Adhyaya 11

Verse 1

इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) दशमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि योगं परमदुर्लभम् / येनात्मानं प्रपश्यन्ति भानुमन्तमिवेश्वरम्

শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ঈশ্বৰগীতাত ঈশ্বৰে ক’লে—এতিয়া মই পৰম দুৰ্লভ যোগ প্ৰবচন কৰিম; যাৰ দ্বাৰা সাধকে আত্মাক সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান, ঈশ্বৰ-স্বৰূপ, প্ৰত্যক্ষ দৰ্শন কৰে।

Verse 2

योगाग्निर्दहति क्षिप्रमशेषं पापपञ्जरम् / प्रसन्नं जायते ज्ञानं साक्षान्निर्वाणसिद्धिदम्

যোগাগ্নিয়ে পাপৰ সমগ্ৰ পিঞ্জৰটো শীঘ্ৰে দগ্ধ কৰে। তাৰপিছত প্ৰসন্ন আৰু নিৰ্মল জ্ঞান উদয় হয়—যি প্ৰত্যক্ষ নিৰ্বাণসিদ্ধি দান কৰে।

Verse 3

योगात्संजायते ज्ञानं ज्ञानाद् योगः प्रवर्तते / योगज्ञानाभियुक्तस्य प्रसीदति महेश्वरः

যোগৰ পৰা জ্ঞান জন্মে, আৰু জ্ঞানৰ পৰা যোগ প্ৰৱৰ্তিত হয়। যি যোগ আৰু জ্ঞান—দুয়োটাতেই সদা যুক্ত, তাৰ প্ৰতি মহেশ্বৰ প্ৰসন্ন হয়।

Verse 4

एककालं द्विकालं वा त्रिकालं नित्यमेव वा / ये युञ्जन्तीह मद्योगं ते विज्ञेया महेश्वराः

যিসকলে ইয়াত একবাৰ, দুবাৰ, তিনিবাৰ বা সদায় মোৰ যোগ অনুশীলন কৰে, তেওঁলোক ‘মহেশ্বৰ’ বুলি জ্ঞেয়।

Verse 5

योगस्तु द्विविधो ज्ञेयो ह्यभावः प्रथमो मतः / अपरस्तु महायोगः सर्वयोगोत्तमोत्तमः

যোগ দুবিধ বুলি জানিব লাগে। প্ৰথমটো ‘অভাব’ বুলি মত; আনটো ‘মহাযোগ’—সকলো যোগৰ ভিতৰত উত্তমত উত্তম।

Verse 6

शून्यं सर्वनिराभासं स्वरूपं यत्र चिन्त्यते / अभावयोगः स प्रोक्तो येनात्मानं प्रपश्यति

য’ত নিজৰ স্বৰূপক ‘শূন্য’—সকলো আভাসৰহিত—ৰূপে ধ্যান কৰা হয়, সেয়াই ‘অভাব-যোগ’ বুলি কোৱা হৈছে; ইয়াৰ দ্বাৰা আত্মাক প্ৰত্যক্ষ দেখা যায়।

Verse 7

यत्र पश्यति चात्मानं नित्यानन्दं निरञ्जनम् / मयैक्यं स महायोगो भाषितः परमेश्वरः

য’ত সি আত্মাক নিত্য আনন্দময় আৰু নিৰঞ্জন ৰূপে দেখে আৰু মোৰ সৈতে একত্ব উপলব্ধি কৰে—সেয়াই ‘মহাযোগ’ বুলি পৰমেশ্বৰে কৈছে।

Verse 8

ये चान्ये योगिनां योगाः श्रूयन्ते ग्रन्थविस्तरे / सर्वे ते ब्रह्मयोगस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

গ্ৰন্থবিস্তাৰত যোগীসকলৰ আন আন যোগৰ কথা শুনা যায়, সেয়া সকলো ব্রহ্মযোগৰ ষোড়শাংশৰো যোগ্য নহয়।

Verse 9

यत्र साक्षात् प्रपश्यन्ति विमुक्ता विश्वमीश्वरम् / सर्वेषामेव योगानां स योगः परमो मतः

যি অৱস্থাত মুক্তসকলে সাক্ষাৎ সমগ্ৰ বিশ্বব্যাপী ঈশ্বৰক দৰ্শন কৰে, সেই যোগকেই সকলো যোগৰ ভিতৰত পৰম যোগ বুলি মানা হয়।

Verse 10

सहस्रशो ऽथ शतशो ये चेश्वरबहिष्कृताः / न ते पश्यन्ति मामेकं योगिनो यतमानसाः

হাজাৰ বা শত হলেও, যিসকল ঈশ্বৰ পৰা বহিষ্কৃত বা বিমুখ, তেওঁলোকে মোক—একমাত্ৰক—দেখে নাপায়; কেৱল যৎনশীল আৰু সংযত-মন যোগীয়েই সত্যকৈ দৰ্শন কৰে।

Verse 11

प्राणायामस्तथा ध्यानं प्रत्याहारो ऽथ धारणा / समाधिश्च मुनिश्रेष्ठा यमो नियम आसनम्

প্ৰাণায়াম, ধ্যান, প্ৰত্যাহাৰ আৰু তাৰ পিছত ধাৰণা; লগতে সমাধি—হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ—যম, নিয়ম, আসন।

Verse 12

मय्येकचित्ततायोगो वृत्त्यन्तरनिरोधतः / तत्साधनान्यष्टधा तु युष्माकं कथितानि तु

মোৰ ভিতৰত একচিত্ততাৰ যোগ অন্য বৃত্তিসকলৰ নিৰোধৰ পৰা উদ্ভৱ হয়; তাৰ সাধনসমূহ অষ্টবিধ—তোমালোকক কোৱা হৈছে।

Verse 13

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ / यमाः संक्षेपतः प्रोक्ताश्चित्तशुद्धिप्रदा नृणाम्

অহিংসা, সত্য, অস্তেয়, ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু অপরিগ্ৰহ—সংক্ষেপে এইবোৰক যম বুলি কোৱা হৈছে; ই মানুহক চিত্তশুদ্ধি প্ৰদান কৰে।

Verse 14

कर्मणा मनसा वाचा सर्वभूतेषु सर्वदा / अक्लेशजननं प्रोक्तं त्वहिंसा परमर्षिभिः

কৰ্মে, মনে আৰু বাক্যে—সদায় সকলো জীৱৰ প্ৰতি—যি কোনো ক্লেশ জন্ম নেদিয়ে, তাক পৰম ঋষিসকলে ‘অহিংসা’ বুলি কৈছে।

Verse 15

अहिंसायाः परो धर्मो नास्त्यहिंसा परं सुखम् / विधिना या भवेद्धिंसा त्वहिंसैव प्रकीर्तिता

অহিংসাৰ ওপৰত কোনো উচ্চ ধৰ্ম নাই, আৰু অহিংসাৰ ওপৰত কোনো মহান সুখ নাই। শাস্ত্ৰবিধি আৰু যথাযথ পদ্ধতিত যি কৰ্ম বাহ্যত হিংসা যেন লাগে, তাকো ‘অহিংসা’ বুলিয়েই কীৰ্তিত কৰা হৈছে।

Verse 16

सत्येन सर्वमाप्नोति सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम् / यथार्थकथनाचारः सत्यं प्रोक्तं द्विजातिभिः

সত্যেৰে সকলো লাভ হয়; সত্যতেই সকলো প্ৰতিষ্ঠিত। যি যেনে, তেনেই কোৱা শৃঙ্খলাবদ্ধ আচাৰক দ্বিজসকলে ‘সত্য’ বুলি কৈছে।

Verse 17

परद्रव्यापहरणं चौर्याद् वाथ बलेन वा / स्तेयं तस्यानाचरणादस्तेयं धर्मसाधनम्

অন্যৰ ধন অপহৰণ—চুৰি কৰি বা বলপ্ৰয়োগে—ইয়াক ‘স্তেয়’ বোলা হয়। ইয়াৰ অনাচৰণ ‘অস্তেয়’; ই ধৰ্মসাধনৰ উপায়।

Verse 18

कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा / सर्वत्र मैथुनत्यागं ब्रह्मचर्यं प्रचक्षते

কৰ্মে, মনে আৰু বাক্যে—সদায় সকলো অৱস্থাত—সৰ্বত্ৰ মৈথুন ত্যাগকেই ‘ব্ৰহ্মচৰ্য’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 19

द्रव्याणामप्यनादानमापद्यपि यथेच्छया / अपरिग्रह इत्याहुस्तं प्रयत्नेन पालयेत्

দ্ৰব্যসমূহো নিজৰ ইচ্ছানুসাৰে, আপদতেও গ্ৰহণ নকৰাই ‘অপৰিগ্ৰহ’ বুলি কোৱা হৈছে। সাধকে প্ৰযত্নেৰে তাক পালন কৰিব।

Verse 20

तपः स्वाध्यायसंतोषाः शौचमीश्वरपूजनम् / समासान्नियमाः प्रोक्ता योगसिद्धिप्रदायिनः

তপ, স্বাধ্যায়, সন্তোষ, শৌচ আৰু ঈশ্বৰ-পূজন—সংক্ষেপে এইবোৰেই ‘নিয়ম’ বুলি কোৱা হৈছে; ই যোগসিদ্ধি প্ৰদান কৰে।

Verse 21

उपवासपराकादिकृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः / शरीरशोषणं प्राहुस्तापसास्तप उत्तमम्

উপবাস, পৰাক, কৃচ্ছ্ৰ, চান্দ্ৰায়ণ আদি ব্ৰতৰে দেহশোষণ (কায়ক্লেশ) কৰাক তপস্বীয়ে ‘উত্তম তপ’ বুলি কয়।

Verse 22

वेदान्तशतरुद्रीयप्रणवादिजपं बुधाः / सत्त्वशुद्धिकरं पुंसां स्वाध्यायं परिचक्षते

বেদান্ত, শতৰুদ্ৰীয় আৰু প্ৰণৱ (ওঁ) আদি জপক জ্ঞানীয়ে মানুহৰ সত্ত্বশুদ্ধিকৰ ‘স্বাধ্যায়’ বুলি কয়।

Verse 23

स्वाध्यायस्य त्रयो भेदा वाचिकोपांशुमानसाः / उत्तरोत्तरवैशिष्ट्यं प्राहुर्वेदार्थवेदिनः

স্বাধ্যায়ৰ তিন ভেদ—বাচিক, উপাংশু আৰু মানস। বেদাৰ্থবেত্তাসকলে কয়, উত্তৰোত্তৰ ভেদ পূৰ্বতকৈ শ্ৰেষ্ঠ।

Verse 24

यः शब्दबोधजननः परेषां शृण्वतां स्फुटम् / स्वाध्यायो वाचिकः प्रोक्त उपांशोरथ लक्षणम्

যি স্বাধ্যায়ে আন শ্ৰোতাসকলৰ বাবে স্পষ্ট ধ্বনিৰে বোধ জন্মায়, তাক ‘বাচিক’ বুলি কোৱা হৈছে; ইয়াৰ বিপৰীতে ‘উপাংশু’ৰ লক্ষণ পাছত নিৰ্দেশিত।

Verse 25

ओष्ठयोः स्पन्दमात्रेण परस्याशब्दबोधकः / उपांशुरेष निर्दिष्टः साहस्रो वाचिकाज्जपः

কেৱল ওঁঠৰ সামান্য স্পন্দনে, শ্ৰাব্য শব্দ নোহোৱাকৈ যি মন্ত্রবোধ হয়, তাক ‘উপাংশু’ বুলি নিৰ্দেশ কৰা হৈছে; এই উপাংশু-জপ বাচিক জপতকৈ সহস্ৰগুণ ফলদায়ক।

Verse 26

यत्पदाक्षरसङ्गत्या परिस्पन्दनवर्जितम् / चिन्तनं सर्वशब्दानां मानसं तं जपं विदुः

মন্ত্রপদৰ অক্ষৰসমূহৰ সৈতে অন্তৰত সংযোগ ৰাখি, বাহ্য স্পন্দন নথকা আৰু সকলো শব্দাৰ্থ মনতে চিন্তন কৰা—ইয়াক জ্ঞানীসকলে ‘মানস জপ’ বুলি জানে।

Verse 27

यदृच्छालाभतो नित्यमलं पुंसो भवेदिति / या धीस्तामृषयः प्राहुः संतोषं सुखलक्षणम्

‘আপোনা-আপুনি যি পোৱা যায়, সেয়াই মোৰ বাবে সদায় যথেষ্ট’—এনে স্থিৰ বুদ্ধিক ঋষিসকলে ‘সন্তোষ’ বুলি কৈছে; ই সুখৰ লক্ষণ।

Verse 28

बाह्यमाभ्यन्तरं शौचं द्विधा प्रोक्तं द्विजोत्तमाः / मृज्जलाभ्यां स्मृतं बाह्यं मनःशुद्धिरथान्तरम्

হে দ্বিজোত্তমসকল, শৌচ দুবিধ—বাহ্য আৰু অন্তঃ। মাটি আৰু পানীৰে শুদ্ধি বাহ্য শৌচ; মনৰ শুদ্ধিয়েই অন্তঃশৌচ।

Verse 29

स्तुतिस्मरणपूजाभिर्वाङ्मनःकायकर्मभिः / सुनिश्चला शिवे भक्तिरेतदीश्वरपूजनम्

স্তৱ, স্মৰণ আৰু পূজা—বাক্, মন আৰু দেহৰ কৰ্মে—যেতিয়া শিৱত ভক্তি অচঞ্চল হয়, তেতিয়াই সেয়া সত্য ঈশ্বৰ-পূজন।

Verse 30

यमाः सनियमाः प्रोक्ताः प्राणायामं निबोधत / प्राणः स्वदेहजो वायुरायामस्तन्निरोधनम्

যম আৰু নিয়ম কোৱা হ’ল; এতিয়া প্ৰাণায়াম বুজা। প্ৰাণ হৈছে নিজৰ দেহজাত প্ৰাণবায়ু; ‘আয়াম’ মানে তাৰ নিৰোধ—সেয়ে প্ৰাণায়াম হৈছে সেই প্ৰাণবায়ুৰ সংযম।

Verse 31

उत्तमाधममध्यत्वात् त्रिधायं प्रतिपादितः / स एव द्विविधः प्रोक्तः सगर्भो ऽगर्भ एव च

উত্তম, অধম আৰু মধ্যম ভেদৰ বাবে ইয়াক ত্ৰিবিধ বুলি প্ৰতিপাদিত কৰা হৈছে। সেই একে ভেদক দ্বিবিধ বুলিও কোৱা হৈছে—সগৰ্ভ (গৰ্ভজাত) আৰু অগৰ্ভ (অগৰ্ভজাত) ৰূপে।

Verse 32

मात्राद्वादशको मन्दश्चतुर्विंशतिमात्रिकः / मध्यमः प्राणसंरोधः षट्त्रिंशन्मात्रिकोत्तमः

প্ৰাণসংৰোধ (প্ৰাণায়াম) তিন স্তৰৰ: মন্দ—বাৰ মাত্রা, মধ্যম—চৌব্বিশ মাত্রা, আৰু উত্তম—ছত্রিশ মাত্রা।

Verse 33

प्रस्वेदकम्पनोत्थानजनकत्वं यथाक्रमम् / मन्दमध्यममुख्यानामानन्दादुत्तमोत्तमः

ক্ৰমে আনন্দৰ পৰা ঘাম, কঁপনি আৰু উঠি থিয় হোৱাৰ অৱস্থা জন্মে। মন্দ, মধ্যম আৰু মুখ্য স্তৰত সৰ্বোত্তম আনন্দেই পৰম উৎকৃষ্ট।

Verse 34

सगर्भमाहुः सजपमगर्भं विजपं बुधाः / एतद् वै योगिनामुक्तं प्राणायामस्य लक्षणम्

মন্ত্ৰজপসহ প্ৰাণায়ামক জ্ঞানীসকলে ‘সগৰ্ভ’ বুলে, আৰু জপবিহীনক ‘অগৰ্ভ’ (বিজপ) বুলে। যোগীসকলে একেই প্ৰাণায়ামৰ লক্ষণ বুলি কৈছে।

Verse 35

सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह / त्रिर्जपेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते

ব্যাহৃতি আৰু প্ৰণৱ (ওঁ) সহ, ‘শিৰস্’ মন্ত্ৰ যোগ কৰি, শ্বাস দীঘল আৰু নিয়ন্ত্ৰিত কৰি গায়ত্ৰী তিনিবাৰ জপ কৰিব লাগে—ইয়াকেই প্ৰাণায়াম বোলা হয়।

Verse 36

रेचकः पूरकश्चैव प्राणायामो ऽथ कुम्भकः / प्रोच्यते सर्वशास्त्रेषु योगिभिर्यतमानसैः

ৰেচক (শ্বাস ত্যাগ), পূৰক (শ্বাস গ্ৰহণ) আৰু তাৰ পিছত কুম্ভক (শ্বাস ৰোধ)—ইয়াকেই প্ৰাণায়াম বুলি সকলো শাস্ত্ৰত কোৱা হৈছে; সংযতচিত্ত যোগীসকলে ইয়াক বুজাইছে।

Verse 37

रेचको ऽजस्त्रनिश्वासात् पूरकस्तन्निरोधतः / साम्येन संस्थितिर्या सा कुम्भकः परिगीयते

অবিৰত বাহিৰলৈ যোৱা শ্বাসধাৰাৰ পৰা যি ত্যাগ হয় সেয়া ৰেচক; সেই ধাৰা নিৰোধ কৰিলে যি ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ হয় সেয়া পূৰক। সমতাত স্থিৰভাৱে স্থাপিত অৱস্থাক কুম্ভক বুলি গোৱা হয়।

Verse 38

इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु स्वभावतः / निग्रहः प्रोच्यते सद्भिः प्रत्याहारस्तु सत्तमाः

হে সত্তম! ইন্দ্ৰিয়সমূহ স্বভাৱত বিষয়ত বিচৰণ কৰে; সিহঁতৰ সংযমকেই সৎলোকসকলে ‘প্ৰত্যাহাৰ’ বুলি কয়।

Verse 39

हृत्पुण्डरीके नाभ्यां वा मूर्ध्नि पर्वतमस्तके / एवमादिषु देशेषु धारणा चित्तबन्धनम्

হৃদয়-পদ্মত, অথবা নাভিত, অথবা মূৰ্ধ্নিৰ শিখৰত, নাইবা পৰ্বতৰ শিখৰত মন স্থাপন কৰা—এনেদৰে নিৰ্বাচিত স্থানত চিত্তক বেঁধি স্থিৰ কৰাই ধাৰণা।

Verse 40

देशावस्थितिमालम्ब्य बुद्धेर्या वृत्तिसंततिः / वृत्त्यन्तरैरसंसृष्टा तद्ध्यानं सूरयो विदुः

এটা একে দেশ-অৱস্থাক আশ্ৰয় কৰি বুদ্ধিৰ বৃত্তিৰ যি অবিচ্ছিন্ন ধাৰা চলে আৰু অন্য বৃত্তিৰ সৈতে মিশে নাযায়—সেয়াই জ্ঞানীসকলে ধ্যান বুলি কয়।

Verse 41

एकाकारः समाधिः स्याद् देशालम्बनवर्जितः / प्रत्ययो ह्यर्थमात्रेण योगसाधनमुत्तमम्

সমাধি একাকাৰ লয়, যি দেশ-আলম্বনবিহীন। কেৱল অৰ্থ-মাত্ৰত স্থিত প্ৰত্যয়কেই যোগসাধনাৰ উত্তম উপায় বোলা হয়।

Verse 42

धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादशधारणाः / ध्यानं द्वादशकं यावत् समाधिरभिधीयते

ধাৰণা বাৰো যামলৈকে বুলি কোৱা হৈছে; বাৰো ধাৰণা মিলি ধ্যান হয়। ধ্যান বাৰোটাৰ সমষ্টি হ’লে তাক সমাধি বুলি কোৱা হয়।

Verse 43

आसनं स्वस्तिकं प्रोक्तं पद्ममर्धासनं तथा / साधनानां च सर्वेषामेतत्साधनमुत्तमम्

স্বস্তিক আসন বুলি কোৱা হৈছে; তদ্ৰূপ পদ্মাসন আৰু অৰ্ধাসনো। সকলো সাধনাৰ মাজত এই (আসনাভ্যাস) উত্তম সাধন বুলি গণ্য।

Verse 44

ऊर्वोरुपरि विप्रेन्द्राः कृत्वा पादतले उभे / समासीतात्मनः पद्ममेतदासनमुत्तमम्

হে বিপ্ৰেন্দ্ৰসকল, দুয়োটা পাদতল উৰুৰ ওপৰত স্থাপন কৰি আত্মা সংযত কৰি স্থিৰভাৱে বহা—ইয়াই পদ্মাসন, ধ্যানৰ বাবে পৰম আসন।

Verse 45

एकं पादमथैकस्मिन् विन्यस्योरुणि सत्तमाः / आसीतार्धासनमिदं योगसाधनमुत्तमम्

হে সত্তমসকল, এটা পাদ বিপৰীত উৰুৰ ওপৰত স্থাপন কৰি বহা—ইয়াক অর্ধাসন বোলা হয়; যোগসাধনাৰ উত্তম সহায়।

Verse 46

उभे कृत्वा पादतले जानूर्वोरन्तरेण हि / समासीतात्मनः प्रोक्तमासनं स्वस्तिकं परम्

দুয়োটা পাদতল হাঁটু আৰু উৰুৰ মাজত ৰাখি, আত্মা সংযত কৰি স্থিৰভাৱে বহা—ইয়াক পৰম স্বস্তিকাসন বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 47

अदेशकाले योगस्य दर्शनं हि न विद्यते / अग्न्यभ्यासे जले वापि शुष्कपर्णचये तथा

অযথা দেশ-কালত যোগৰ দৰ্শন লাভ নহয়; যেন পানীত অগ্নিৰ অভ্যাস, বা শুকান পাতৰ ঢেঁৰিত (অগ্নি-প্ৰয়াস) ব্যৰ্থ।

Verse 48

जन्तुव्याप्ते श्मशाने च जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे / सशब्दे सभये वापि चैत्यवल्मीकसंचये

জন্তু-ব্যাপ্ত ঠাইত, শ্মশানত, জীৰ্ণ গোশালাত, চতুষ্পথত, শব্দময় বা ভয়জনক স্থানত, আৰু চৈত্য-ৱল্মীকৰ সঞ্চয়ৰ কাষত—সেখানে (ধ্যান) কৰা উচিত নহয়।

Verse 49

अशुभे दुर्जनाक्रान्ते मशकादिसमन्विते / नाचरेद् देहबाधे वा दौर्मनस्यादिसंभवे

অশুভ ঠাইত—য’ত দুষ্টলোকৰ উপদ্ৰৱ, মশা আদি উৎপাত থাকে—অথবা দেহবাধা আৰু বিষণ্ণতা আদি বিঘ্ন উঠিলে, ব্ৰত/সাধনা আচৰণ নকৰিব।

Verse 50

सुगुप्ते सुशुभे देशे गुहायां पर्वतस्य तु / नद्यास्तीरे पुण्यदेशे देवतायतने तथा

ভালদৰে সুৰক্ষিত আৰু শুভ ঠাইত—পৰ্বতৰ গুহাত, নদীৰ তীৰত, পুণ্যদেশত, আৰু দেৱালয়/মন্দিৰত—বাস কৰি সাধনা কৰা উচিত।

Verse 51

गृहे वा सुशुभे रम्ये विजने जन्तुवर्जिते / युञ्जीत योगी सततमात्मानं मत्परायणः

সুশোভিত মনোৰম ঘৰত বা নিৰ্জন, জীৱজন্তুৰ উপদ্ৰৱৰহিত ঠাইত—মোকেই পৰম লক্ষ্য বুলি শৰণ লোৱা যোগীয়ে—সদায় আত্মাক যোগত নিয়োজিত কৰিব।

Verse 52

नमस्कृत्य तु योगीन्द्रान् सशिष्यांश्च विनायकम् / गुरुं चैवाथ मां योगी युञ्जीत सुसमाहितः

যোগীন্দ্ৰসকলক শিষ্যসহ, বিনায়কক আৰু গুৰুক প্ৰণাম কৰি—তাৰ পাছত মন সুসমাহিত কৰি—যোগীয়ে মোক ধ্যেয় কৰি যোগত নিয়োজিত হওক।

Verse 53

आसनं स्वस्तिकं बद्ध्वा पद्ममर्धमथापि वा / नासिकाग्रे समां दृष्टिमीषदुन्मीलितेक्षणः

স্বস্তিকাসন বেঁধি—অথবা অৰ্ধপদ্মাসনত—চকু সামান্য খোলা ৰাখি, নাসিকাগ্ৰত সম দৃষ্টি স্থিৰ কৰিব।

Verse 54

कृत्वाथ निर्भयः शान्तस्त्यक्त्वा मायामयं जगत् / स्वात्मन्यवस्थितं देवं चिन्तयेत् परमेश्वरम्

এইদৰে কৰি, নিৰ্ভয় আৰু শান্ত হৈ, মায়াময় জগত ত্যাগ কৰি, নিজৰ আত্মাত অৱস্থিত দেৱ পৰমেশ্বৰক ধ্যান কৰিব।

Verse 55

शिखाग्रे द्वादशाङ्गुल्ये कल्पयित्वाथ पङ्कजम् / धर्मकन्दसमुद्भूतं ज्ञाननालं सुशोभनम्

তাৰপিছত মস্তকৰ শিখৰাগ্ৰত—দ্বাদশ আঙুল ওপৰত—ধৰ্ম-কন্দৰ পৰা উদ্ভূত, জ্ঞান-নালযুক্ত, সুন্দৰ পদ্ম কল্পনা কৰিব।

Verse 56

ऐश्वर्याष्टदलं श्वेतं परं वैराग्यकर्णिकम् / चिन्तयेत् परमं कोशं कर्णिकायां हिरण्मयम्

সেই পৰম পদ্ম ধ্যান কৰিব—তাৰ অষ্টদল ঐশ্বৰ্যৰ শ্বেততা, কৰ্ণিকা পৰম বৈৰাগ্য; আৰু কৰ্ণিকাত হিৰণ্ময় পৰম কোষক চিন্তা কৰিব।

Verse 57

सर्वशक्तिमयं साक्षाद् यं प्राहुर्दिव्यमव्ययम् / ओङ्कारवाच्यमव्यक्तं रश्मिजालसमाकुलम्

যাক মুনিসকলে সাক্ষাৎ সৰ্বশক্তিময়, দিব্য আৰু অব্যয় বুলি কয়—যি ওঁকাৰত বাচ্য, অব্যক্ত, আৰু ৰশ্মিজালে পৰিপূৰ্ণ—তাক ধ্যান কৰিব।

Verse 58

चिन्तयेत् तत्र विमलं परं ज्योतिर्यदक्षरम् / तस्मिन् ज्योतिषि विन्यस्यस्वात्मानं तदभेदतः

সেই ঠাইত সেই নিৰ্মল, পৰম, অক্ষৰ জ্যোতিক ধ্যান কৰিব; আৰু সেই জ্যোতিত নিজৰ আত্মাক স্থাপন কৰি, তাৰ সৈতে অভেদভাৱে স্থিত থাকিব।

Verse 59

ध्यायीताकाशमध्यस्थमीशं परमकारणम् / तदात्मा सर्वगो भूत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्

আকাশৰ মাজত অৱস্থিত পৰমকাৰণ ঈশ্বৰক ধ্যান কৰা। সেই আত্মাৰ সৈতে একাত্ম হৈ সৰ্বব্যাপী হৈ একো চিন্তা নকৰিবা।

Verse 60

एतद् गुह्यतमं ध्यानं ध्यानान्तरमथोच्यते / चिन्तयित्वा तु पूर्वोक्तं हृदये पद्ममुत्तमम्

এইটো সৰ্বাধিক গুহ্য ধ্যান; এতিয়া ধ্যানৰ আন এটা পদ্ধতি কোৱা হৈছে। পূৰ্বে বৰ্ণিত হৃদয়ৰ উত্তম পদ্মক ধ্যান কৰি,

Verse 61

आत्मानमथ कर्तारं तत्रानलसमत्विषम् / मध्ये वह्निशिखाकारं पुरुषं पञ्चविंशकम्

তাৰ পিছত তাত আত্মাক অন্তঃকৰ্তা ৰূপে, অগ্নিৰ দৰে দীপ্তিময় বুলি ধ্যান কৰা; আৰু মাজত অগ্নিশিখা-আকাৰ পঁচিশতম তত্ত্ব পুৰুষক ভাবা।

Verse 62

चिन्तयेत् परमात्मानं तन्मध्ये गगनं परम् / ओङ्करबोधितं तत्त्वं शाश्वतं शिवमच्युतम्

পৰমাত্মাক ধ্যান কৰা; আৰু তাৰ মাজত পৰম গগনসদৃশ শুদ্ধ চৈতন্যক ধ্যান কৰা। ওঁকাৰৰ দ্বাৰা বোধিত সেই তত্ত্ব চিৰন্তন—শিৱময় মঙ্গল আৰু অচ্যুত।

Verse 63

अव्यक्तं प्रकृतौ लीनं परं ज्योतिरनुत्तमम् / तदन्तः परमं तत्त्वमात्माधारं निरञ्जनम्

অব্যক্ত প্ৰকৃতিত লীন হলেও সেয়া অনুত্তম পৰম জ্যোতি। তাৰ অন্তৰত আছে পৰম তত্ত্ব—নিরঞ্জন, আত্মাৰ আধাৰ।

Verse 64

ध्यायीत तन्मयो नित्यमेकरूपं महेश्वरम् / विशोध्य सर्वतत्त्वानि प्रणवेनाथवा पुनः

তাঁতেই তন্ময় হৈ নিত্য একৰূপ মহেশ্বৰক ধ্যান কৰা। সকলো তত্ত্ব শোধন কৰি পুনৰ প্ৰণৱ ‘ওঁ’ দ্বাৰাও নিজক স্থিৰ আৰু পবিত্ৰ কৰা।

Verse 65

संस्थाप्य मयि चात्मानं निर्मले परमे पदे / प्लावयित्वात्मनो देहं तेनैव ज्ञानवारिणा

নিৰ্মল পৰম পদত—মোৰ ভিতৰত—আত্মাক স্থাপন কৰি, সেই একে জ্ঞানৰূপ জলেৰে নিজৰ দেহভাব প্লাৱিত কৰি শুদ্ধ কৰা।

Verse 66

मदात्मा मन्मयो भस्म गृहीत्वा ह्यग्निहोत्रजम् / तेनोद्धृत्य तु सर्वाङ्गमग्निरित्यादिमन्त्रतः / चिन्तयेत् स्वात्मनीशानं परं ज्योतिः स्वरूपिणम्

‘মই তেওঁৰ আত্মা; মই তেঁওৰে ব্যাপ্ত’ এই ভাব ধৰি অগ্নিহোত্ৰজাত ভস্ম গ্ৰহণ কৰা। ‘অগ্নি…’ আদি মন্ত্ৰ জপ কৰি তাক তুলি সৰ্বাঙ্গত লেপন কৰা। তাৰ পাছত নিজৰ আত্মাত ঈশানক পৰম জ্যোতি-স্বৰূপ বুলি ধ্যান কৰা।

Verse 67

एष पाशुपतो योगः पशुपाशविमुक्तये / सर्ववेदान्तसारो ऽयमत्याश्रममिति श्रुतिः

এইটো পাশুপত যোগ, যি পশু (জীৱ)ক পাশ (বন্ধন)ৰ পৰা মুক্ত কৰিবলৈ উপদেশিত। এইটোৱেই সমগ্ৰ বেদান্তৰ সাৰ; আৰু শ্রুতি একে সকলো আশ্ৰমৰ অতীত বুলি কয়।

Verse 68

एतत् परतरं गुह्यं मत्सायुज्योपपादकम् / द्विजातीनां तु कथितं भक्तानां ब्रह्मचारिणाम्

এইটো পৰমতৰ, অতি গুহ্য উপদেশ, যি মোৰ সৈতে সাযুজ্য (একত্ব) প্ৰদান কৰে। ই দ্বিজসকলৰ ভিতৰত ভক্ত আৰু ব্ৰহ্মচৰ্যনিষ্ঠসকলৰ বাবে কোৱা হৈছে।

Verse 69

ब्रह्मचर्यमहिंसा च क्षमा शौचं तपो दमः / संतोषः सत्यमास्तिक्यं व्रताङ्गानि विशेषतः

ব্ৰহ্মচৰ্য, অহিংসা, ক্ষমা, শৌচ, তপ আৰু দম—আৰু সন্তোষ, সত্য আৰু আস্তিক্য—এইবোৰক বিশেষকৈ ব্ৰতৰ মুখ্য অংগ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 70

एकेनाप्यथ हीनेन व्रतमस्य तु लुप्यते / तस्मादात्मगुणोपेतो मद्व्रतं वोढुमर्हति

ইয়াৰ মাজত এটা গুণো কমি গ’লে এই ব্ৰত নষ্ট হয়। সেয়ে আত্মসংযম আৰু অন্তৰ্গুণে সমৃদ্ধ ব্যক্তিয়েই মোৰ ব্ৰত ধাৰণ কৰি পালন কৰিবলৈ যোগ্য।

Verse 71

वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः / बहवो ऽनेन योगेन पूता मद्भावमागताः

আসক্তি, ভয় আৰু ক্ৰোধমুক্ত, মোৰ মাজত তন্ময় আৰু মোৰ শৰণাগত—বহুতে এই যোগেই পবিত্ৰ হৈ মোৰ ভাব (মোৰ অৱস্থা) লাভ কৰিছে।

Verse 72

ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् / ज्ञानयोगेन मां तस्माद् यजेत परमेश्वरम्

যি যিদৰে মোৰ শৰণ লয়, মই তাক তেনেদৰেই অনুগ্রহ কৰোঁ। সেয়ে জ্ঞানযোগেৰে মোক—পৰমেশ্বৰক—আৰাধনা কৰা উচিত।

Verse 73

अथवा भक्तियोगेन वैराग्येण परेण तु / चेतसा बोधयुक्तेन पूजयेन्मां सदा शुचिः

অথবা পৰম বৈৰাগ্যৰে সমৰ্থ ভক্তিযোগেৰে, বোধযুক্ত চিত্তে, সদা শুচি হৈ মোৰ নিত্য পূজা কৰক।

Verse 74

सर्वकर्माणि संन्यस्य भिक्षाशी निष्परिग्रहः / प्राप्नोति मम सायुज्यं गुह्यमेतन्मयोदितम्

সকলো কৰ্ম সন্ন্যাস কৰি, ভিক্ষান্নে জীৱন ধাৰণ কৰা আৰু অপৰিগ্ৰহী সাধকে মোৰ সাযুজ্য (একত্ব) লাভ কৰে। এইটো মোৰ কোৱা গূঢ় উপদেশ।

Verse 75

अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च / निर्ममो निरहङ्कारो यो मद्भक्तः स मे प्रियः

যি সকলো জীৱৰ প্ৰতি দ্বেষ নকৰে, যি মৈত্ৰী আৰু কৰুণাৰে পৰিপূৰ্ণ; যি নিৰ্মম আৰু নিৰহংকাৰ—সেই মোৰ ভক্ত, সেই মোৰ প্ৰিয়।

Verse 76

संतुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः / मय्यर्पितमनो बुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः

যি সদায় সন্তুষ্ট যোগী, আত্মসংযমী আৰু দৃঢ়নিশ্চয়ী; যাৰ মন আৰু বুদ্ধি মোৰ মাজত অৰ্পিত—সেই মোৰ ভক্ত, সেই মোৰ প্ৰিয়।

Verse 77

यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः / हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स हि मे प्रियः

যাৰ পৰা জগত উদ্বিগ্ন নহয় আৰু যি জগতৰ পৰা উদ্বিগ্ন নহয়; যি হর্ষ, অমর্ষ, ভয় আৰু উদ্বেগৰ পৰা মুক্ত—সেই নিশ্চয় মোৰ প্ৰিয়।

Verse 78

अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः / सर्वारम्भपरित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः

যি প্রত্যাশাহীন, শুচি, দক্ষ, উদাসীন আৰু ব্যথাহীন; যি সকলো স্বার্থপ্ৰেৰিত আৰম্ভণি ত্যাগ কৰি ভক্তিযুক্ত—সেই মোৰ প্ৰিয়।

Verse 79

तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी संतुष्टो येन केनचित् / अनिकेतः स्थिरमतिर्मद्भक्तो मामुपैष्यति

যি নিন্দা আৰু স্তুতিত সমভাৱে থাকে, বাক্‌সংযমী মুনি, যি আপোনা-আপুনি পোৱা বস্তুতে সন্তুষ্ট, নিৰাবাস আৰু স্থিৰবুদ্ধি—সেই মোৰ ভক্তে মোক প্ৰাপ্ত কৰে।

Verse 80

सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मत्परायणः / मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं परमं पदम्

যি সদায় সকলো কৰ্ম কৰিও মোৰেই পৰায়ণ থাকে, সি মোৰ প্ৰসাদে শাশ্বত পৰম পদ লাভ কৰে।

Verse 81

चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः / निराशीर्निर्ममो भूत्वा मामेकं शरणं व्रजेत्

চিত্তে সকলো কৰ্ম মোক অৰ্পণ কৰি, মোকেই পৰম লক্ষ্য মানি, আশা আৰু মমতা ত্যাগ কৰি—কেৱল মোৰেই শৰণ ল’ব লাগে।

Verse 82

त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः / कर्मण्यभिप्रवृत्तो ऽपि नैव तेन निबध्यते

কৰ্মফলৰ আসক্তি ত্যাগ কৰি, সদায় তৃপ্ত আৰু নিৰাশ্ৰয় হৈ, কৰ্মত সম্পূৰ্ণ প্ৰবৃত্ত থাকিলেও সি তাত বন্ধ নহয়।

Verse 83

निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः / शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति तत्पदम्

ফলৰ আকাঙ্ক্ষা নথকা, চিত্ত আৰু আত্মা সংযত, সকলো পৰিগ্ৰহ ত্যাগ কৰি, যি কেৱল দেহধাৰণৰ প্ৰয়োজনীয় কৰ্ম কৰে—সি সেই পৰম পদ লাভ কৰে।

Verse 84

यदृच्छालाभतुष्टस्य द्वन्द्वातीतस्य चैव हि / कुर्वतो मत्प्रसादार्थं कर्म संसारनाशनम्

যি স্বয়ং আহৰণ হোৱা লাভত সন্তুষ্ট, দ্বন্দ্বাতীত, আৰু কেৱল মোৰ প্ৰসাদ লাভৰ বাবে কৰ্ম কৰে—তাৰ সেই কৰ্মেই সংসাৰবন্ধন নাশ কৰে।

Verse 85

मन्मना मन्नमस्कारो मद्याजी मत्परायणः / मामुपैष्यति योगीशं ज्ञात्वा मां परमेश्वरम्

যাৰ মন মোৰ মাজত স্থিৰ, যি মোক নমস্কাৰ কৰে, যজ্ঞ-আৰাধনাত মোকেই পূজা কৰে আৰু কেৱল মোৰেই শৰণ লয়—সেইজন মোক পৰমেশ্বৰ বুলি জানি, যোগেশ্বৰ মোক প্ৰাপ্ত হয়।

Verse 86

मद्बुद्धयो मां सततं बोधयन्तः परस्परम् / कथयन्तश्च मां नित्यं मम सायुज्यमाप्नुयुः

যিসকলৰ বুদ্ধি মোৰ মাজত স্থিৰ, যিসকলে পৰস্পৰক সদায় মোৰ তত্ত্বৰ বোধ জাগ্ৰত কৰে আৰু নিত্য মোৰ কথাই কয়—তেওঁলোকে মোৰ সায়ুজ্য লাভ কৰে।

Verse 87

एवं नित्याभियुक्तानां मायेयं कर्मसान्वगम् / नाशयामि तमः कृत्स्नं ज्ञानदीपेन भास्वता

এইদৰে যিসকল নিত্য অনন্য ভক্তিত যুক্ত, তেওঁলোকৰ বাবে মই মায়াজাত, কৰ্মসহিত সমগ্ৰ অন্ধকাৰক দীপ্তিমান জ্ঞান-দীপে নাশ কৰোঁ।

Verse 88

मद्बुद्धयो मां सततं पूजयन्तीह ये जनाः / तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्

ইয়াত যিসকলৰ বুদ্ধি মোৰ মাজত স্থিৰ আৰু যিসকলে সদায় মোৰ পূজা কৰে—সেই নিত্যসমৰ্পিত ভক্তসকলৰ যোগ-ক্ষেম মই নিজেই বহন কৰোঁ: অপ্রাপ্ত দিওঁ, প্ৰাপ্ত ৰক্ষা কৰোঁ।

Verse 89

ये ऽन्ये च कामभोगार्थं यजन्ते ह्यन्यदेवताः / तेषां तदन्तं विज्ञेयं देवतानुगतं फलम्

যিসকলে কাম-ভোগৰ উদ্দেশ্যে অন্য দেৱতাক পূজা কৰে, তেওঁলোকৰ ফল সেই সীমালৈকে বুজিব লাগে; সেই ফল পূজিত দেৱতাক অনুসৰি তাতেই শেষ হয়।

Verse 90

ये चान्यदेवताभक्ताः पूजयन्तीह देवताः / मद्भावनासमायुक्ता मुच्यन्ते ते ऽपि भावतः

অন্য দেৱতাৰ ভক্ত হৈ ইয়াত তেওঁলোকক পূজা কৰা লোকসকলেও—যদি মোৰ ধ্যান-ভাবনাৰ সৈতে যুক্ত থাকে—তেন্তে তেওঁলোকো অন্তৰৰ ভাব অনুসাৰে মুক্ত হয়।

Verse 91

तस्मादनीश्वरानन्यांस्त्यक्त्वा देवानशेषतः / मामेव संश्रयेदीशं स याति परमं पदम्

সেয়েহে পৰমেশ্বৰ নহোৱা অন্য দেৱতাসকলক সম্পূৰ্ণ ত্যাগ কৰি, কেৱল মোকেই ঈশ্বৰ বুলি শৰণ ল’ব লাগে; সি পৰম পদ লাভ কৰে।

Verse 92

त्यक्त्वा पुत्रादिषु स्नेहं निः शोको निष्परिग्रहः / यजेच्चामरणाल्लिङ्गे विरक्तः परमेश्वरम्

পুত্ৰ আদিত স্নেহ ত্যাগ কৰি, শোকহীন আৰু মমতা-ৰহিত হৈ, বৈৰাগ্যসহ অমৰ লিঙ্গত পৰমেশ্বৰক পূজা কৰিব লাগে—যি মৃত্যুৰ অতীত।

Verse 93

ये ऽर्चयन्ति सदा लिङ्गं त्यक्त्वा भोगानशेषतः / एकेन जन्मना तेषां ददामि परमैश्वरम्

যিসকলে সকলো ভোগ সম্পূৰ্ণ ত্যাগ কৰি সদায় লিঙ্গৰ অর্চনা কৰে, তেওঁলোকক মই একে জন্মতেই পৰম ঐশ্বৰ্য—ঈশ্বৰ-অৱস্থা—দান কৰোঁ।

Verse 94

परानन्दात्मकं लिङ्गं केवलं सन्निरञ्जनम् / ज्ञानात्मकं सर्वगतं योगिनां हृदि संस्थितम्

সেই লিঙ্গ পৰমানন্দস্বৰূপ—একমাত্ৰ, শুদ্ধ সৎ, নিৰঞ্জন। ই জ্ঞান-চৈতন্যস্বৰূপ, সৰ্বব্যাপী আৰু যোগীসকলৰ হৃদয়ত প্ৰতিষ্ঠিত।

Verse 95

ये चान्ये नियता भक्ता भावयित्वा विधानतः / यत्र क्वचन तल्लिङ्गमर्चयन्ति महेश्वरम्

আৰু অন্য নিয়মনিষ্ঠ ভক্তসকলেও—বিধি অনুসাৰে নিজকে যথাযথ প্ৰস্তুত কৰি—য’তেই থাকক, সেই লিঙ্গৰ দ্বাৰাই মহেশ্বৰক পূজা কৰে।

Verse 96

जले वा वह्निमध्ये वाव्योम्नि सूर्ये ऽथवान्यतः / रत्नादौ भावयित्वेशमर्चयेल्लिङ्गमैश्वरम्

জলত বা অগ্নিমধ্যত, আকাশত, সূৰ্যত বা অন্যত্ৰ—য’তেই হওক—তাত ঈশ উপস্থিত বুলি ভাবি, ঐশ্বৰ লিঙ্গৰ আৰাধনা কৰিব লাগে।

Verse 97

सर्वं लिङ्गमयं ह्येतत् सर्वं लिङ्गे प्रतिष्ठितम् / तस्माल्लिङ्गे ऽर्चयेदीशं यत्र क्वचन शाश्वतम्

নিশ্চয় এই সকলো লিঙ্গময়; সকলো বস্তু লিঙ্গতেই প্ৰতিষ্ঠিত। সেয়ে য’তেই হওক, লিঙ্গত শাশ্বত ঈশৰ আৰাধনা কৰা উচিত।

Verse 98

अग्नौ क्रियावतामप्सु व्योम्नि सूर्ये मनीषिणाम् / काष्ठादिष्वेव मूर्खाणां हृदि लिङ्गन्तुयोगिनाम्

ক্ৰিয়াৱন্তসকলৰ বাবে (দেৱ) অগ্নিত, আনসকলৰ বাবে জলত; মনীষীসকলৰ বাবে আকাশত আৰু সূৰ্যত। মূঢ়সকলে কাঠ আদিতেই বিচাৰে; কিন্তু যোগীসকলৰ সত্য লিঙ্গ হৃদয়ত।

Verse 99

यद्यनुत्पन्नविज्ञानो विरक्तः प्रीतिसंयुतः / यावज्जीवं जपेद् युक्तः प्रणवं ब्रह्मणो वपुः

যদিও এতিয়াও সত্য জ্ঞান উদয় হোৱা নাই, তথাপি যি বৈৰাগ্যবান আৰু প্ৰেমভক্তিযুক্ত, সি সংযত একাগ্ৰতাৰে জীৱনভৰ ব্ৰহ্মস্বৰূপ প্ৰণৱ ‘ওঁ’ জপ কৰক।

Verse 100

अथवा शतरुद्रीयं जपेदामरणाद् द्विजः / एकाकी यतचित्तात्मा स याति परमं पदम्

অথবা দ্বিজে মৃত্যুলৈকে শতৰুদ্ৰীয় জপ কৰক; একাকী হৈ মন আৰু আত্মাক সংযম কৰি সি পৰম পদ লাভ কৰে।

Verse 101

वसेद् वामरणाद् विप्रो वाराणस्यां समाहितः / सो ऽपीश्वरप्रसादेन याति तत् परमं पदम्

অথবা ব্ৰাহ্মণে সমাহিতচিত্তে বাৰাণসীত মৃত্যুলৈকে বাস কৰক; সিও ঈশ্বৰপ্ৰসাদে সেই পৰম পদ লাভ কৰে।

Verse 102

तत्रोत्क्रमणकाले हि सर्वेषामेव देहिनाम् / ददाति तत् परं ज्ञानं येन मुच्येत बन्धनात्

সেই ঠাইত দেহত্যাগৰ ক্ষণত তেওঁ সকলো দেহধাৰীক সেই পৰম জ্ঞান দান কৰে, যাৰ দ্বাৰা বন্ধনৰ পৰা মুক্তি হয়।

Verse 103

वर्णाश्रमविधिं कृत्स्नं कुर्वाणो मत्परायणः / तेनैव जन्मना ज्ञानं लब्ध्वा याति शिवं पदम्

যি সম্পূৰ্ণ বৰ্ণাশ্ৰমবিধি বিধিপূৰ্বক পালন কৰি মোকেই পৰম আশ্ৰয় মানে, সি এই জন্মতেই জ্ঞান লাভ কৰি শিৱৰ পৰম পদ (মোক্ষ)ত গমন কৰে।

Verse 104

ये ऽपि तत्र वसन्तीह नीचा वा पापयोनयः / सर्वे तरन्ति संसारमीश्वरानुग्रहाद् द्विजाः

যিসকলে তাত বাস কৰে—নীচ অৱস্থাৰ হওক বা পাপযোনিত জন্ম হওক—হে দ্বিজসকল, ঈশ্বৰৰ অনুগ্ৰহে তেওঁলোকে সকলোৱে সংসাৰসাগৰ পাৰ হয়।

Verse 105

किन्तु विघ्ना भविष्यन्ति पापोपहतचेतसाम् / धर्मं समाश्रयेत् तस्मान्मुक्तये नियतं द्विजाः

কিন্তু পাপে আঘাতপ্ৰাপ্ত চিত্ত থকা লোকৰ বাবে বিঘ্ন নিশ্চয় উঠিব। সেয়ে, হে দ্বিজসকল, মুক্তিৰ বাবে নিয়ত নिष्ठাৰে ধৰ্মৰ আশ্ৰয় লোৱা।

Verse 106

एतद् रहस्यं वेदानां न देयं यस्य कस्य चित् / धार्मिकायैव दातव्यं भक्ताय ब्रह्मचारिणे

বেদৰ এই গূঢ় ৰহস্য যাকে-তাকে দিব নালাগে। ই কেৱল ধৰ্মনিষ্ঠ, ভক্ত আৰু ব্ৰহ্মচৰ্যত প্রতিষ্ঠিত ব্যক্তিকেই দানীয়।

Verse 107

व्यास उवाच इत्येतदुक्त्वा भगवानात्मयोगमनुत्तमम् / व्याजहार समासीनं नारायणमनामयम्

ব্যাসে ক’লে—এইদৰে অনুত্তম আত্মযোগৰ উপদেশ কৈ, ভগৱানে তাত সমাসীন, অনাময় নাৰায়ণক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 108

मयैतद् भाषितं ज्ञानं हितार्थं ब्रह्मवादिनाम् / दातव्यं शान्तचित्तेभ्यः शिष्येभ्यो भवता शिवम्

ব্ৰহ্মবাদীসকলৰ হিতৰ বাবে এই জ্ঞান মই কৈছোঁ। হে শিৱময় মঙ্গলস্বৰূপ, তুমি ই শান্তচিত্ত শিষ্যসকলক দিয়া।

Verse 109

उक्त्वैवमथ योगीन्द्रानब्रवीद् भगवानजः / हिताय सर्वभक्तानां द्विजातीनां द्विजोत्तमाः

এইদৰে কৈ অজ ভগৱান ঈশ্বৰে পাছত যোগীন্দ্ৰসকলক সম্বোধন কৰি ক’লে—সকলো ভক্তৰ মঙ্গলাৰ্থে, বিশেষকৈ দ্বিজসকলৰ কল্যাণৰ বাবে, হে দ্বিজোত্তমসকল।

Verse 110

भवन्तो ऽपि हि मज्ज्ञानं शिष्याणां विधिपूर्वकम् / उपदेक्ष्यन्ति भक्तानां सर्वेषां वचनान्मम

তোমালোকেও মোৰ আজ্ঞা অনুসাৰে, বিধিপূৰ্বক, তোমালোকৰ শিষ্যসকলক—আৰু সকলো ভক্তক—মোৰ জ্ঞান উপদেশ দিব লাগিব।

Verse 111

अयं नारायणो यो ऽहमीश्वरो नात्र संशयः / नान्तरं ये प्रपश्यन्ति तेषां देयमिदं परम्

এই নাৰায়ণেই মই; মইয়েই ঈশ্বৰ—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই। যিসকলে ভেদ নেদেখে, তেওঁলোকক এই পৰম দান দিব লাগে।

Verse 112

ममैषा परमा मूर्तिर्नारायणसमाह्वया / सर्वभूतात्मभूतस्था शान्ता चाक्षरसंज्ञिता

এইটো মোৰ পৰম মূৰ্তি, ‘নাৰায়ণ’ নামে অভিহিত—যি সকলো ভূতৰ আত্মাৰূপে স্থিত, সকলো সত্তাৰ অন্তৰত নিবাস কৰে; শান্ত আৰু ‘অক্ষৰ’ নামে পৰিচিত।

Verse 113

ये त्वन्यथा प्रपश्यन्ति लोके भेददृशो जनाः / न ते मां संप्रपश्यन्ति जायन्ते च पुनः पुनः

কিন্তু যিসকলে জগতত অন্যথা দেখে—ভেদদৃষ্টিত স্থিৰ লোক—তেওঁলোকে মোক যথাৰ্থভাবে নেদেখে; আৰু পুনঃ পুনঃ জন্ম লয়।

Verse 114

ये त्विमं विष्णुमव्यक्तं मां वा देवं महेश्वरम् / एकीभावेन पश्यन्ति न तेषां पुनरुद्भवः

যিসকলে এই অব্যক্ত বিষ্ণুক—অথবা মোক, দেৱ মহেশ্বৰক—তত্ত্বগত একত্বদৃষ্টিৰে দেখে, তেওঁলোকৰ পুনৰ জন্ম নহয়।

Verse 115

तस्मादनादिनिधनं विष्णुमात्मानमव्ययम् / मामेव संप्रपश्यध्वं पूजयध्वं तथैव हि

সেয়ে আদিহীন-অন্তহীন, অব্যয় আত্মস্বরূপ বিষ্ণু—মোকেই—সম্যক দৰ্শন কৰা; আৰু সেইদৰে মোৰ পূজা কৰা।

Verse 116

ये ऽन्यथा मां प्रपश्यन्ति मत्वेमं देवतान्तरम् / ते यान्ति नरकान् घोरान् नाहं तेषुव्यवस्थितः

যিসকলে মোক অন্যভাবে দেখে—মোক কেৱল আন এটা দেৱতা বুলি ভাবে—তেওঁলোক ভয়ংকৰ নৰকলৈ যায়; মই তেওঁলোকত প্ৰতিষ্ঠিত নহয়।

Verse 117

मूर्खं वा पण्डितं वापि ब्राह्मणं वा मदाश्रयम् / मोचयामि श्वपाकं वा न नारायणनिन्दकम्

মূৰ্খ হওক বা পণ্ডিত, বা মোৰ আশ্ৰয় লোৱা ব্ৰাহ্মণ—মই তেওঁক মোচন দিওঁ; শ্বপাক (চাণ্ডাল)কো উদ্ধাৰ কৰোঁ, কিন্তু নাৰায়ণ-নিন্দকক নহয়।

Verse 118

तस्मादेष महायोगी मद्भक्तैः पुरुषोत्तमः / अर्चनीयो नमस्कार्यो मत्प्रीतिजननाय हि

সেয়ে, হে পুৰুষোত্তম, এই মহাযোগী মোৰ ভক্তসকলৰ দ্বাৰা অর্চনীয় আৰু নমস্কাৰযোগ্য—নিশ্চয় মোৰ প্ৰীতি (অনুগ্ৰহ) জন্মাবলৈ।

Verse 119

एवमुक्त्वा समालिङ्ग्य वासुदेवं पिनाकधृक् / अन्तर्हितो ऽभवत् तेषां सर्वेषामेव पश्यताम्

এইদৰে কৈ পিনাকধাৰী শিৱে বাসুদেৱক আলিঙ্গন কৰিলে; আৰু সকলোৰে চকুৰ আগতেই তেওঁ অন্তৰ্ধান হ’ল।

Verse 120

नारायणो ऽपि भगवांस्तापसं वेषमुत्तमम् / जग्राह योगिनः सर्वांस्त्यक्त्वा वै परमं वपुः

ভগৱান নাৰায়ণেও নিজৰ পৰম ৰূপ ত্যাগ কৰি, সকলো যোগীৰ হিতাৰ্থে উত্তম তাপস বেষ গ্ৰহণ কৰিলে।

Verse 121

ज्ञातं भवद्भिरमलं प्रसादात् परमेष्ठिनः / साक्षादेव महेशस्य ज्ञानं संसारनाशनम्

পৰমেষ্ঠী প্ৰভুৰ প্ৰসাদে তোমালোকে নিৰ্মল সত্য জানিছা—ই সাক্ষাৎ মহেশ্বৰৰে জ্ঞান, যি সংসাৰ-বন্ধন নাশ কৰে।

Verse 122

गच्छध्वं विज्वराः सर्वे विज्ञानं परमेष्ठिनः / प्रवर्तयध्वं शिष्येभ्यो धार्मिकेभ्यो मुनीश्वराः

তোমালোকে সকলোৱে ব্যথাৰহিত হৈ আগবাঢ়া। পৰমেষ্ঠীৰ পৰম বিজ্ঞান প্ৰৱৰ্তন কৰা; হে মুনীশ্বৰসকল, তাক ধৰ্মনিষ্ঠ শিষ্যসকলক দিয়া।

Verse 123

इदं भक्ताय शान्ताय धार्मिकायाहिताग्नये / विज्ञानमैश्वरं देयं ब्राह्मणाय विशेषतः

এই ঈশ্বৰকেন্দ্ৰিক ৰাজবিজ্ঞান ভক্ত, শান্ত, ধৰ্মনিষ্ঠ আৰু আহিতাগ্নি ব্যক্তিক দিব লাগে; বিশেষকৈ ব্ৰাহ্মণক।

Verse 124

एवमुक्त्वा स विश्वात्मा योगिनां योगवित्तमः / नारायणो महायोगी जगामादर्शनं स्वयम्

এইদৰে কৈ সেই বিশ্বাত্মা—যোগীসকলৰ মাজত যোগবিদ্যাত শ্ৰেষ্ঠ, মহাযোগী নাৰায়ণ—স্বয়ং অদৃশ্য হৈ দৃষ্টিৰ অগোচৰলৈ গ’ল।

Verse 125

ते ऽपि देवादिदेवेशं नमस्कृत्य महेश्वरम् / नारायणं च भूतादिं स्वानि स्थानानि भेजिरे

তেওঁলোকেও দেবাদিদেৱ মহেশ্বৰক আৰু ভূতাদিৰ আদিৰূপ নাৰায়ণক প্ৰণাম কৰি নিজ নিজ স্থানলৈ উভতি গ’ল।

Verse 126

सनत्कुमारो भगवान् संवर्ताय महामुनिः / दत्तवानैश्वरं ज्ञानं सो ऽपि सत्यव्रताय तु

ভগৱান সনৎকুমাৰে মহামুনি সংৱৰ্তক ঐশ্বৰ্য-জ্ঞান দান কৰিলে; আৰু তেওঁও সেই জ্ঞান সত্যব্ৰতক প্ৰদান কৰিলে।

Verse 127

सनन्दनो ऽपि योगीन्द्रः पुलहाय महर्षये / प्रददौ गौतमायाथ पुलहो ऽपि प्रजापतिः

যোগীন্দ্ৰ সনন্দনেও সেই জ্ঞান মহর্ষি পুলহক দিলে; তাৰ পাছত প্ৰজাপতি পুলহে তাক গৌতমক প্ৰদান কৰিলে।

Verse 128

अङ्गिरा वेदविदुषे भरद्वाजाय दत्तवान् / जैगीषव्याय कपिलस्तथा पञ्चशिखाय च

অঙ্গিৰাই বেদবিদ্ ভৰদ্বাজক সেই জ্ঞান দান কৰিলে; আৰু কপিলে তদ্ৰূপ জৈগীষব্যক আৰু পঞ্চশিখকো প্ৰদান কৰিলে।

Verse 129

पराशरो ऽपि सनकात् पिता मे सर्वतत्त्वदृक् / लेभेतत्परमं ज्ञानं तस्माद् वाल्मीकिराप्तवान्

মোৰ পিতা পৰাশৰ—সৰ্ব তত্ত্বৰ দ্ৰষ্টা—সনকৰ পৰা এই পৰম জ্ঞান লাভ কৰিছিল; আৰু তেওঁৰ পৰাই বাল্মীকিয়ে তাক প্ৰাপ্ত কৰিলে।

Verse 130

ममोवाच पुरा देवः सतीदेहभवाङ्गजः / वामदेवो महायोगी रुद्रः किल पिनाकधृक्

পুৰাতন কালত দেৱে মোক কৈছিল—সতীৰ দেহৰ পৰা উদ্ভৱ, মহাযোগী বামদেৱ, পিনাকধাৰী ৰুদ্ৰ।

Verse 131

नारायणो ऽपि भगवान् देवकीतनयो हरिः / अर्जुनाय स्वयं साक्षात् दत्तवानिदमुत्तमम्

নাৰায়ণ স্বয়ং—দেৱকীৰ পুত্ৰ হৰি—সাক্ষাৎ অర్జুনক এই উত্তম উপদেশ দান কৰিছিল।

Verse 132

यदहं लब्धवान् रुद्राद् वामदेवादनुत्तमम् / विशेषाद् गिरिशे भक्तिस्तस्मादारभ्य मे ऽभवत्

যেতিয়া মই ৰুদ্ৰ বামদেৱৰ পৰা এই অনুত্তম উপদেশ লাভ কৰিলোঁ, তেতিয়াৰ পৰাই গিৰীশ (শিৱ) প্ৰতি মোৰ ভক্তি বিশেষভাৱে জাগ্ৰত হ’ল।

Verse 133

शरण्यं शरणं रुद्रं प्रपन्नो ऽहं विशेषतः / भूतेशं गिरशं स्थाणुं देवदेवं त्रिशूलिनम्

মই বিশেষভাৱে শৰণ লৈছোঁ—শৰণ্য ৰুদ্ৰৰ; ভূতেশ, গিৰীশ, স্থাণু, দেৱদেৱ আৰু ত্ৰিশূলধাৰী প্ৰভুৰ।

Verse 134

भवन्तो ऽपि हि तं देवं शंभुं गोवृषवाहनम् / प्रपद्यध्वं सपत्नीकाः सपुत्राः शरणं शिवम्

সেয়ে তোমালোকেও গোবৃষবাহন দেৱ শম্ভু—শিৱৰ শৰণ লোৱা উচিত; পত্নী আৰু পুত্ৰসহ শিৱকেই একমাত্ৰ আশ্ৰয় জানি আত্মসমৰ্পণ কৰা।

Verse 135

वर्तध्वं तत्प्रसादेन कर्मयोगेन शङ्करम् / पूजयध्वं महादेवं गोपतिं भूतिभूषणम्

তাঁৰ প্ৰসাদে কৰ্মযোগৰ অনুশাসনত থাকি আচৰণ কৰা; শংকৰ—মহাদেৱ, গোপতি, ভূতগণৰ ৰক্ষক, পবিত্ৰ ভস্মে বিভূষিত—তাঁক পূজা কৰা।

Verse 136

एवमुक्ते ऽथ मुनयः शौनकाद्या महेश्वरम् / प्रणेमुः शाश्वतं स्थाणुं व्यासं सत्यवतीसुतम्

এইদৰে কোৱা হ’লে শৌনক আদি মুনিসকলে মহেশ্বৰ—শাশ্বত স্থাণু—আৰু সত্যৱতীপুত্ৰ ব্যাসক প্ৰণাম কৰিলে।

Verse 137

अब्रुवन् हृष्टमनसः कृष्णद्वैपायनं प्रभुम् / साक्षादेव हृषीकेशं सर्वलोकमहेश्वरम्

হৃষ্ট মনৰে মুনিসকলে প্ৰভু কৃষ্ণদ্বৈপায়নক ক’লে—আপুনি সাক্ষাৎ হৃষীকেশ, সকলো লোকৰ মহেশ্বৰ।

Verse 138

भवत्प्रसादादचला शरण्ये गोवृषध्वजे / इदानीं जायते भक्तिर्या देवैरपि दुर्लभा

হে শৰণ্য, গোবৃষধ্বজ! আপোনাৰ প্ৰসাদে এতিয়া মোৰ ভিতৰত অচল ভক্তি জাগিছে—এনে ভক্তি দেৱতাসকলৰো দুষ্প্ৰাপ্য।

Verse 139

कथयस्व मुनिश्रेष्ठ कर्मयोगमनुत्तमम् / येनासौ भगवानीशः समाराध्यो मुमुक्षुभिः

হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! সেই অনুত্তম কৰ্মযোগ মোক কওক, যাৰ দ্বাৰা মুমুক্ষু ভক্তসকলে ভগৱান ঈশ্বৰক সম্যক আৰাধনা কৰে।

Verse 140

त्वत्संनिधावेष सूतः शृणोतु भगवद्वचः / तद्वदाखिललोकानां रक्षणं धर्मसंग्रहम्

হে সূত! আপোনাৰ সান্নিধ্যতে তেওঁ ভগৱদ্বচন শুনক; তেনেদৰে সকলো লোকৰ ৰক্ষা হয়—ইয়াই ধৰ্মসঙ্গ্ৰহ আৰু ধৰ্মৰক্ষা।

Verse 141

यदुक्तं देवदेवेन विष्णुना कूर्मरूपिणा / पृष्टेन मुनिभिः पूर्वं शक्रेणामृतमन्थने

ইয়াই সেই কথা, যি পূৰ্বে দেৱদেৱ কূৰ্মৰূপী বিষ্ণুৱে অমৃতমন্থনৰ সময়ত শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) আৰু মুনিসকলৰ প্ৰশ্নত কৈছিল।

Verse 142

श्रुत्वा सत्यवतीसूनुः कर्मयोगं सनातनम् / मुनीनां भाषितं कृष्णः प्रोवाच सुसमाहितः

মুনিসকলৰ কোৱা সনাতন কৰ্মযোগ শুনি, সত্যৱতীৰ পুত্ৰ কৃষ্ণে মন সুসমাহিত কৰি বক্তব্য দিলে।

Verse 143

य इमं पठते नित्यं संवादं कृत्तिवाससः / सनत्कुमारप्रमुखैः सर्वपापैः प्रमुच्यते

সনৎকুমাৰ প্ৰমুখ মুনিসকলে কোৱা কৃত্তিবাস (শিৱ)ৰ এই সংবাদ যি নিত্য পঢ়ে, সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।

Verse 144

श्रावयेद् वा द्विजान् शुद्धान् ब्रह्मचर्यपरायणान् / यो वा विचारयेदर्थं स याति परमां गतिम्

যি শুদ্ধ দ্বিজসকলক—ব্ৰহ্মচৰ্য্য-পরায়ণ—এই উপদেশ শুনুৱায়, অথবা যি ইয়াৰ অৰ্থ বিচাৰ কৰি মনন কৰে, সি পৰম গতি লাভ কৰে।

Verse 145

यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं भक्तियुक्तो दृढव्रतः / सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

যি ভক্তিযুক্ত আৰু দৃঢ়ব্ৰত হৈ নিত্য ইয়াক শুনে, সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ ব্ৰহ্মলোকে মহিমান্বিত হয়।

Verse 146

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन पठितव्यो मनीषिभिः / श्रोतव्यश्चाथ मन्तव्यो विशेषाद् ब्राह्मणैः सदा

সেয়েহে সকলো প্ৰচেষ্টাৰে জ্ঞানীসকলে ইয়াক পাঠ কৰা উচিত; ইয়াক শুনি তাৰ পিছত মনন কৰা উচিত—বিশেষকৈ আৰু সদায় ব্ৰাহ্মণসকলৰ দ্বাৰা।