपुङ्गवस्तदा
ঈশ্বৰ-দেৱ হৰক দেখি সেই ৰাজশ্ৰেষ্ঠৰ মন আনন্দে ভৰি উঠিল; তেতিয়া তেওঁ অব্যয় সাম্ব—উমাসহিত শিৱক—প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 29
नमो भवाय हेतवे हराय विश्वसंभवे / नमः शिवाय धीमते नमो ऽपवर्गदायिने
হে কাৰণস্বৰূপ ভব, নমস্কাৰ। হে বিশ্বসম্ভৱ হৰ, প্ৰণাম। হে ধীমান শিৱ, নমঃ। হে অপৱৰ্গ—মোক্ষ—দাতা, নমো নমঃ।
Verse 30
नमो नमो नमो ऽस्तु ते महाविभूतये नमः / विभागहीनरूपिणे नमो नराधिपाय ते
আপোনাক বাৰে বাৰে নমস্কাৰ—আপোনাৰ মহাবিভূতিক নমঃ। যাৰ ৰূপ সকলো বিভাজনৰ অতীত, তেখেতক নমঃ; সকলো ভূতৰ অধিপতিক প্ৰণাম।
Verse 31
नमो ऽस्तु ते गणेश्वर प्रपन्नदुः खनाशन / अनादिनित्यभूतये वराहशृङ्गधारिणे
হে গণেশ্বৰ, আপোনাক নমস্কাৰ—শৰণাগতজনৰ দুখ নাশক। অনাদি-নিত্য সত্তাক নমঃ; বৰাহশৃংগধাৰী প্ৰভুক প্ৰণাম।
Verse 32
नमो वृषध्वजाय ते कपालमालिने नमः / नमो महानटाय ते नमो वृषध्वजाय ते
বৃষধ্বজ প্ৰভুক নমস্কাৰ; কপালমালা-ধাৰীক নমঃ। মহানট—মহানৃত্যকাৰীক প্ৰণাম; পুনৰায় বৃষধ্বজক নমস্কাৰ।
Verse 33
अथानुगृह्य शङ्करः प्रणामतत्परं नृपम् / स्वगाणपत्यमव्ययं सरूपतामथो ददौ
তাৰ পিছত অনুগ্ৰহ কৰি শংকৰে প্ৰণামত তৎপৰ সেই ৰজাক নিজৰ গণসমূহত অবিনাশী পদ দিলে, আৰু নিজৰ সদৃশ ৰূপো দান কৰিলে।
Verse 34
सहोमया सपार्षदः सराजपुङ्गवो हरः / मुनीशसिद्धवन्दितः क्षणाददृश्यतामगात्
উমাসহ, পাৰ্ষদবৃন্দে পৰিবৃত, ৰজাসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ হৰ—মুনীশ আৰু সিদ্ধসকলৰ দ্বাৰা বন্দিত হৈ—ক্ষণমাত্ৰতে অদৃশ্য হ’ল।
Verse 35
काले महेशाभिहते लोकनाथः पितामहः / अयाचत वरं रुद्रं सजीवो ऽयं भवत्विति
মহাদেৱে কালক নিহত কৰাৰ পাছত লোকনাথ পিতামহ ব্ৰহ্মাই ৰুদ্ৰৰ ওচৰত বৰ প্ৰাৰ্থনা কৰিলে—“ই জন পুনৰ সজীৱ হওক।”
Verse 36
नास्ति कश्चिदपीशान दोषलेशो वृषध्वज / कृतान्तस्यैव भवता तत्कार्ये विनियोजितः
হে ঈশান, হে বৃষধ্বজ! তোমাৰ ভিতৰত দোষৰ লেশমাত্ৰও নাই; কৃতান্তে নিজেই তোমাক নিজৰ কাৰ্যত নিয়োজিত কৰিছে।
Verse 37
स देवदेववचनाद् देवदेवेश्वरो हरः / तथास्त्वित्याह विश्वात्मा सो ऽपि तादृग्विधो ऽभवत्
দেৱসকলৰ বাক্যত দেৱদেৱেশ্বৰ হৰ (শিৱ) প্ৰবৃত্ত হ’ল। বিশ্বাত্মাই ক’লে—“তথাস্তु”; আৰু সিও তেনেকুৱাই হ’ল।
Verse 38
इत्येतत् परमं तीर्थं कालञ्जरमिति श्रुतम् / गत्वाभ्यर्च्य महादेवं गाणपत्यं स विन्दति
এইদৰে ই ‘কালঞ্জৰ’ নামৰ পৰম তীৰ্থ বুলি শ্ৰুত। তাত গৈ মহাদেৱৰ অৰ্চনা কৰিলে গাণপত্য (শিৱগণত্ব) লাভ হয়।
Frequently Asked Questions
Because Rudra, seeing the simultaneous devotion of innumerable Brahmarṣis seeking first darśana, manifests in a ‘crore’ of forms so each can behold him; hence he is remembered as Rudrakoṭi—Rudra of countless manifestations.
Rudrakoṭi grants Rudra-sāmīpya (proximity to Rudra) after darśana and worship; Kālañjara is declared a supreme tīrtha where worship of Mahādeva yields gaṇa-status (membership among Śiva’s attendants) and Śiva-like form by grace.
After Śiva subdues Kāla to protect the devotee, Brahmā petitions for Kāla’s restoration; Kāla is revived, affirming that divine grace does not abolish cosmic order but reasserts it—Śiva remains sovereign while kāla continues as ordained regulator.
It functions as a protective, surrender-filled mantra-practice: Śveta recites it while grasping the liṅga, embodying bhakti-yoga and śaraṇāgati; the hymn becomes the devotional axis around which Rudra’s saving manifestation occurs.