Adhyaya 45
Jambūdvīpa Varṣas, Bhārata as Karmabhūmi, and the Sacred Hydro-Topography of Dharma
পূৰ্ব অধ্যায়ৰ সমাপ্তিৰ পাছত সূতে জম্বুদ্বীপৰ কেতুমাল, ভদ্ৰাশ্ব, ৰম্যক, হিৰণ্ময়, কুরু, কিম্পুৰুষ, হৰিবৰ্ষ, ইলাবৃত আৰু চন্দ্ৰদ্বীপ আদি বৰ্ষসমূহত মানুহৰ বৰ্ণ, আহাৰ আৰু আশ্চৰ্য দীঘল আয়ুসৰ বৈশিষ্ট্য বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পাছত শোক-ভয়ৰহিত, নিত্যভক্তিত স্থিত আদৰ্শ বৰ্ষসমূহৰ পৰা কাহিনী ভাৰতবৰ্ষলৈ ঘূৰে—বহু বৰ্ণ, নানান বৃত্তি আৰু সীমিত আয়ুসৰ বাবে ভাৰত ‘কৰ্মভূমি’, য’ত যজ্ঞ, যুদ্ধ আৰু বাণিজ্যৰ মাধ্যমেৰে ধৰ্ম আচৰণ হয়। হিমৱৎ, বিন্ধ্য, সহ্য, মলয়, শুক্তিমৎ আৰু ঋক্ষৱৎ পৰ্বতসমূহ, তাতৰ পৰা উৎপন্ন পবিত্ৰ নদীৰ বিস্তৃত তালিকা আৰু নদীতীৰৰ জনপদসমূহো উল্লেখিত। শেষত চাৰিযুগ ভাৰতবৰ্ষ-নিৰ্দিষ্ট বুলি কৈ, কিম্পুৰুষাদি আঠ বৰ্ষত ক্ষুধা-শ্ৰম-দুঃখ নাথাকে আৰু ভাৰত পৰিবর্তনকাৰী কৰ্মৰ ক্ষেত্ৰ—এই বৈপৰীত্য পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়।
Shlokas
Verse 1
इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चतुश्चत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच केतुमाले नराः कालाः सर्वे पनसभोजनाः / स्त्रियश्चोत्पलपत्राभा जीवन्ति च वर्षायुतम्
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ পূৰ্ববিভাগত চুয়াল্লিশতম অধ্যায় (সমাপ্ত)। সূত ক’লে—কেতুমালত পুৰুষসকল শ্যামবৰ্ণ; সকলোৱে পনস (কঁঠাল) ভোজন কৰে। স্ত্ৰীসকলও পদ্মপত্ৰ সদৃশ সৌন্দৰ্যৱতী; আৰু দহ সহস্ৰ বছৰ জীয়াই থাকে।
Verse 2
भद्राश्वे पुरुषाः शुक्लाः स्त्रियश्चन्द्रांशुसन्निभाः / दश वर्षसहस्त्राणि जीवन्ते आम्रभोजनाः
ভদ্ৰাশ্ব-বৰ্ষত পুৰুষসকল শ্বেতবৰ্ণ; স্ত্ৰীসকল চন্দ্ৰকিৰণ সদৃশ দীপ্তিময়ী। তেওঁলোকে আম্ৰ (আম) ভোজন কৰি দহ সহস্ৰ বছৰ জীয়াই থাকে।
Verse 3
रम्यके पुरुषा नार्यो रमन्ते रजतप्रभाः / दशवर्षसहस्त्राणि शतानि दश पञ्च च / जीवन्ति चैव सत्त्वस्था न्यग्रोधफलभोजनाः
ৰম্যক-বৰ্ষত পুৰুষ আৰু নাৰীসকল ৰূপালী প্ৰভাৰে দীপ্ত হৈ আনন্দেৰে ৰমণ কৰে। সত্ত্বত স্থিত হৈ ন্যগ্ৰোধ (বট) ফল ভক্ষণ কৰি এক লক্ষ পাঁচ হাজাৰ বছৰ জীৱিত থাকে।
Verse 4
हिरण्मये हिरण्याभाः सर्वे च लकुचाशनाः / एकादशसहस्त्राणि शतानि दश पञ्च च / जीवन्ति पुरुषा नार्यो देवलोकस्थिता इव
হিৰণ্ময় দেশত সকলেই সোণালী প্ৰভাৰে দীপ্ত আৰু লকুচ ফলভোজী। পুৰুষ-নাৰী এগাৰ হাজাৰ একশ পনৰ বছৰ, যেন দেৱলোকত অৱস্থিত, তেনেদৰে জীৱিত থাকে।
Verse 5
त्रयोदशसहस्त्राणि शतानि दश पञ्च च / जीवन्ति कुरुवर्षे तु श्यामाङ्गाः क्षीरभोजनाः
কুরু-বৰ্ষত লোকসকল শ্যামাঙ্গ আৰু ক্ষীৰ (দুধ) ভোজন কৰে। তেওঁলোকে তেৰ হাজাৰ একশ পনৰ বছৰ জীৱিত থাকে।
Verse 6
सर्वे मिथुनजाताश्च नित्यं सुखनिषेविनः / चन्द्रद्वीपे महादेवं यजन्ति सततं शिवम्
চন্দ্ৰদ্বীপত সকলেই যুগলৰূপে জন্মে আৰু নিত্য সুখ ভোগ কৰে। তাত তেওঁলোকে মহাদেৱ—শিৱ—ক অবিৰতভাৱে সদায় পূজা কৰে।
Verse 7
तथा किंपुरुषे विप्रा मानवा हेमसन्निभाः / दशवर्षहस्त्राणि जीवन्ति प्लक्षभोजनाः
তদ্ৰূপে, হে বিপ্ৰসকল, কিম্পুৰুষ দেশত মানৱসকল সোণসদৃশ কান্তিমান। তেওঁলোকে প্লক্ষ (ডুমুৰ) বৃক্ষৰ আহাৰত নিৰ্ভৰ কৰি দহ হাজাৰ বছৰ জীৱিত থাকে।
Verse 8
यजन्ति सततं देवं चतुर्मूर्ति चतुर्मुखम् / ध्याने मनः समाधाय सादरं भक्तिसंयुताः
ভক্তিসংযুক্ত তেওঁলোকে সাদৰে ধ্যানত মনক সমাধিত স্থিৰ কৰি চতুৰ্মূর্তি, চতুৰ্মুখ দেৱক সদায় পূজা কৰে।
Verse 9
तथा च हरिवर्षे तु महारजतसन्निभाः / दशवर्षसहस्त्राणि जीवन्तीक्षुरसाशिनः
তদ্ৰূপ হৰিবর্ষত তেওঁলোকে মহা ৰূপাৰ দৰে দীপ্তিমান; ইক্ষুৰস আহাৰ কৰি তেওঁলোকে দহ হাজাৰ বছৰ জীয়াই থাকে।
Verse 10
तत्र नारायणं देवं विश्वयोनिं सनातनम् / उपासते सदा विष्णुं मानवा विष्णुभाविताः
তাত বিষ্ণুভাৱিত মানুহে বিশ্বযোনি, সনাতন দেৱ নাৰায়ণ—বিষ্ণুক সদায় উপাসনা কৰে।
Verse 11
तत्र चन्द्रप्रभं शुभ्रं शुद्धस्फटिकनिर्मितम् / विमानं वासुदेवस्य पारिजातवनाश्रितम्
তাত সি পাৰিজাতবনত অৱস্থিত বাসুদেৱৰ শুভ, চন্দ্ৰপ্ৰভা-সম উজ্জ্বল, শুদ্ধ স্ফটিকনির্মিত বিমান দৰ্শন কৰিলে।
Verse 12
चतुर्धारमनोपम्यं चतुस्तोरणसंयुतम् / प्राकारैर्दशभिर्युक्तं दुराधर्षं सुदुर्गमम्
সেয়া বিস্ময়কৰ চাৰিদুৱাৰীয়া দুৰ্গৰ দৰে, চাৰিটা মহাতোৰণেৰে সংযুক্ত; দহটা প্ৰাকাৰেৰে বেষ্টিত, অজেয় আৰু অতি দুৰ্গম আছিল।
Verse 13
स्फाटिकैर्मण्डपैर्युक्तं देवराजगृहोपमम् / स्वर्णस्तम्भसहस्त्रैश्च सर्वतः समलङ्कृतम्
স্ফটিক মণ্ডপেৰে সুসজ্জিত, দেৱৰাজ ইন্দ্ৰৰ গৃহৰ সদৃশ; আৰু সহস্ৰ স্বৰ্ণস্তম্ভে চাৰিওফালে সু-অলংকৃত আছিল।
Verse 14
हेमसोपानसंयुक्तं नानारत्नोपशोभितम् / दिव्यसिंहासनोपेतं सर्वशोभासमन्वितम्
হেম সোপানৰে সংযুক্ত, নানাবিধ ৰত্নে শোভিত; দিব্য সিংহাসনে উপেত, সকলো শোভাৰে সমন্বিত আছিল।
Verse 15
सरोभिः स्वादुपानीयैर्नदीभिश्चोपशोभितम् / नारायणपरैः शुद्धैर्वेदाध्ययनतत्परैः
মধুৰ আৰু পবিত্ৰ পানীৰ সৰোবৰ আৰু নদীৰে শোভিত; তাত নাৰায়ণ-পরায়ণ শুদ্ধ জন বাস কৰে, যিসকল বেদ অধ্যয়ন আৰু পাঠত সদা তৎপৰ।
Verse 16
योगिभिश्च समाकीर्णं ध्यायद्भिः पुरुषं हरिम् / स्तुवद्भिः सततं मन्त्रैर्नमस्यद्भिश्च माधवम्
সেয়া যোগীসকলৰে ভৰপূৰ আছিল—কিছুমানে পুৰুষোত্তম হৰিৰ ধ্যান কৰিছিল; কিছুমানে মন্ত্ৰেৰে সদায় স্তৱ কৰিছিল; আৰু কিছুমানে মাধৱক প্ৰণাম কৰিছিল।
Verse 17
तत्र देवादिदेवस्य विष्णोरमिततेजसः / राजानः सर्वकालं तु महिमानं प्रकुर्वते
তাত দেৱাদিদেৱ, অমিত তেজস্বী বিষ্ণুৰ মহিমা ৰজাসকলে সদায় প্ৰকাশ কৰি স্তৱ কৰে।
Verse 18
गायन्ति चैव नृत्यन्ति विलासिन्यो मनोरमाः / स्त्रियो यौवनशालिन्यः सदा मण्डनतत्पराः
মনোৰম, বিলাসপ্ৰিয়া নাৰীসকলে গীত গায় আৰু নৃত্য কৰে; যৌৱনৰ শোভাৰে যুত তেওঁলোকে সদায় অলংকাৰত তৎপৰ থাকে।
Verse 19
इलावृते पद्मवर्णा जम्बूफलरसाशिनः / त्रयोदश सहस्त्राणि वर्षाणां वै स्थिरायुषः
ইলাবৃতত বাস কৰা লোকসকল পদ্মবৰ্ণ; তেওঁলোকে জাম্বুফলৰ ৰস আহাৰ কৰে, আৰু তেওঁলোকৰ স্থিৰ আয়ু তেৰো সহস্ৰ বছৰলৈ বিস্তৃত।
Verse 20
भारते तु स्त्रियः पुंसो नानावर्णाः प्रकीर्तिताः / नानादेवार्चने युक्ता नानाकर्माणि कुर्वते / परमायुः स्मृतं तेषां शतं वर्षाणि सुव्रताः
কিন্তু ভাৰতত নাৰী-পুৰুষ নানাবৰ্ণৰ বুলি কীৰ্তিত; তেওঁলোকে নানাদেৱৰ অৰ্চনাত যুক্ত হৈ নানাবিধ কৰ্ম কৰে। হে সুব্ৰত, তেওঁলোকৰ পৰম আয়ু শত বছৰ বুলি স্মৃত।
Verse 21
नानाहाराश्च जीवन्ति पुण्यपापनिमित्ततः / नवयोजनसाहस्त्रं वर्षमेतत् प्रकीर्तितम् / कर्मभूमिरियं विप्रा नराणामधिकारिणाम्
পুণ্য-পাপৰ নিমিত্ত অনুসাৰে প্ৰাণীসকলে নানাবিধ আহাৰে জীৱন ধাৰে। ইয়াৰ বিস্তাৰ নব সহস্ৰ যোজন বুলি কীৰ্তিত, আৰু বছৰৰ মানো তেনেদৰেই প্ৰখ্যাত। হে বিপ্ৰসকল, এই ভূমি অধিকাৰী মানুহৰ কৰ্মভূমি।
Verse 22
महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः / विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः
মহেন্দ্ৰ, মালয়, সহ্য, শুক্তিমান, ঋক্ষপৰ্বত; লগতে বিন্ধ্য আৰু পাৰিয়াত্ৰ—এইসকলেই ইয়াৰ সাত কুলপৰ্বত (প্ৰধান পৰ্বতশ্ৰেণী)।
Verse 23
इन्द्रद्युम्नः कशेरुमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् / नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वस्त्वथ वारुणः
ইন্দ্ৰদ্যুম্ন, কশেৰুমান, তাম্ৰবৰ্ণ আৰু গভস্তিমান; তদ্ৰূপ নাগদ্বীপ আৰু সৌম্য; তাৰ পিছত গন্ধৰ্ব আৰু বাৰুণ—এইসকল পুৰাণোক্ত প্ৰসিদ্ধ দ্বীপ-প্ৰদেশ।
Verse 24
अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः / योजनानां सहस्त्रं तु द्वीपो ऽयं दक्षिणोत्तरः
ইয়েই তেওঁলোকৰ মাজত নবম দ্বীপ, সাগৰেৰে পৰিবেষ্টিত। এই দ্বীপ দক্ষিণৰ পৰা উত্তৰলৈ এক সহস্ৰ যোজন বিস্তৃত।
Verse 25
पूर्वे किरातास्तस्यान्ते पशिचमे यवनास्तथा / ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्य मध्ये शूद्रास्तथैव च
ইয়াৰ পূবফালে কিৰাতসকল থাকে আৰু পশ্চিমৰ অন্তিম প্ৰান্তত যবনসকল। মাজভাগত ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু তদ্ৰূপ শূদ্ৰসকলেও বাস কৰে।
Verse 26
इज्यायुद्धवणिज्याभिर्वर्तयन्त्यत्र मानवाः / स्त्रवन्ते पावना नद्यः पर्वतेभ्यो विनिः सृताः
ইয়াত মানুহে যজ্ঞ-উপাসনা, যুদ্ধ আৰু বাণিজ্যৰ দ্বাৰা জীৱিকা চলায়। পৰ্বতৰ পৰা উৎসাৰিত পাৱন নদীবোৰ প্ৰবাহিত হয়।
Verse 27
शतद्रुश्चन्द्रभागा च सरयूर्यमुना तथा / इरावती वितस्ता च विपाशा देविका कुहूः
শতদ্ৰু, চন্দ্ৰভাগা, সৰযূ আৰু যমুনা; ইৰাৱতী, বিতস্তা, বিপাশা, দেৱিকা আৰু কুহূ—এই সকলো প্ৰসিদ্ধ পাৱন নদী।
Verse 28
गोमती धूतपापा च बाहुदा च दृषद्वती / कौशिकी लोहिता चैव हिमवत्पादनिः सृताः
গোমতী, ধূতপাপা, বাহুদা আৰু দৃষদ্বতী; লগতে কৌশিকী আৰু লোহিতা—এই সকলো হিমৱতৰ চৰণৰ পৰা উৎসাৰিত পবিত্ৰ নদীধাৰা বুলি কোৱা হয়।
Verse 29
वेदस्मृतिर्वेदवती व्रतघ्नी त्रिदिवा तथा / पर्णाशा वन्दना चैव सदानीरा मनोरमा
বেদস্মৃতি, বেদৱতী, ব্ৰতঘ্নী আৰু ত্ৰিদিবা; লগতে পৰ্ণাশা, বন্দনা, সদানীরা আৰু মনোৰমা—এই পুণ্যনদীসমূহ স্মৰণ আৰু বন্দনাযোগ্য।
Verse 30
चर्मण्वती तथा दूर्या विदिशा वेत्रवत्यपि / शिग्रुः स्वशिल्पापि तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः
চর্মণ্বতী, দূৰ্যা, বিদিশা আৰু বেত্ৰৱতী; লগতে শিগ্ৰু আৰু স্বশিল্পা—এই সকলো পৰম্পৰাত পাৰিয়াত্ৰ পৰ্বতাঞ্চলৰ আশ্ৰিত বুলি স্মৃত।
Verse 31
नर्मदा सुरसा शोण दशार्णा च महानदी / मन्दाकिनी चित्रकूटा तामसी च पिशाचिका
নর্মদা, সুৰসা, শোণ, দশাৰ্ণা আৰু মহানদী; মন্দাকিনী, চিত্ৰকূটৰ ধাৰা, তামসী আৰু পিশাচিকা—এইবোৰো পুণ্যনদী, স্মৰণীয়।
Verse 32
चित्रोत्पला विपाशा च मञ्जुला वालुवाहिनी / ऋक्षवत्पादजा नद्यः सर्वपापहरा नृणाम्
চিত্ৰোৎপলা, বিপাশা, মঞ্জুলা আৰু বালুবাহিনী—ঋক্ষৱৎ পৰ্বতৰ চৰণৰ পৰা জন্মা এই নদীসমূহে মানুহৰ সকলো পাপ হৰণ কৰে।
Verse 33
तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या शीघ्रोदा च महानदी / वेण्या वैतरणी चैव बलाका च कुमुद्वती
তাপী, পয়োষ্ণী, নিৰ্বিন্ধ্যা, শীঘ্ৰোদা আৰু মহানদী; লগতে বেণ্যা, বৈতৰণী, বলাকা আৰু কুমুদ্বতী—এই সকলো নদী পুণ্য তীৰ্থজল বুলি ঘোষিত।
Verse 34
तोया चैव महागैरी दुर्गा चान्तः शिला तथा / विन्ध्यपादप्रसूतास्ता नद्यः पुण्यजलाः शुभाः
একেদৰে তোয়া, মহাগৈৰী, দুৰ্গা আৰু অন্তঃশিলা—বিন্ধ্য পৰ্বতৰ পাদদেশৰ পৰা উৎপন্ন—শুভ আৰু পুণ্যজলধাৰী পাৱন নদী।
Verse 35
सोदावरी भीमरथी कृष्णा वर्णा च मत्सरी / तुङ्गभ्द्रा सुप्रयोगा कावेरी च द्विजोत्तमाः / दक्षिणापथगा नद्यः सह्यपादविनिः सृताः
হে দ্বিজোত্তম! গোদাৱৰী, ভীমৰথী, কৃষ্ণা, বৰ্ণা, মত্সৰী, তুঙ্গভদ্ৰা, সুপ্ৰয়োগা আৰু কাবেৰী—এই নদীবোৰ দক্ষিণাপথে বৈ সহ্য পৰ্বতৰ পাদদেশৰ পৰা নিৰ্গত।
Verse 36
ऋतुमाला ताम्रपर्णो पुष्पवत्युत्पलावती / मलयान्निः सृता नद्यः सर्वाः शीतजलाः स्मृताः
ঋতুমালা, তাম্ৰপৰ্ণী, পুষ্পৱতী আৰু উৎপলাৱতী—মলয় পৰ্বতৰ পৰা নিৰ্গত এই নদীবোৰ সকলো শীতল জলধাৰী বুলি স্মৃত।
Verse 37
ऋषिकुल्या त्रिसामा च मन्दगा मन्दगामिनी / रूपा पालासिनी चैव ऋषिका वंशकारिणी / शुक्तिमत्पादसंजाताः सर्वपापहरा नृणाम्
ঋষিকুল্যা, ত্ৰিসামা, মন্দগা, মন্দগামিনী, ৰূপা, পালাসিনী, ঋষিকা আৰু বংশকাৰিণী—শুক্তিমতৰ পাদৰ পৰা জন্মা এই নদীবোৰে নৰলোকৰ সকলো পাপ হৰণ কৰে।
Verse 38
आसां नद्युपनद्यश्च शतशो द्विजपुङ्गवाः / सर्वपापहराः पुण्याः स्नानदानादिकर्मसु
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল! এই নদী আৰু উপনদীসমূহ শত শত; ইহঁত পৰম পৱিত্ৰ আৰু স্নান, দান আদি কৰ্মত সকলো পাপ হৰণ কৰে।
Verse 39
तास्विमे कुरुपाञ्चाला मध्यदेशादयो जनाः / पूर्वदेशादिकाश्चैव कामरूपनिवासिनः
সেই দেশসমূহত কুরু-পাঞ্চাল, মধ্যদেশ আদি জনসকল বাস কৰে; তদুপৰি পূৰ্বদেশৰ লোকসকলেও, কামৰূপবাসীসহ, তাতেই থাকে।
Verse 40
पुण्ड्राः कलिङ्गामगधा दाक्षिणात्याश्चकृत्स्नशः / तथापरान्ताः सौराष्ट्राः शूद्राभीरास्तथार्ऽबुदाः
পুণ্ড্ৰ, কলিঙ্গ, মগধ আৰু সমগ্ৰ দক্ষিণদেশীয় জনসকল; তদুপৰি অপৰান্ত, সৌরাষ্ট্র, শূদ্ৰ, আভীৰ আৰু অৰ্বুদবাসীসকলেও (গণিত)।
Verse 41
मालका मालवाश्चैव पारियात्रनिवासिनः / सौवीराः सैन्धवा हूणा शाल्वाः कल्पनिवासिनः
মালক আৰু মালৱ—পাৰিয়াত্ৰ অঞ্চলত বাস কৰা; আৰু সৌবীৰ, সৈন্ধৱ, হূণ, শাল্ব—ইহঁত নিজ নিজ দেশত বসবাস কৰা জন বুলি কোৱা হয়।
Verse 42
मद्रा रामास्तथाम्बष्ठाः पारसीकास्तथैव च / आसां पिबन्ति सलिलं वसन्ति सरितां सदा
মদ্ৰ, ৰামা, অম্বষ্ঠ আৰু পাৰসীকো; ইহঁতে সেই (নদীসমূহৰ) জল পান কৰে আৰু সদায় নদীতীৰত বাস কৰে।
Verse 43
चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो ऽब्रुवन् / कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चान्यत्र न क्वचित्
ঋষি-কবিসকলে কৈছে যে ভাৰতবৰ্ষত চাৰি যুগ—কৃত, ত্ৰেতা, দ্বাপৰ আৰু কলি; অন্য ক’তো এইদৰে নাই।
Verse 44
यानि किंपुरुषाद्यानि वर्षाण्यष्टौ महर्षयः / न तेषु शोको नायासो नोद्वेगः क्षुद्भयं न च
হে মহর্ষিসকল, কিম্পুৰুষ আদি আটটা বৰ্ষত শোক নাই, আয়াস নাই, উদ্বেগ নাই; ক্ষুধা-ভয়ো নাই।
Verse 45
स्वस्थाः प्रजा निरातङ्काः सर्वदुः खविवर्जिताः / रमन्ति विविधैर्भावैः सर्वाश्च स्थिरयौवनाः
সেই ঠাইৰ প্ৰজা সুস্থ, নিৰাতংক আৰু সকলো দুখৰ পৰা মুক্ত। তেওঁলোকে নানাবিধ শুভ ভাবত আনন্দ কৰে, আৰু সকলোৰে যৌৱন স্থিৰ আৰু বলৱন্ত থাকে।
Frequently Asked Questions
Bhārata is presented as karmabhūmi with multiple varṇas, diverse duties, and a short maximum lifespan (100 years), where merit and demerit shape conditions; other varṣas are depicted as largely sorrowless realms with long lifespans and steady devotion, lacking hunger, fear, and agitation.
Alongside Viṣṇu-centered devotion (Harivarṣa worship of Nārāyaṇa and descriptions of Vāsudeva’s vimāna), the chapter explicitly includes uninterrupted worship of Mahādeva (Śiva) in Candra-dvīpa, indicating a non-exclusive sacred map where multiple forms of Īśvara are honored within one cosmological order.