Adhyaya 12
Karma-yoga Discipline for the Twice-born: Upanayana, Upavīta Conduct, Guru-veneration, and Alms-regimen
উত্তৰভাগৰ ঈশ্বৰ-গীতাৰ উপদেশধাৰাত ব্যাসে মনুৰ আম্নায়-পরম্পৰাৰ জৰিয়তে দ্বিজ আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ বাবে কৰ্মযোগৰ ‘নিত্য শিক্ষা’ প্ৰকাশ কৰে। তাৰ পিছত ব্ৰহ্মচৰ্যৰ শৃঙ্খলা—উপনয়নৰ উপযুক্ত কাল আৰু বিধি, যজ্ঞোপৱীতৰ দ্ৰব্য আৰু ধাৰণ-পদ্ধতি (উপৱীত/নিবীত/প্ৰাচীনাৱীত), দণ্ড, মেখলা, অজিন-বস্ত্ৰ আদি ছাত্ৰলক্ষণ—বিস্তাৰে বৰ্ণিত। প্ৰাতঃ-সায়ং সন্ধ্যা, অগ্নিকৰ্ম, স্নান, দেৱ-ঋষি-পিতৃ তৰ্পণ, অভিবাদন আৰু সম্বোধনৰ শিষ্টাচাৰ নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে। গুৰুসকলৰ ক্ৰম (মাতা-পিতা, আচার্য, জ্যেষ্ঠ, ৰজা, স্বজন) দেখুৱাই মাতা-পিতাৰ পৰমগুৰুত্ব আৰু তেওঁলোকক সন্তুষ্ট কৰাতেই ধৰ্মসিদ্ধি বুলি কোৱা হৈছে। শেষত ভৈক্ষ্য-নিয়ম, আহাৰ-সংযম, আহাৰৰ দিশ আৰু আচমন; বাহ্য শুচিতা আৰু সামাজিক সন্মান কৰ্মযোগ-স্থিতিৰ সহায় বুলি সূচায়।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) एकादशो ऽध्यायः व्यास उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे वक्ष्यमाणं सनातनम् / कर्मयोगं ब्राह्मणानामात्यन्तिकफलप्रदम्
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ উত্তৰবিভাগত, ঈশ্বৰগীতাসু, একাদশ অধ্যায় (আৰম্ভ)। ব্যাসে ক’লে—“হে ঋষিসকল, তোমালোক সকলোৱে এতিয়া ঘোষিত হ’বলগীয়া সেই সনাতন উপদেশ শুনা—ব্ৰাহ্মণসকলৰ বাবে কৰ্মযোগ, যি পৰম ফল প্ৰদান কৰে।”
Verse 2
आम्नायसिद्धमखिलं ब्रिह्मणानुप्रदर्शितम् / ऋषीणां शृण्वतां पूर्वं मनुराह प्रजापतिः
ঋষিসকলে শুনি থাকোঁতে, আগতেই প্ৰজাপতি মনুৱে সেই সমগ্ৰ উপদেশ ক’লে, যি আম্নায়ে সিদ্ধ আৰু ব্ৰহ্মাই যথাযথভাৱে প্ৰদৰ্শিত।
Verse 3
सर्वपापहरं पुण्यमृषिसङ्घैर्निषेवितम् / समाहितधियो यूयं शृणुध्वं गदतो मम
এই পুণ্যময় উপদেশ সৰ্বপাপহৰ; ঋষিসঙ্ঘে সেবা কৰি আহিছে। তোমালোক সমাহিতচিত্তে মোৰ বাক্য শুনা।
Verse 4
कृतोपनयनो वेदानधीयीत द्विजोत्तमाः / गर्भाष्टमे ऽष्टमे वाब्दे स्वसूत्रोक्तविधानतः
উপনয়ন সম্পন্ন কৰি দ্বিজোত্তমে বেদাধ্যয়ন কৰিব লাগে—গৰ্ভগণনা অনুসাৰে অষ্টম বছৰত বা জন্মৰ অষ্টম বছৰত—নিজ গৃহ্যসূত্ৰোক্ত বিধান অনুসাৰে।
Verse 5
दण्डी च मेखली सूत्री कृष्णाजिनधरो मुनिः / भिक्षाहारो गुरुहितो वीक्षमाणो गुरुर्मुखम्
দণ্ড ধৰি, মেখলা আৰু যজ্ঞোপবীত পৰিধান কৰি, কৃষ্ণাজিন ধাৰণ কৰা মুনিসদৃশ ব্ৰহ্মচাৰী ভিক্ষাহাৰে জীৱন নিৰ্বাহ কৰিব; গুৰুহিতত নিবেদিত থাকি, উপদেশৰ অপেক্ষাত গুৰুমুখলৈ দৃষ্টি ৰাখিব।
Verse 6
कार्पासमुपवीतार्थं निर्मितं ब्रह्मणा पुरा / ब्राह्मणानां त्रिवित् सूत्रं कौशं वा वस्त्रमेव वा
পুৰাতন কালত উপবীতৰ উদ্দেশ্যে ব্ৰহ্মাই কাৰ্পাস (কপাহ) সৃষ্টি কৰিছিল। ব্ৰাহ্মণসকলৰ বাবে ত্ৰিবিত্—তিনিতন্তুৰ সূত্ৰ বিধেয়; ই কুশতন্তুৰ হ’ব পাৰে, অথবা কেৱল বস্ত্ৰৰো হ’ব পাৰে।
Verse 7
सदोपवीती चैव स्यात् सदा बद्धशिखो द्विजः / अन्यथा यत् कृतं कर्म तद् भवत्ययथाकृतम्
দ্বিজে সদায় যজ্ঞোপবীত ধাৰণ কৰিব লাগে আৰু শিখা সদা বাঁধি ৰাখিব লাগে। নতুবা কৰা কৰ্ম যথাবিধি সম্পন্ন হোৱা বুলি গণ্য নহয়।
Verse 8
वसेदविकृतं वासः कार्पासं वा कषायकम् / तदेव परिधानीयं शुक्लमच्छिद्रमुत्तमम्
অবিকৃত বস্ত্ৰ পৰিধান কৰিব—কপাহৰ বা মৃদু কষায়-ৰঞ্জিত। সেই বস্ত্ৰেই পৰিধেয়: শুদ্ধ শ্বেত, ছিদ্ৰহীন, উত্তম।
Verse 9
उत्तरं तु समाख्यातं वासः कृष्णाजिनं शुभम् / अभावे गव्यमजिनं रौरवं वा विधीयते
উত্তৰীয় বস্ত্ৰ হিচাপে শুভ কৃষ্ণাজিন (কৃষ্ণমৃগচৰ্ম) কোৱা হৈছে। সেয়া নাথাকিলে গোচৰ্ম, অথবা ৰৌৰৱ মৃগচৰ্ম বিধেয়।
Verse 10
उद्धृत्य दक्षिणं बाहुं सव्ये बाहौ समर्पितम् / उपवीतं भवेन्नित्यं निवीतं कण्ठसज्जने
সোঁ বাহু উঠাই যজ্ঞোপবীত বাওঁ কান্ধত স্থাপন কৰাই নিত্য উপবীত; আৰু গলাত স্থিৰ কৰি পৰিলে তাক নিবীত বোলা হয়।
Verse 11
सव्यं बाहुं समुद्धृत्य दक्षिणे तु धृतं द्विजाः / प्राचीनावीतमित्युक्तं पित्र्ये कर्मणि योजयेत्
হে দ্বিজসকল! বাওঁ বাহু উঠাই যজ্ঞোপবীত সোঁ কান্ধত ধাৰণ কৰাক প্ৰাচীনাবীত বোলা হয়; পিতৃকৰ্মত তাক যোজনা কৰিব লাগে।
Verse 12
अग्न्यगारे गवां गोष्ठे होमे जप्ये तथैव च / स्वाध्याये भोजने नित्यं ब्राह्मणानां च सन्निधौ
অগ্নিগৃহত, গোহালিত, হোম আৰু জপত; তদ্ৰূপ স্বাধ্যায় আৰু ভোজনসময়ত—আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ সন্নিধিত—সদা শুচিতা আৰু সংযম ৰক্ষা কৰিব লাগে।
Verse 13
उपासने गुरूणां च संध्ययोः साधुसंगमे / उपवीती भवेन्नित्यं विधिरेष सनातनः
গুৰুসেৱাত, উভয় সন্ধ্যা-উপাসনাত আৰু সাধু-সঙ্গত সদায় যজ্ঞোপৱীত ধাৰণ কৰি থাকিব লাগে; এই সনাতন বিধি।
Verse 14
मौञ्जी त्रिवृत् समा श्लक्षणा कार्या विप्रस्य मेखला / मुञ्जाभावे कुशेनाहुर्ग्रन्थिनैकेन वा त्रिभिः
বিপ্ৰৰ মেখলা মুঞ্জ ঘাঁহৰ—ত্রিবৃত, সমান আৰু মসৃণ—কৰিব লাগে। মুঞ্জ নাথাকিলে কুশ ঘাঁহৰ মেখলা এক গাঁঠ বা তিন গাঁঠে বাঁধিবলৈ কোৱা হৈছে।
Verse 15
धारयेद् बैल्वपालाशौ दण्डौ केशान्तकौ द्विजः / यज्ञार्हवृक्षजं वाथ सौम्यमव्रणमेव च
দ্বিজ শিক্ষাৰ্থীয়ে বেল বা পলাশ কাঠৰ দণ্ড ধাৰণ কৰিব, যি কেশান্ত (শিখালৈ) পৌঁছে; অথবা যজ্ঞাৰ্হ বৃক্ষৰ কাঠৰ, সৌম্য আৰু দোষৰহিত দণ্ডো ধাৰণ কৰিব পাৰে।
Verse 16
सायं प्रातर्द्विजः संध्यामुपासीत समाहितः / कामाल्लोभाद् भयान्मोहात् त्यक्तेन पतितो भवेत्
দ্বিজে সন্ধিয়া আৰু প্ৰাতে সমাহিতচিত্তে সন্ধ্যা-উপাসনা কৰিব লাগে। কাম, লোভ, ভয় বা মোহত ত্যাগ কৰিলে সি পতিত হয়।
Verse 17
अग्निकार्यं ततः कुर्यात् सायं प्रातः प्रसन्नधीः / स्नात्वा संतर्पयेद् देवानृषीन् पितृगणांस्तथा
তাৰপিছত প্ৰসন্নবুদ্ধিৰে সন্ধিয়া আৰু প্ৰাতে অগ্নিকাৰ্য কৰিব লাগে। স্নান কৰি দেৱতা, ঋষি আৰু পিতৃগণক তৰ্পণে তৃপ্ত কৰিব লাগে।
Verse 18
देवताभ्यर्चनं कुर्यात् पुष्पैः पत्रेण वाम्बुभिः / अभिवादनशीलः स्यान्नित्यं वृद्धेषु धर्मतः
পুষ্প, পাতা বা কেৱল পানীৰো দেৱতাসকলক বিধিপূৰ্বক অৰ্চনা কৰা উচিত। ধৰ্ম অনুসাৰে সদায়—বিশেষকৈ বয়োজ্যেষ্ঠসকলৰ প্ৰতি—শ্ৰদ্ধাৰে অভিবাদনশীল হৈ থাকিব লাগে।
Verse 19
असावहं भो नामेति सम्यक् प्रणतिपूर्वकम् / आयुरारोग्यसिद्ध्यर्थं तन्द्रादिपरिवर्जितः
যথাযথ প্ৰণাম কৰি ‘অসাৱহং ভো—(অমুক) নাম’ এই বাক্য শুদ্ধভাবে উচ্চাৰণ কৰা উচিত। আয়ু আৰু আৰোগ্যসিদ্ধিৰ বাবে তন্দ্ৰা আদি বাধা ত্যাগ কৰি সজাগ থাকিব লাগে।
Verse 20
आयुष्णान् भव सौम्येति वाच्यो विप्रो ऽभिवादने / अकारश्चास्य नाम्नो ऽन्ते वाच्यः पूर्वाक्षरः प्लुतः
অভিবাদনৰ সময়ত ব্ৰাহ্মণক ‘আয়ুষ্মান্ ভব, সৌম্য’ বুলি সম্বোধন কৰা উচিত। তেওঁৰ নাম উচ্চাৰণত শেষত ‘অ’কাৰ যোগ কৰি, আগৰ অক্ষৰটো প্লুত (দীঘল টানি) স্বৰে ক’ব লাগে।
Verse 21
न कुर्याद् यो ऽभिवादस्य द्विजः प्रत्यभिवादनम् / नाभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस्तथैव सः
যি দ্বিজক অভিবাদন কৰা সত্ত্বেও সি প্ৰত্যভিবাদন নকৰে, বিদ্বানসকলে তাক অভিবাদন নকৰিব। এই বিষয়ত সি শূদ্ৰৰ সমান বুলি গণ্য।
Verse 22
व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः / सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः
গুৰুৰ ওচৰলৈ গৈ অভিবাদনৰ বাবে হাত দুটা ব্যত্যস্ত (ক্রছ) কৰি উপসংগ্ৰহণ কৰিব লাগে। বাওঁ হাতে বাওঁ দিশ আৰু সোঁ হাতে সোঁ দিশ স্পৰ্শ কৰিব লাগে।
Verse 23
लौकिकं वैदिकं चापि तथाध्यात्मिकमेव वा / आददीत यतो ज्ञानं तं पूर्वमभिवादयेत्
লৌকিক শিক্ষা হওক, বৈদিক শিক্ষা হওক বা অধ্যাত্মজ্ঞান—যাৰ পৰা জ্ঞান লাভ কৰা হয়, তেওঁক প্ৰথমে ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰা উচিত।
Verse 24
नोदकं धारयेद् भैक्षं पुष्पाणि समिधस्तथा / एवंविधानि चान्यानि न दैवाद्येषु कर्मसु
দেৱপূজাৰে আৰম্ভ হোৱা কৰ্মত জল, ভিক্ষান্ন, পুষ্প, সমিধা আদি বস্তু হাতত/স্বাধীনত ধৰি ধাৰণ কৰি ৰাখিব নালাগে; এইধৰণৰ আন বস্তুবোৰো তেনে কৰ্মত ব্যৱহাৰ্য নহয়।
Verse 25
ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत् क्षत्रबन्धुमनामयम् / वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव तु
ব্ৰাহ্মণক ‘কুশল’ সুধিব; ক্ষত্ৰিয়ক ‘অনাময়’ (কষ্টৰহিত) সুধিব; বৈশ্যক লগ পাই ‘ক্ষেম’ (নিরাপত্তা-সমৃদ্ধি) সুধিব; আৰু শূদ্ৰক কেৱল ‘আৰোগ্য’হে সুধিব।
Verse 26
उपाध्यायः पिता ज्येष्ठो भ्राता चैव महीपतिः / मातुलः श्वशुरस्त्राता मातामहपितामहौ / वर्णज्येष्ठः पितृव्यश्च पुंसो ऽत्र गुरवः स्मृताः
এই বিষয়ত উপাধ্যায়, পিতা, জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতা আৰু ৰজা—এঁলোকক গুৰু বুলি ধৰা হয়। তদ্ৰূপ মাতুল (মামা), শ্বশুৰ, ৰক্ষক, মাতামহ-পিতামহ, বৰ্ণত জ্যেষ্ঠ আৰু পিতৃব্য (ককা)—এঁলোকো পুৰুষৰ গুৰু বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 27
माता मातामही गुर्वो पितुर्मातुश्च सोदराः / श्वश्रूः पितामहीज्येष्ठा धात्री च गुरवः स्त्रियः
মাতা আৰু মাতামহী (নানী) গুৰুসম পূজ্য; তদ্ৰূপ পিতাৰ আৰু মাতাৰ সহোদৰা ভগ্নীসকলও। লগতে শ্বশ্ৰূ (শাহু), পিতামহীসকলৰ মাজত জ্যেষ্ঠা, আৰু ধাত্ৰী (পালন কৰা ধাই)—এই নাৰীসকলকো গুৰু বুলি মানা হয়।
Verse 28
इत्युक्तो गुरुवर्गो ऽयं मातृतः पितृतो द्विजाः / अनुवर्तनमेतेषां मनोवाक्कायकर्मभिः
হে দ্বিজ! মাতৃপক্ষ আৰু পিতৃপক্ষৰ এই সকলো পূজনীয় জ্যেষ্ঠগুৰুজন ঘোষণা কৰা হ’ল; মন, বাক্য আৰু দেহকৰ্মেৰে তেওঁলোকৰ অনুবর্তন আৰু সেৱা কৰিব লাগে।
Verse 29
गुरुं दृष्ट्वा समुत्तिष्ठेदभिवाद्य कृताञ्जलिः / नैतैरुपविशेत् सार्धं विवदेन्नात्मकारणात्
গুৰুক দেখিলেই উঠি থিয় হ’ব, কৰজোড়ে প্ৰণাম কৰিব; এনে পূজনীয় জ্যেষ্ঠসকলৰ সৈতে সমানভাৱে বহিব নালাগে, আৰু নিজৰ অহংকাৰৰ বাবে বিতৰ্ক নকৰিব।
Verse 30
जीवितार्थमपि द्वेषाद् गुरुभिर्नैव भाषणम् / उदितो ऽपि गुणैरन्यैर्गुरुद्वेषी पतत्यधः
জীৱন ৰক্ষাৰ বাবেও, দ্বেষবশে গুৰুসকলে তেনে ব্যক্তিৰ সৈতে কথা নকয়; আৰু সি আন গুণে উজ্জ্বল হ’লেও, যি গুৰুদ্বেষী সি অধঃপাতে পৰে।
Verse 31
गुरूणामपि सर्वेषां पूज्याः पञ्च विशेषतः / तेषामाद्यास्त्रयः श्रेष्ठास्तेषां माता सुपूजिता
সকলো গুৰুৰ মাজতো বিশেষকৈ পাঁচজন পূজনীয়। তেওঁলোকৰ ভিতৰত প্ৰথম তিনিজন শ্ৰেষ্ঠ; আৰু তেওঁলোকৰ মাজতো মাতা সৰ্বাধিক পূজিতা।
Verse 32
यो भावयति या सूते येन विद्योपदिश्यते / ज्येष्ठो भ्राता च भर्ता च पञ्चैते गुरवः स्मृताः
যি পালন-পোষণ কৰে, যি জন্ম দিয়ে, যাৰ দ্বাৰা বিদ্যাৰ উপদেশ পোৱা যায়, জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতা আৰু স্বামী—এই পাঁচজন ‘গুরু’ বুলি স্মৃত।
Verse 33
आत्मनः सर्वयत्नेन प्राणत्यागेन वा पुनः / पूजनीया विशेषेण पञ्चैते भूतिमिच्छता
যি মঙ্গল, সমৃদ্ধি আৰু আধ্যাত্মিক বিকাশ কামনা কৰে, সি সকলো প্ৰচেষ্টাৰে—প্ৰয়োজন হ’লে প্ৰাণত্যাগ কৰিও—এই পাঁচজনক বিশেষ শ্ৰদ্ধাৰে পূজা কৰিব লাগে।
Verse 34
यावत् पिता च माता च द्वावेतौ निर्विकारिणौ / तावत् सर्वं परित्यज्य पुत्रः स्यात् तत्परायणः
যেতিয়ালৈকে পিতা আৰু মাতা—এই দুজন—অক্ষত আৰু সক্ষম থাকে, তেতিয়ালৈকে পুত্ৰে সকলো এৰি তেওঁলোকৰ প্ৰতিই সম্পূৰ্ণভাবে নিবেদিত হ’ব লাগে।
Verse 35
पिता माता च सुप्रीतौ स्यातां पुत्रगुणैर्यदि / स पुत्रः सकलं धर्ममाप्नुयात् तेन कर्मणा
পুত্ৰৰ সৎগুণে যদি পিতা আৰু মাতা অতি প্ৰসন্ন হয়, তেন্তে সেই আচৰণৰ দ্বাৰাই পুত্ৰে সমগ্ৰ ধৰ্ম লাভ কৰে।
Verse 36
नास्ति मातृसमं दैवं नास्ति पितृसमो गुरुः / तयोः प्रत्युपकारो ऽपि न कथञ्चन विद्यते
মাতৃসম কোনো দেৱতা নাই, পিতৃসম কোনো গুৰু নাই; তেওঁলোকৰ উপকাৰৰ প্ৰতিউপকাৰ কৰাও কোনোপধ্যেই সম্ভৱ নহয়।
Verse 37
तयोर्नित्यं प्रियं कुर्यात् कर्मणा मनसा गिरा / न ताभ्यामननुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत्
কৰ্মে, মনে আৰু বাক্যে সদায় পিতা-মাতাক প্ৰিয় লাগে তেনেকুৱা আচৰণ কৰিব লাগে; আৰু তেওঁলোকৰ অনুমতি নোহোৱাকৈ অন্য কোনো ধৰ্মকৰ্ম বা ব্ৰত-নিয়ম পালন নকৰিব।
Verse 38
वर्जयित्वा मुक्तिफलं नित्यं नैमित्तिकं तथा / धर्मसारः समुद्दिष्टः प्रेत्यानन्तफलप्रदः
মুক্তিৰ ফলক আঁতৰাই থৈ, নিত্য আৰু নৈমিত্তিক কৰ্তব্যৰ পালনকেই ধৰ্মৰ সাৰ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে; মৃত্যুৰ পিছত ই অনন্ত ফল প্ৰদান কৰে।
Verse 39
सम्यगाराध्य वक्तारं विसृष्टस्तदनुज्ञया / शिष्यो विद्याफलं भुङ्क्ते प्रेत्य चापद्यते दिवि
শাস্ত্ৰবক্তা গুৰুক যথাবিধি আৰাধনা কৰি, তেওঁৰ অনুমতিত বিদায় লৈ শিষ্য সেই বিদ্যাৰ ফল ভোগ কৰে; মৃত্যুৰ পিছত সি স্বৰ্গলোক প্ৰাপ্ত কৰে।
Verse 40
यो भ्रातरं पितृसमं ज्येष्ठं मूर्खो ऽवमन्यते / तेन दोषेण स प्रेत्य निरयं घोरमृच्छति
যি মূৰ্খ পিতৃসম জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতাক অৱমাননা কৰে, সেই দোষৰ ফলত সি মৃত্যুৰ পিছত ভয়ংকৰ নৰকত পৰে।
Verse 41
पुंसा वर्त्मनिविष्टेन पूज्यो भर्ता तु सर्वदा / याति दातरि लोके ऽस्मिन् उपकाराद्धि गौरवम्
সদাচাৰ-পথত স্থিত পুৰুষৰ বাবে গৃহৰ ৰক্ষক আৰু পালনকৰ্তা স্বামী সদায় পূজ্য। এই লোকত দাতাই উপকাৰৰ দ্বাৰাই গৌৰৱ লাভ কৰে—সহায়ৰ পৰাই সন্মান জন্মে।
Verse 42
येनरा भर्तृपिण्डार्थं स्वान् प्राणान् संत्यजन्ति हि / तेषामथाक्षयांल्लोकान् प्रोवाच भगवान् मनुः
যিসকল নাৰী স্বামীৰ উদ্দেশ্যে পিণ্ডদানৰ বাবে নিজৰ প্ৰাণো ত্যাগ কৰে, তেওঁলোকৰ বিষয়ে ভগৱান মনুৱে কৈছে—তেওঁলোকে অক্ষয় লোক লাভ কৰে।
Verse 43
मातुलांश्च पितृव्यांश्च श्वशुरानृत्विजो गुरून् / असावहमिति ब्रूयुः प्रत्युत्थाय यवीयसः
কনিষ্ঠসকলে উঠি মাতুল, পিতৃব্য, শ্বশুৰ, ঋত্বিজ আৰু গুৰুজনক ভক্তিভাৱে সম্বোধন কৰি ক’ব—“মই ইয়াত আছোঁ।”
Verse 44
अवाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत् / भोभवत्पूर्वकं त्वेनमभिभाषेत धर्मवित्
দীক্ষাপ্ৰাপ্ত ব্যক্তি কনিষ্ঠ হলেও নাম ধৰি মাতিব নালাগে। ধৰ্মবিদে তাক “ভো”, “ভৱৎ” আদি মানসূচক শব্দে আদৰে সম্বোধন কৰিব।
Verse 45
अभिवाद्याश्च पूज्यश्च शिरसा वन्द्य एव च / ब्राह्मणः क्षत्रियाद्यैश्च श्रीकामैः सादरं सदा
ব্ৰাহ্মণক ক্ষত্ৰিয় আদি বৰ্ণৰ লোকসকলে—বিশেষকৈ শ্ৰী আৰু সৌভাগ্য কামনাকাৰী—সদায় ভক্তিভাৱে অভিবাদন, পূজা আৰু শিৰোনমস্কাৰ কৰিব।
Verse 46
नाभिवाद्यास्तु विप्रेण क्षत्रियाद्याः कथञ्चन / ज्ञानकर्मगुणोपेता यद्यप्येते बहुश्रुताः
ক্ষত্ৰিয় আদি বৰ্ণক ব্ৰাহ্মণে কোনো পৰিস্থিতিতেই আগতে অভিবাদন নকৰিব—তেওঁলোক জ্ঞান, সৎকৰ্ম, গুণে যুক্ত আৰু বহুশ্ৰুত হলেও।
Verse 47
ब्राह्मणः सर्ववर्णानां स्वस्ति कुर्यादिति स्थितिः / सवर्णेषु सवर्णानां कार्यमेवाभिवादनम्
নিয়ম এই যে ব্ৰাহ্মণে সকলো বৰ্ণৰ বাবে ‘স্বস্তি’ আশীৰ্বাদ উচ্চাৰণ কৰিব; আৰু সমবৰ্ণৰ মাজত পৰস্পৰ অভিবাদন কৰাই কৰ্তব্য।
Verse 48
गुरुरग्निर्द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः / पतिरेको गुरुः स्त्रीणां सर्वत्राभ्यागतो गुरुः
দ্বিজসকলৰ বাবে অগ্নিয়েই গুৰু; বৰ্ণসমূহৰ মাজত ব্ৰাহ্মণ গুৰু। নাৰীৰ বাবে একমাত্ৰ স্বামী গুৰু; আৰু সকলো ঠাইতে আগত অতিথিও গুৰুসম মান্য।
Verse 49
विद्या कर्म वयो बन्धुर्वित्तं भवति पञ्चमम् / मान्यस्थानानि पञ्चाहुः पूर्वं पूर्वं गुरूत्तरात्
বিদ্যা, কৰ্ম (সদাচাৰ), বয়স, আত্মীয়তা আৰু ধন—এই পাঁচটা মানৰ আধাৰ। এই পাঁচৰ ভিতৰত আগৰটো পাছৰটোৰ তুলনাত অধিক গুৰুত্বপূর্ণ আৰু অধিক মান্য।
Verse 50
पञ्चानां त्रिषु वर्णेषु भूयांसि बलवन्ति च / यत्र स्युः सो ऽत्र मानार्हः शूद्रो ऽपि दशमीं गतः
তিন উচ্চ বৰ্ণৰ মাজত যাৰ ভিতৰত এই পাঁচ গুণৰ অধিকাংশ দৃঢ়ভাৱে থাকে, সেয়েই তাত মানাৰ্হ। শূদ্ৰও—যদি দশম স্তৰ (উন্নতি) লাভ কৰে—সম্মানীয়।
Verse 51
पन्था देयो ब्राह्मणाय स्त्रियै राज्ञे ह्यचक्षुषे / वृद्धाय भारबुग्नाय रोगिणे दुर्बलाय च
ব্ৰাহ্মণ, নাৰী, ৰজা আৰু অন্ধক পথ এৰি দিব লাগে; তদ্ৰূপ বৃদ্ধ, ভাৰতে নুয়ে পৰা, ৰোগী আৰু দুৰ্বলকো।
Verse 52
भिक्षामाहृत्य शिष्टानां गृहेभ्यः प्रयतो ऽन्वहम् / निवेद्य गुरवे ऽश्नीयाद् वाग्यतस्तदनुज्ञया
শিষ্টজনৰ ঘৰৰ পৰা প্ৰতিদিন সংযমে ভিক্ষা আনি, সেয়া গুৰুক নিবেদন কৰিব লাগে; বাক্সংযমী হৈ গুৰুৰ অনুমতিতেহে আহাৰ কৰিব লাগে।
Verse 53
भवत्पूर्वं चरेद् भैक्ष्यमुपनीतो द्विजोत्तमः / भवन्मध्यं तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्तरम्
উপনীত দ্বিজোত্তম ব্ৰাহ্মণে পূৰ্বাহ্নত ভিক্ষা কৰিব; ক্ষত্ৰিয় মধ্যাহ্নত; আৰু বৈশ্য অপৰাহ্নত, হে ৰাজন।
Verse 54
मातरं वा स्वसारं वा मातुर्वा भगिनीं निजाम् / भिक्षेत भिक्षां प्रथमं या चैनं न विमानयेत्
সেয়ে প্ৰথমে মাতৃৰ পৰা, বা নিজৰ সহোদৰা ভগ্নীৰ পৰা, বা মাতৃৰ ভগ্নীৰ পৰা ভিক্ষা বিচাৰিব—যদি তেওঁ তাক অৱজ্ঞা নকৰে।
Verse 55
सजातीयगृहेष्वेव सार्ववर्णिकमेव वा / भैक्ष्यस्य चरणं प्रोक्तं पतितादिषु वर्जितम्
ভিক্ষাচৰণ স্বজাতীয় গৃহত বা সৰ্ববৰ্ণীয় ৰূপে কোৱা হৈছে; কিন্তু পতিত আদি নিন্দিত লোকৰ গৃহত ই বর্জনীয়।
Verse 56
वेदयज्ञैरहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्मसु / ब्रह्मचर्याहरेद् भैक्षं गृहेभ्यः प्रयतो ऽन्वहम्
সংযত ব্ৰহ্মচাৰীয়ে প্ৰতিদিন সেই গৃহসমূহৰ পৰা ভিক্ষা আনিব, যিসকল বেদাধ্যয়ন আৰু যজ্ঞকর্মত হীন নহয় আৰু নিজ নিজ কৰ্মত প্ৰশংসিত।
Verse 57
गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबन्धुषु / अलाभे त्वन्यगेहानां पूर्वं पूर्वं विवर्जयेत्
গুৰুৰ গৃহত আৰু নিজৰ জ্ঞাতি-কুলবন্ধুৰ মাজত ভিক্ষা নাবিচাৰিব। ভিক্ষা নাপালে অন্য গৃহলৈ যাব আৰু আগতে যোৱা গৃহসমূহ ক্ৰমে বর্জন কৰিব।
Verse 58
सर्वं वा विचरेद् ग्रामं पूर्वोक्तानामसंभवे / नियम्य प्रयतो वाचं दिशस्त्वनवलोकयन्
পূৰ্বোক্ত উপায় নাপালে, সংযমী হৈ সমগ্ৰ গাঁওখন ঘূৰি ফুৰিব। বাক্য সংযত কৰি, দিশেদিশে চাহি নাথাকিব।
Verse 59
समाहृत्य तु तद् भैक्षं यावदर्थममायया / भुञ्जीत प्रयतो नित्यं वाग्यतो ऽनन्यमानसः
সেই ভিক্ষান্ন কপট নকৰাকৈ, যিমান প্ৰয়োজন সিমানেই সংগ্ৰহ কৰিব। নিত্য শুচিভাৱে ভোজন কৰিব—বাক্য সংযত, মন পৰমেশ্বৰত একাগ্ৰ।
Verse 60
भैक्ष्येण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेद् व्रती / भैक्ष्येण व्रतिनो वृत्तिरुपवाससमा स्मृता
ব্ৰতধাৰীয়ে নিত্য ভিক্ষাৰে জীৱন চলাব; বহু প্ৰকাৰ অন্নভোজী নহ’ব। ব্ৰতীৰ ভিক্ষাবৃত্তি উপবাসসম বুলি স্মৃত।
Verse 61
पूजयेदशनं नित्यमद्याच्चैतदकुत्सयन् / दृष्ट्वा हृष्येत् प्रसीदेच्च प्रतिनन्देच्च सर्वशः
অন্নক নিত্য সন্মান কৰিব আৰু তুচ্ছ নকৰাকৈ ভোজন কৰিব। দেখি হর্ষিত হ’ব, প্ৰসন্ন হ’ব, আৰু সকলোভাবে কৃতজ্ঞতা প্ৰকাশ কৰিব।
Verse 62
अनारोग्यमनायुष्यमस्वर्ग्यं चातिभोजनम् / अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात् तत्परिवर्जयेत्
অতিভোজন স্বাস্থ্য নষ্ট কৰে, আয়ু কমায় আৰু স্বৰ্গহিতত বাধা দিয়ে। ই অপুণ্য আৰু লোকনিন্দিত; সেয়ে ইয়াক পৰিহাৰ কৰিব লাগে।
Verse 63
प्राङ्मुखो ऽन्नानि भुञ्जीत सूर्याभिमुख एव वा / नाद्यादुदङ्मुखो नित्यं विधिरेष सनातनः
পূৰ্বমুখে অন্ন ভোজন কৰিব লাগে, অথবা সূৰ্যৰ ফালে মুখ কৰি। উত্তৰমুখে নিত্য কেতিয়াও ভোজন নকৰিব—এই সনাতন বিধি।
Verse 64
प्रक्षाल्य पाणिपादौ च भुञ्जानो द्विरुपस्पृशेत् / शुचौ देशे समासीनो भुक्त्वा च द्विरुपस्पृशेत्
হাত-পা ধুই ভোজন কৰোঁতে দুবাৰ আচমন কৰিব লাগে। শুচি ঠাইত বহি ভোজন কৰি, পাছত পুনৰ দুবাৰ আচমন কৰিব লাগে।
Frequently Asked Questions
It operationalizes karma-yoga as disciplined daily conduct: upanayana-based brahmacarya, constant upavīta observance, sandhyā rites, agni and offerings, humility through abhivādana, service to gurus/elders, regulated alms-living, and restraint in eating—actions performed as dharma with inner collectedness.
Upavīta (over the left shoulder) is prescribed for regular duties; nivīta (resting at the neck) is a named mode; prācīnāvīta (over the right shoulder) is specifically assigned for pitṛ-karmas, showing how bodily arrangement encodes ritual intention.
It expands ‘guru’ beyond the teacher to include father, mother (highest honor), elder brother, king, and a wide kinship network; it then crystallizes five especially revered gurus—nurturer, birth-giver (mother), giver of sacred knowledge, elder brother, and husband—linking social ethics to dharmic fruit.
It states that the ‘essence of dharma’ is nitya and naimittika karma and that these yield endless post-mortem results, presented as a pragmatic dharmic foundation even when the fruit of liberation is conceptually set aside—positioning disciplined action as the bedrock for higher realization.