Adhyaya 19
Bhojana-vidhi and Nitya-karman: Directions for Eating, Prāṇa-Oblations, Sandhyā, and Conduct Leading to Apavarga
উত্তৰভাগৰ বৰ্ণাশ্ৰম-নিয়মিত জীৱনৰ উপদেশ আগবঢ়াই ব্যাসে ব্ৰাহ্মণৰ নিত্যাচাৰ বৰ্ণনা কৰে, যাৰ দ্বাৰা বিশেষকৈ ভোজনো যজ্ঞসদৃশ পবিত্ৰ কৰ্মত পৰিণত হয়। প্ৰথমে ভোজনকালত দিশা-নিয়ম আৰু তাৰ ফল, তাৰপিছত শুচিতা-প্ৰস্তুতি—শুদ্ধ আসন, পা-হাত ধোৱা, আচমন, শান্তচিত্ত—উপদেশিত। জল আৰু ব্যাহৃতিৰে খাদ্যক আচারগতভাৱে পৰিবেষ্টন, তাৰপিছত আপোশন আৰু প্ৰাণহোম ক্ৰম (প্ৰাণ, অপান, ব্যান, উদান, সমানলৈ আহুতি) বৰ্ণিত; শেষত অৱশিষ্টক প্ৰজাপতি-ৰূপ দিব্য আত্মাৰ পূজা বুলি ধ্যানসহ গ্ৰহণ কৰিবলৈ কোৱা হয়। সময়, আসন, পাত্ৰ, বস্ত্ৰ, সঙ্গ আৰু মানসিক অৱস্থা আদি ক্ষেত্ৰত শুচিতাৰ সীমা আৰু জপ-পাঠৰ নিয়ম বৈদিক ফলসিদ্ধিৰ সৈতে সংযুক্ত কৰি কঠোৰ কৰা হৈছে। সায়ংসন্ধ্যা আৰু গায়ত্ৰীজপ ধৰ্মৰ অনিবার্য চিহ্ন হিচাপে পুনৰ প্ৰতিষ্ঠিত, লগতে শয়নস্থান আৰু শয়নবিধিও নিৰ্দিষ্ট। অন্তত পৰমেষ্ঠিনক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ স্বাশ্ৰমধৰ্ম পালনেই পূৰ্ণ অপৱৰ্গ (মোক্ষ)ৰ পথ—এই দৃঢ় সিদ্ধান্তে অধ্যায় শেষ হয়।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे अष्टादशो ऽध्यायः व्यास उवाच प्राङ्मुखो ऽन्नानि भुञ्जीत सूर्याभिमुख एव वा / आसीनस्त्वासने शुद्धे भूम्यां पादौ निधाय तु
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ উত্তৰবিভাগত অষ্টাদশ অধ্যায়। ব্যাসে ক’লে—পূৰ্বমুখে বা সূৰ্যাভিমুখে, শুদ্ধ আসনত বহি, পা দুটা ভূমিত ৰাখি আহাৰ কৰা উচিত।
Verse 2
आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः / श्रियं प्रत्यङ्मुखो भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते उदङ्मुखाः
পূৰ্বমুখে আহাৰ কৰিলে আয়ুস বৃদ্ধি পায়; দক্ষিণমুখে কৰিলে যশ লাভ হয়। পশ্চিমমুখে কৰিলে শ্ৰী-সমৃদ্ধি হয়; আৰু উত্তৰমুখে আহাৰ কৰিলে ঋত—সত্য-ধৰ্মৰ শক্তি—লাভ হয়।
Verse 3
पञ्चार्द्रे भोजनं कुर्याद् भूमौ पात्रं निधाय तु / उपवासेन तत्तुल्यं मनुराह प्रजापतिः
দিনৰ পঞ্চম ভাগতহে, পাত্ৰ ভূমিত ৰাখি আহাৰ কৰা উচিত; প্ৰজাপতি মনুৱে কয় যে ই উপবাসৰ সমান পুণ্যদায়ক।
Verse 4
उपलिप्ते शुचौ देशे पादौ प्रक्षाल्य वै करौ / आचम्यार्द्राननो ऽक्रोधः पञ्चार्द्रे भोजनं चरेत्
উপলিপ্ত আৰু শুচি স্থানত প্ৰথমে ভৰি আৰু হাত ধুই; আচমন কৰি, মুখ আর্দ্ৰ ৰাখি আৰু ক্ৰোধহীন হৈ বিধিমতে ভোজন কৰিব।
Verse 5
महाव्यहृतिभिस्त्वन्नं परिधायोदकेन तु / अमृतोपस्तरणमसीत्यापोशानक्रियां चरेत्
মহাব্যাহৃতি উচ্চাৰণ কৰি জলেৰে অন্নক পৰিধায়িত (সংস্কৃত) কৰি; তাৰপিছত “তুমি অমৃতৰ উপস্তৰণ” বুলি কৈ আপোশন ক্ৰিয়া কৰিব।
Verse 6
स्वाहाप्रणवसंयुक्तां प्राणायाद्याहुतिं ततः / अपानाय ततो हुत्वा व्यानाय तदनन्तरम्
তাৰপিছত ওঁকাৰ আৰু “স্বাহা” যুক্ত প্ৰথম আহুতি প্ৰাণৰ উদ্দেশে দিব; তাৰপিছত অপানৰ বাবে, আৰু তাৰপিছত ব্যানৰ বাবে আহুতি অৰ্পণ কৰিব।
Verse 7
उदानाय ततः कुर्यात् समानायेति पञ्चमीम् / विज्ञाय तत्त्वमेतेषां जुहुयादात्मनि द्विजः
তাৰপিছত উদানৰ বাবে আহুতি কৰিব আৰু সমানৰ বাবে পঞ্চম আহুতি দিব; এই প্ৰাণধাৰাসকলৰ তত্ত্ব জানি দ্বিজে আত্মাতেই হোম কৰিব।
Verse 8
शेषमन्नं यथाकामं भुञ्जीतव्यं जनैर्युतम् / ध्यात्वा तन्मनसा देवमात्मानं वै प्रजापतिम्
তাৰপিছত উপস্থিত লোকসকলৰ সৈতে ইচ্ছামতে অৱশিষ্ট অন্ন ভোজন কৰিব; আৰু সেই মনেই দেবস্বৰূপ আত্মা—প্ৰজাপতি—ক ধ্যান কৰিব।
Verse 9
अमृतापिधानमसीत्युपरिष्टादपः पिबेत् / आचान्तः पुनराचामेदायं गौरिति मन्त्रतः
“তুমি অমৃতৰ আৱৰণ” বুলি জপ কৰি বিধিমতে ওপৰৰ দিশৰ পৰা জল আচমন কৰিব। আচমন কৰি পুনৰ “এই গাই” এই মন্ত্ৰে নিয়মানুসাৰে পুনৰ আচমন কৰিব।
Verse 10
द्रुपदां वा त्रिरावर्त्य सर्वपापप्रणाशनीम् / प्राणानां ग्रन्थिरसीत्यालभेद् हृदयं ततः
অথবা সৰ্বপাপ-প্ৰণাশিনী শুদ্ধি-মন্ত্ৰটো তিনিবাৰ আবৃত্তি কৰি, পাছত “তুমি প্ৰাণসমূহৰ গ্ৰন্থি” বুলি ভাবি হৃদয় স্পৰ্শ কৰিব; তাৰ পিছত বিধি আগবঢ়াব।
Verse 11
आचम्याङ्गुष्ठमात्रेति पादाङ्गुष्ठे ऽथ दक्षिणे / निः स्त्रवयेद् हस्तजलमूर्ध्वहस्तः समाहितः
আচমন কৰি কেৱল অঙ্গুষ্ঠ-প্ৰমাণ জল লৈ, তাৰ পাছত সোঁ পায়ৰ ডাঙৰ আঙুলিত হাতৰ জল টোপ টোপকৈ ঝৰাব—হাত ওপৰলৈ ৰাখি মন সমাহিত আৰু সতৰ্ক ৰাখিব।
Verse 12
हुतानुमन्त्रणं कुर्यात् श्रद्धायामिति मन्त्रतः / अथाक्षरेण स्वात्मानं योजयेद् ब्रह्मणेति हि
“শ্ৰদ্ধায়াম্…” আদি মন্ত্ৰে অৰ্পিত আহুতিৰ বিধিমতে অনুমন্ত্ৰণ কৰিব। তাৰ পাছত পবিত্ৰ অক্ষৰ “ওঁ” দ্বাৰা, “ব্ৰহ্মণে” মন্ত্ৰে নিজৰ আত্মাক ব্ৰহ্মত যোজনা কৰিব।
Verse 13
सर्वेषामेव यागानामात्मयागः परः स्मृतः / यो ऽनेन विधिना कुर्यात् स याति ब्रह्मणः क्षयम्
সকলো যাগৰ ভিতৰত আত্মযাগ (অন্তৰ্যাগ) সৰ্বোচ্চ বুলি স্মৃত। যি এই বিধি অনুসাৰে কৰে, সি ব্ৰহ্মৰ অক্ষয় পদ লাভ কৰে।
Verse 14
यज्ञोपवीती भुञ्जीत स्त्रग्गन्धालङ्कृतः शुचिः / सायंप्रापर्नान्तरा वै संध्यायां तु विशेषतः
যজ্ঞোপৱীত ধৰি, শুচি হৈ, মালা‑সুগন্ধ আৰু উপযুক্ত অলংকাৰৰে বিভূষিত হৈ ভোজন কৰিব লাগে। এইটো সন্ধিয়াত—অপৰাহ্ণ আৰু সন্ধ্যাৰ মাজৰ সময়ত—বিশেষকৈ সন্ধ্যা‑উপাসনাৰ সময়ত কৰণীয়।
Verse 15
नाद्यात् सूर्यग्रहात् पूर्वमह्नि सायं शशिग्रहात् / ग्रहकाले च नाश्नीयात् स्नात्वाश्नीयात् तु मुक्तयोः
সূৰ্যগ্ৰহণৰ আগতে দিনত ভোজন নকৰিব, আৰু চন্দ্ৰগ্ৰহণৰ আগতে সন্ধিয়াতো নাখাব। গ্ৰহণকালত ভোজন নিষিদ্ধ; গ্ৰহণ মুক্ত হ’লে স্নান কৰি তাৰ পাছত ভোজন কৰিব।
Verse 16
मुक्ते शशिनि भुञ्जीत यदि न स्यान्महानिशा / अमुक्तयोरस्तङ्गतयोरद्याद् दृष्ट्वा परे ऽहनि
চন্দ্ৰ মুক্ত (উদিত) হ’লে ভোজন কৰিব পাৰি, যদি ‘মহানিশা’ (নিয়ত উপবাস‑ৰাতি) নহয়। কিন্তু সূৰ্য‑চন্দ্ৰ উভয়েই অনুদিত থাকিলে বা অস্ত গ’লে, পৰদিন তেওঁলোকক দেখি তাৰ পাছতহে ভোজন কৰিব।
Verse 17
नाश्नीयात् प्रेक्षमाणानामप्रदायैव दुर्मतिः / न यज्ञशिष्टादन्द् वा न क्रुद्धो नान्यमानसः
দুৰ্মতি মানুহে আন লোক চাই থকা অৱস্থাত, তেওঁলোকক ভাগ নিদিয়াকৈ ভোজন নকৰিব। যজ্ঞ‑শিষ্ট (যজ্ঞৰ অৱশিষ্ট প্ৰসাদ) নোহোৱাকৈ নাখাব; ক্ৰোধত নাখাব; আৰু মন অন্যত্ৰ ৰাখিও নাখাব।
Verse 18
आत्मार्थं भोजनं यस्य रत्यर्थं यस्य मैथुनम् / वृत्यर्थं यस्य चाधीतं निष्फलं तस्य जीवितम्
যাৰ ভোজন কেৱল নিজৰ বাবে, যাৰ মৈথুন কেৱল ভোগৰ বাবে, আৰু যাৰ অধ্যয়ন কেৱল জীৱিকাৰ বাবে—তাৰ জীৱন নিষ্ফল।
Verse 19
यद्भुङ्क्ते वेष्टितशिरा यच्च भुङ्क्ते उदङ्मुखः / सोपानत्कश्च यद् भुङ्क्ते सर्वं विद्यात् तदासुरम्
যি মূৰ ঢাকি খায়, যি উত্তৰমুখে খায় আৰু যি পাদুকা/জোতা পিন্ধি খায়—এই সকলোকে আসুৰিক (অশুচি, অনিয়মিত) স্বভাৱ বুলি জানিবা।
Verse 20
नार्धरात्रे न मध्याह्ने नाजीर्णे नार्द्रवस्त्रधृक् / न च भिन्नासनगतो न शयानः स्थितो ऽपि वा
অর্ধৰাত্ৰিত নহয়, মধ্যাহ্নত নহয়, অজীর্ণ অৱস্থাত নহয়, ভিজা বস্ত্ৰ পিন্ধি নহয়; ভঙা/অযোগ্য আসনত বহিও নহয়; শুই নহয়—আৰু থিয় হৈও (জপ/পাঠ) কৰা উচিত নহয়।
Verse 21
न भिन्नभाजने चैव न भूम्यां न च पाणिषु / नोच्छिष्टो घृतमादद्यान्न मूर्धानं स्पृशेदपि
ভঙা পাত্ৰত নহয়, মাটিৰ পৰা নহয়, হাতত ৰাখিও ঘিঁউ নল’ব। উচ্ছিষ্ট/অশুচি অৱস্থাতো ঘিঁউ নল’ব; আৰু মূৰো স্পৰ্শ নকৰিব।
Verse 22
न ब्रह्म कीर्तयन् वापि न निः शेषं न भार्यया / नान्धकारे न चाकाशे न च देवालयादिषु
ব্ৰহ্মৰ কীৰ্তন/পাঠো অনুচিতভাৱে নকৰিবা—ন অসাৱধানতাৰে, ন পত্নীৰ সঙ্গত; ন অন্ধকাৰত, ন খোলা আকাশৰ তলত (অনাবৃত ঠাইত), আৰু ন দেৱালয় আদি ঠাইত (য’ত ই অনুপযুক্ত)।
Verse 23
नैकवस्त्रस्तु भुञ्जीत न यानशयनस्थितः / न पादुकानिर्गतो ऽथ न हसन् विलपन्नपि
এটা মাত্ৰ বস্ত্ৰ পিন্ধি ভোজন নকৰিবা; ন যানত বহি, ন শয্যাত শুই। পাদুকা পিন্ধি বাহিৰলৈ গৈ আহিও নাখাবা; আৰু ন হাঁহি হাঁহি, ন কান্দি কান্দি।
Verse 24
भुक्त्वैवं सुखमास्थाय तदन्नं परिणामयेत् / इतिहासपुराणाभ्यां वेदार्थानुपबृंहयेत्
এইদৰে ভোজন কৰি সুখে বহি সেই অন্নৰ যথাযথ পৰিপাক হ’বলৈ দিব; আৰু ইতিহাস‑পুৰাণৰ দ্বাৰা বেদাৰ্থক পুষ্ট আৰু স্পষ্ট কৰিব।
Verse 25
ततः संध्यामुपासीत पूर्वोक्तविधिना द्विजः / आसीनस्तु जपेद् देवीं गायत्रीं पश्चिमां प्रति
তাৰপিছত দ্বিজে পূৰ্বোক্ত বিধি অনুসাৰে সন্ধ্যা‑উপাসনা কৰিব; আৰু আসনত বহি পশ্চিমমুখে দেৱী গায়ত্ৰী জপ কৰিব।
Verse 26
न तिष्ठति तु यः पुर्वां नास्ते संध्यां तु पश्चिमाम् / स शूद्रेण समो लोके सर्वधर्मविवर्जितः
যি প্ৰাতঃসন্ধ্যা নকৰে আৰু সায়ংসন্ধ্যাও নকৰে, সি লোকত শূদ্ৰসম—সৰ্বধৰ্মকৰ্মৰ পৰা বিচ্যুত—বুলি গণ্য হয়।
Verse 27
हुत्वाग्निं विधिवन्मन्त्रैर्भुक्त्वा यज्ञावशिष्टकम् / सभृत्यबान्धवजनः स्वपेच्छुष्कपदो निशि
মন্ত্ৰসহ বিধিমতে অগ্নিত আহুতি দি, যজ্ঞাৱশিষ্ট প্ৰসাদ ভোজন কৰি, ভৃত্য‑বান্ধৱ‑আশ্ৰিতজনসহ, ৰাতি নিজৰ ইচ্ছামতে শুকান সমতল শয়নস্থানে শুব।
Verse 28
नोत्तराभिमुखः स्वप्यात् पश्चिमाभिमुखो न च / न चाकाशे न नग्नो वा नाशुचिर्नासने क्वचित्
উত্তৰমুখে শুব নালাগে, পশ্চিমমুখেও নহয়। খোলা আকাশৰ তলত নহয়, নগ্ন অৱস্থাতো নহয়; অশুচি অৱস্থাত নহয়, আৰু কেতিয়াও অশুচি আসনত নহয়।
Verse 29
न शीर्णायां तु खट्वायां शून्यागारे न चैव हि / नानुवंशं न पालाशे शयने वा कदाचन
ভঙা খাটত বা শূন্য গৃহত কেতিয়াও শুব নালাগে। বাঁহৰ চৌকাঠ বা পলাশ-কাঠৰ শয্যাতো কদাপি শয়ন নকৰিব।
Verse 30
इत्येतदखिलेनोक्तमहन्यहनि वै मया / ब्राह्मणानां कृत्यजातमपवर्गफलप्रदम्
এইদৰে মই দিনেদিনে ব্ৰাহ্মণসকলৰ সমগ্ৰ কৃত্যসমূহ সম্পূৰ্ণকৈ কৈছোঁ—যি আচৰণে অপৱৰ্গ, অৰ্থাৎ মোক্ষফল প্ৰদান কৰে।
Verse 31
नास्तिक्यादथवालस्यात् ब्राह्मणो न करोति यः / स याति नरकान् घोरान् काकयोनौ च जायते
নাস্তিক্য বা আলস্যৰ বাবে যি ব্ৰাহ্মণে নিজৰ নিৰ্ধাৰিত কৰ্তব্য নকৰে, সি ভয়ংকৰ নৰকলৈ যায় আৰু কাক-যোনিতো জন্ম পায়।
Verse 32
नान्यो विमुक्तये पन्था मुक्त्वाश्रमविधिं स्वकम् / तस्मात् कर्माणि कुर्वोत तुष्टये परमेष्ठिनः
নিজ আশ্ৰমধৰ্মৰ বিধি ত্যাগ কৰি সম্পূৰ্ণ বিমুক্তিৰ অন্য পথ নাই। সেয়ে পৰমেষ্ঠী প্ৰভুৰ তুষ্টিৰ বাবে নিজৰ কৰ্ম আচৰণ কৰিব।
Frequently Asked Questions
That daily life—especially eating—must be converted into disciplined worship through śauca, mantra, ācamana/āpośana, and prāṇa-offerings, and that such āśrama-based discipline is presented as the indispensable route to apavarga when performed for Parameṣṭhin.
It explicitly states that among sacrifices, offering one’s own self is highest, and links correct performance of this interiorized yajña—supported by prāṇa-homa and Brahman-yoking mantras—to attainment of the imperishable state of Brahman.
After digestion and study through Itihāsa–Purāṇa to illuminate Veda, the twice-born is to perform evening sandhyā as previously taught and repeat the Divine Gāyatrī seated and facing west; neglect of morning and evening sandhyā is treated as a fall from Vedic dharma.
Yes—alongside washing and ācamana, it insists on eating without anger or distraction, and restricts japa/recitation during improper times, postures, clothing states, and contexts, implying that mental composure is part of śauca and mantra efficacy.