Adhyaya 28
Kali-yuga Doṣas, the Supremacy of Rudra as Refuge, and the Closure of the Manvantara Teaching
পূৰ্ব অধ্যায় শেষ হোৱাৰ পিছত ব্যাসে তিষ্য/কলিযুগৰ লক্ষণ বৰ্ণনা কৰে—সমাজ আৰু যজ্ঞকর্মত বিশৃঙ্খলা, দুৰ্ভিক্ষ‑অনাবৃষ্টি‑ৰোগে ভয়, বেদাধ্যয়ন আৰু শ্রৌত‑স্মাৰ্ত আচাৰৰ ক্ষয়। বৰ্ণাশ্ৰম সমালোচনাত দ্বিজসকলৰ দুষ্কর্ম, বিধিৰ সংকৰ, আৰু বাহিৰে ত্যাগী দেখুৱাই ভিতৰে শূন্য ধৰ্মাচৰণক কালের প্ৰভাৱত যুগান্ত-দোষ বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত গ্ৰন্থে উপায় দেখুৱায়—কলিত ৰুদ্ৰ/মহাদেৱেই পৰাত্পৰ প্ৰভু, একমাত্ৰ শুদ্ধিকৰ্তা আৰু শৰণ; নমস্কাৰ, ধ্যান আৰু দান বিশেষ ফলদায়ক। তাৰপিছত শিৱৰ দীঘল স্তোত্ৰ আহে; তেওঁৰ বিশ্বাত্মক আৰু যোগাত্মক স্বৰূপ বৰ্ণনা কৰি তেওঁক সংসাৰ-তাৰক ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। এক মন্বন্তৰ আৰু এক কল্প জানিলে সকলো চক্রৰ ধাৰা বুজা যায় বুলি উপদেশ বিস্তাৰিত হয়। শেষত অৰ্জুনৰ অচল ভক্তি, ব্যাসৰ আশীৰ্বাদ, আৰু ব্যাস বিষ্ণুৰ প্ৰকাশ—এই স্পষ্ট স্বীকৃতিয়ে আগলৈ ধৰ্ম‑ভক্তি শিক্ষাৰ ধাৰাবাহিকতা সাজি তোলে।
Shlokas
Verse 1
इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तविंशो ऽध्यायः व्यास उवाच तिष्ये मायामसूयां च वधं चैव तपस्विनाम् / साधयन्ति नरा नित्यं तमसा व्याकुलीकृताः
এইদৰে শ্ৰীকূর্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ পূৰ্ববিভাগৰ সপ্তবিংশ অধ্যায় সমাপ্ত। ব্যাসে ক’লে—তিষ্য (কলি) যুগত তমসে ব্যাকুল মানুহে নিত্য কপট-মায়া, অসূয়া আৰু তপস্বীৰ বধ পৰ্যন্তও সাধন কৰে।
Verse 2
कलौ प्रमारको रोगः सततं क्षुद् भयं तथा / अनावृष्टिभयं घोरं देशानां च विपर्ययः
কলিযুগত মাৰাত্মক ৰোগ ব্যাপন কৰিব; সদায় ক্ষুধাৰ ভয় থাকিব, ভয়ংকৰ অনাবৃষ্টিৰ আশংকাও থাকিব; আৰু দেশসমূহত বিপৰ্যয় আৰু বিশৃঙ্খলা হ’ব।
Verse 3
अधार्मिका अनाचारा महाकोपाल्पचेतसः / अनृतं वदन्ति ते लुब्धास्तिष्ये जाताः सुदुः प्रजाः
তিষ্য (কলি) যুগত প্ৰজা অতি দুখীয়া হৈ জন্মে—অধাৰ্মিক, অনাচাৰী, মহাক্ৰোধী আৰু অল্পবুদ্ধি; লোভে চালিত হৈ সিহঁতে মিছা কথা কয়।
Verse 4
दुरिष्टैर्दुरधीतैश्च दुराचारैर्दुरागमैः / विप्राणां कर्मदोषैश्च प्रजानां जायते भयम्
দুৰিষ্ট যজ্ঞ, কুঅধ্যয়ন, দুৰাচাৰ আৰু বিপথগামী আগমৰ দ্বাৰা—আৰু বিপ্ৰসকলৰ কৰ্মদোষে—প্ৰজাৰ মাজত ভয় জন্মে।
Verse 5
नाधीयते कलौ वेदान् न यजन्ति द्विजातयः / यजन्त्यन्यायतो वेदान् पठन्ते चाल्पबुद्धयः
কলিযুগত বেদৰ যথাবিধি অধ্যয়ন নহয়, দ্বিজসকলেও যজ্ঞ নকৰে; অল্পবুদ্ধিসকলে বেদ পাঠ কৰিও বিধিবিৰুদ্ধ আৰু অন্যায়ভাবে কৰ্ম কৰে।
Verse 6
शूद्राणां मन्त्रयौनैश्च संबन्धो ब्राह्मणैः सह / भविष्यति कलौ तस्मिञ् शयनासनभोजनैः
সেই কলিযুগত শূদ্ৰসকলৰ ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে মন্ত্ৰকৰ্ম আৰু যৌনসম্পৰ্কৰ দ্বাৰা সংযোগ হ’ব; আৰু শয্যা, আসন, ভোজনো একেলগে ভাগ কৰিব।
Verse 7
राजानः सूद्रभूयिष्ठा ब्राह्मणान् बाधयन्ति च / भ्रूणहत्या वीरहत्या प्रजायेते नरेश्वर
হে নৰেশ্বৰ! ৰজাসকল শূদ্ৰসদৃশ আচৰণত প্ৰবল হৈ ব্ৰাহ্মণসকলক বাধা দিব; আৰু সেই অধৰ্মৰ পৰা ভ্ৰূণহত্যা আৰু বীৰহত্যাৰ পাপ জন্মিব।
Verse 8
स्नानं होमं जपं दानं देवतानां तथार्ऽचनम् / अन्यानि चैव कर्माणि न कुर्वन्ति द्विजातयः
স্নান, হোম, জপ, দান আৰু দেৱতাৰ অৰ্চনা—আৰু অন্যান্য বিধিনিয়ত কৰ্ম—দ্বিজসকলে যথাবিধি নকৰে।
Verse 9
विनिन्दन्ति महादेवं ब्राह्मणान् पुरुषोत्तमम् / आम्नायधर्मशास्त्राणि पुराणानि कलौ युगे
কলিযুগত মানুহে মহাদেৱ, ব্ৰাহ্মণসকল আৰু পুৰুষোত্তম পৰমেশ্বৰক নিন্দা কৰে; লগতে আম্নায় পৰম্পৰা, ধৰ্মশাস্ত্ৰ আৰু পুৰাণকো অৱমাননা কৰে।
Verse 10
कुर्वन्त्यवेददृष्टानि कर्माणि विविधानि तु / स्वधर्मे ऽभिरुचिर्नैव ब्राह्मणानां प्रिजायते
তেওঁলোকে বেদে অনুমোদিত নহোৱা নানা ধৰণৰ কৰ্ম কৰে; সেয়েহে ব্ৰাহ্মণসকলৰ মাজত স্বধৰ্মৰ প্ৰতি সত্য অনুৰাগ জন্মে নাহে।
Verse 11
कुशीलचर्याः पाषण्डैर्वृथारूपैः समावृताः / बहुयाचनको लोको भविष्यति परस्परम्
মানুহ নীচ আচৰণ আৰু পাষণ্ডসকলৰ ফোঁপোলা বেশে আচ্ছন্ন হ’ব; সমাজে পৰস্পৰে পৰস্পৰৰ পৰা নিৰন্তৰ বহু যাচনা কৰিব।
Verse 12
अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः / प्रमदाः केशशूलिन्यो भविष्यन्ति कलौ युगे
কলিযুগত জনপদসমূহ ‘অট্টশূল’ সদৃশ তীব্ৰ বেদনাৰে পীড়িত হ’ব; চতুষ্পথত ‘শিৱশূল’ৰ চিহ্ন দেখা যাব; আৰু নাৰীসকল কেশ-বেদনাৰে কষ্ট পাব।
Verse 13
शुक्लदन्ताजिनाख्याश्च मुण्डाः काषायवाससः / शूद्रा धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते समुपस्थिते
যুগান্ত ওচৰালে শূদ্ৰসকলে ‘ধৰ্ম’ আচৰণ কৰিবলৈ ধৰিব; শুভ্ৰ দাঁত দেখুৱাই, নিজকে ‘অজিনধাৰী’ বুলি ক’ব, মুণ্ডিত মস্তক আৰু কাষায় বসন পৰিধান কৰিব।
Verse 14
शस्यचौरा भविष्यन्ति तथा चैलाभिमर्षिणः / चौराश्चौरस्य हर्तारो हर्तुर्हर्ता तथापरः
থিয় হৈ থকা শস্য চুৰি কৰা চোৰ হ’ব, আৰু বস্ত্ৰ ছিনাই লোৱা লোকো থাকিব। চোৰে চোৰক লুটিব; এজন লুটেৰাই আন এজন লুটেৰাৰ দ্বাৰা লুটিত হ’ব—লুটৰ ওপৰত লুট চলিব।
Verse 15
दुः खप्रचुरताल्पायुर्देहोत्सादः सरोगता / अधर्माभिनिवेशित्वात् तमोवृत्तं कलौ स्मृतम्
কলিযুগত জীৱসকল অধৰ্মত গভীৰভাৱে আসক্ত হয়; সেয়ে ইয়াক তামসিক অৱস্থা বুলি স্মৰণ কৰা হয়—দুখৰ প্ৰাচুৰ্য, স্বল্পায়ু, দেহক্ষয় আৰু সৰ্বত্ৰ ৰোগ।
Verse 16
काषायिणो ऽथ निर्ग्रन्थास्तथा कापालिकाश्च ये / वेदविक्रयिणश्चान्ये तीर्थविक्रयिणः परे
তেতিয়া কেৱল কাষায় বসনধাৰী, ‘নিৰ্গ্ৰন্থ’ বুলি কোৱা, আৰু কপালধাৰী কপালিকো থাকিব। কিছুমানে বেদৰ বেচা-কিনা কৰিব, কিছুমানে তীৰ্থ বিক্ৰী কৰিব—পবিত্ৰ ধৰ্মকো বাণিজ্য বানাব।
Verse 17
आसनस्थान् द्विजान् दृष्ट्वा न चलन्त्यल्पबुद्धयः / ताडयन्ति द्विजेन्द्रांश्च शूद्रा राजोपजीविनः
আসনত বহা দ্বিজসকলক দেখি অল্পবুদ্ধিসকলে সন্মানত উঠি নাথাকে; আৰু ৰাজসেৱাত জীৱিকা কৰা শূদ্ৰসকলে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকলক আঘাতো কৰে।
Verse 18
उच्चासनस्थाः शूद्रास्तु द्विजमध्ये परन्तप / ज्ञात्वा न हिंसते राजा कलौ कालबलेन तु
হে পৰন্তপ! কলিযুগত শূদ্ৰসকলেও দ্বিজসকলৰ মাজত উচ্চাসনত বহিব; কিন্তু ই কালের প্ৰবল ব’লৰ ফল বুলি জানি ৰজাই হিংসাৰ আশ্ৰয় নলয়।
Verse 19
पुष्पैश्च हसितैश्चैव तथान्यैर्मङ्गलैर्द्विजाः / शूद्रानभ्यर्चयन्त्यल्पश्रुतभग्यबलान्विताः
অল্পশ্ৰুত, অল্পভাগ্য আৰু দুৰ্বল বিবেকযুক্ত কিছুমান দ্বিজ পুষ্প, হাঁহি আৰু অন্য (কথিত) মঙ্গলাচাৰে শূদ্ৰকো অভ্যৰ্চনা কৰে।
Verse 20
न प्रेक्षन्ते ऽर्चितांश्चापि शूद्रा द्विजवरान् नृप / सेवावसरमालोक्य द्वारि तिष्ठन्ति च द्विजाः
হে নৃপ! শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকলক বিধিপূৰ্বক সন্মান কৰা হলেও শূদ্ৰসকলে তেওঁলোকক যথোচিতভাৱে নাচায়; আৰু দ্বিজসকলে সেৱাৰ সুযোগ চাই দুৱাৰত থিয় হৈ থাকে।
Verse 21
वाहनस्थान् समावृत्य शूद्राञ् शूद्रोपजीविनः / सेवन्ते ब्राह्मणास्तत्र स्तुवन्ति स्तुतिभिः कलौ
কলিযুগত শূদ্ৰৰ আশ্ৰয়ত জীৱিকা কৰা ব্ৰাহ্মণসকলে বাহন-স্থানত একত্ৰ হৈ শূদ্ৰক সেবা কৰিব আৰু চাটুকাৰ স্তুতিয়ে তেওঁলোকক প্ৰশংসা কৰিব।
Verse 22
अध्यापयन्ति वै वेदाञ् शूद्राञ् शूद्रोपजीविनः / पठन्ति वैदिकान् मन्त्रान् नास्तिक्यं घोरमाश्रिताः
শূদ্ৰৰ সেৱাত জীৱিকা কৰা লোকসকলে শূদ্ৰক বেদো পঢ়ায়; আৰু ভয়ংকৰ নাস্তিক্য আশ্ৰয় কৰি বৈদিক মন্ত্ৰ পাঠ কৰে।
Verse 23
तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजोत्तमाः / यतयश्च भविष्यन्ति शतशो ऽथ सहस्त्रशः
হে দ্বিজোত্তম! তপস্যা আৰু যজ্ঞৰ ফল বিক্ৰী কৰা ব্ৰাহ্মণো হ’ব; আৰু যতি-সন্ন্যাসীও শত শত, সহস্ৰ সহস্ৰ সংখ্যাত উদ্ভৱ হ’ব।
Verse 24
नाशयन्ति ह्यधीतानि नाधिगच्छन्ति चानघ / गायन्ति लौकिकैर्गानैर्दैवतानि नराधिप
হে অনঘ! তেওঁলোকে অধ্যয়ন কৰা বিদ্যাও নষ্ট কৰে আৰু তত্ত্বজ্ঞান লাভ নকৰে। হে নৰাধিপ! তেওঁলোকে কেৱল লৌকিক গীতৰে দেৱতাসকলক গায়।
Verse 25
वामपाशुपताचारास्तथा वै पाञ्चरात्रिकाः / भविष्यन्ति कलौ तस्मिन् ब्राह्मणाः क्षत्रियास्तथा
সেই কলিযুগত বাম-পাশুপত আচাৰ অনুসৰণ কৰা আৰু পাঞ্চৰাত্ৰ পৰম্পৰাত নিষ্ঠ—এমন ব্ৰাহ্মণ আৰু ক্ষত্ৰিয়ো উদ্ভৱ হ’ব।
Verse 26
ज्ञानकर्मण्युपरते लोके निष्क्रियतां गते / कीटमूषकसर्पाश्च धर्षयिष्यन्ति मानवान्
যেতিয়া লোক সত্যজ্ঞান আৰু ধৰ্মকৰ্ম—দুয়োটাৰ পৰা বিমুখ হৈ নিষ্ক্ৰিয়তাত পৰিব, তেতিয়া কীট, মূষক আৰু সৰ্পেও মানুহক উৎপীড়ন কৰি দমন কৰিব।
Verse 27
कुर्वान्ति चावताराणि ब्राह्मणानां कुलेषु वै / दधीचशापनिर्दग्धाः पुरा दक्षाध्वरे द्विजाः
তেওঁলোকে ব্ৰাহ্মণৰ কুলতেই অৱতাৰ গ্ৰহণ কৰে। পুৰ্বে দক্ষৰ যজ্ঞত সেই দ্বিজসকল দধীচিৰ শাপত দগ্ধ হৈছিল।
Verse 28
निन्दन्ति च महादेवं तमसाविष्टचेतसः / वृथा धर्मं चरिष्यन्ति कलौ तस्मिन् युगान्तिके
সেই কলিযুগত, যুগান্তৰ ওচৰত, তমসে আৱৃতচিত্ত লোকসকলে মহাদেৱক নিন্দা কৰিব; আৰু ধৰ্মাচৰণো ব্যৰ্থ কৰিব—অন্তঃসত্যবিহীন বাহ্য আচাৰমাত্ৰ।
Verse 29
ये चान्ये शापनिर्दग्धा गौतमस्य महात्मनः / सर्वे ते च भविष्यन्ति ब्राह्मणाद्याः स्वजातिषु
মহাত্মা গৌতমৰ শাপত দগ্ধ হোৱা আন সকলেও ব্ৰাহ্মণ আদি নিজৰ নিজৰ জাতিত পুনৰ জন্ম লাভ কৰিব।
Verse 30
विनिन्दन्ति हृषीकेशं ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिनः / वेदबाह्यव्रताचारा दुराचारा वृथाश्रमाः
তেওঁলোকে হৃষীকেশক আৰু ব্ৰহ্মবাদী ব্ৰাহ্মণসকলক নিন্দা কৰে; বেদবাহ্য ব্ৰত-আচাৰ ধৰি দুঃআচাৰী হয় আৰু নামমাত্ৰ আশ্ৰমী হৈ আশ্ৰমজীৱন বৃথা কৰে।
Verse 31
मोहयन्ति जनान् सर्वान् दर्शयित्वा फलानि च / तमसाविष्टमनसो वैडालवृत्तिकाधमाः
ফল দেখুৱাই তেওঁলোকে সকলো লোকক মোহিত কৰে; তমসে আৱৃত মনৰ সেই অধমসকলে বিড়ালসদৃশ কপট আৰু চৌৰ্যবৃত্তিৰে জীৱন যাপন কৰে।
Verse 32
कलौ रुद्रो महादेवो लोकानामीश्वरः परः / न देवता भवेन्नृणां देवतानां च दैवतम्
কলিযুগত ৰুদ্ৰ—মহাদেৱ—লোকসমূহৰ পৰম ঈশ্বৰ; মানুহৰ বাবে অন্য কোনো দেৱতা নাই, আৰু দেৱতাসকলৰ বাবেও তেওঁ-ই পৰম দেৱতা।
Verse 33
करिष्यत्यवताराणि शङ्करो नीललोहितः / श्रौतस्मार्तप्रतिष्ठार्थं भक्तानां हितकाम्यया
শ্ৰৌত আৰু স্মাৰ্ত পৰম্পৰাৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ বাবে, ভক্তসকলৰ হিতকামনাৰে, নীললোহিত শংকৰে অৱতাৰ গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 34
उपदेक्ष्यति तज्ज्ञानं शिष्याणां ब्रह्मसंज्ञितम् / सर्ववेदान्तसारं हि धर्मान् वेदनिदर्शितान्
তেওঁ শিষ্যসকলক ব্ৰহ্ম-সঞ্জ্ঞিত সেই জ্ঞান উপদেশ দিব—যি সমগ্ৰ বেদান্তৰ সাৰ; আৰু বেদে নিৰ্দেশিত আৰু প্ৰতিষ্ঠিত ধৰ্মসমূহো প্ৰকাশ কৰিব।
Verse 35
ये तं विप्रा निषेवन्ते येन केनोपचारतः / विजित्यकलिजान् दोषान् यान्ति ते परमं पदम्
যিসকল ব্ৰাহ্মণে যিকোনো সেৱা-উপচাৰেৰে তেওঁৰ সান্নিধ্য গ্ৰহণ কৰে, তেওঁলোকে কলিযুগজাত দোষ জয় কৰি পৰম পদলৈ যায়।
Verse 36
अनायासेन सुमहत् पुण्यमाप्नोति मानवः / अनेकदोषदुष्टस्य कलेरेष महान् गुणः
অল্প প্ৰয়াসতেই মানুহে অতি মহান পুণ্য লাভ কৰে; বহু দোষে দুষ্ট কলিযুগৰ এইয়েই মহাগুণ।
Verse 37
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन प्राप्य माहेश्वरं युगम् / विशेषाद् ब्राह्मणो रुद्रमीशानं शरणं व्रजेत्
সেয়ে সকলো প্ৰচেষ্টাৰে মাহেশ্বৰ যুগ প্ৰাপ্ত কৰি, বিশেষকৈ ব্ৰাহ্মণে ৰুদ্ৰ—ঈশান প্ৰভু—ৰ শৰণ ল’ব লাগে।
Verse 38
ये नमन्ति विरूपाक्षमीशानं कृत्तिवाससम् / प्रसन्नचेतसो रुद्रं ते यान्ति परमं पदम्
যিসকলে প্ৰসন্ন আৰু শান্তচিত্তে ৰুদ্ৰ—বিৰূপাক্ষ, ঈশান, কৃত্তিবাস—ক প্ৰণাম কৰে, তেওঁলোকে পৰম পদ লাভ কৰে।
Verse 39
यथा रुद्रनमस्कारः सर्वकर्मफलो ध्रुवम् / अन्यदेवनमस्कारान्न तत्फलमवाप्नुयात्
যেনেদৰে ৰুদ্ৰক নমস্কাৰ কৰিলে নিশ্চিতভাৱে সকলো ধৰ্মকৰ্মৰ ফল লাভ হয়, তেনেদৰে অন্য দেৱতাক কেৱল প্ৰণাম কৰিলে সেই একে ফল নাপায়।
Verse 40
एवंविधे कलियुगे दोषाणामेकशोधनम् / महादेवनमस्कारो ध्यानं दानमिति श्रुतिः
এনেধৰণৰ কলিযুগত দোষৰ একমাত্ৰ শোধন আছে—মহাদেৱক নমস্কাৰ; লগতে ধ্যান আৰু দান—এনেকৈয়ে শ্রুতি কয়।
Verse 41
तस्मादनीश्वरानन्यान् त्यक्त्वा देवं महेश्वरम् / समाश्रयेद् विरूपाक्षं यदीच्छेत् परमं पदम्
সেয়ে যিসকল প্ৰকৃত ঈশ্বৰ নহয়, তেনে অন্য সকলোকে ত্যাগ কৰি, পৰম পদ বিচাৰিলে বিৰূপাক্ষ মহেশ্বৰ দেৱৰ সম্পূৰ্ণ শৰণ ল’ব লাগে।
Verse 42
नार्चयन्तीह ये रुद्रं शिवं त्रिदशवन्दितम् / तेषां दानं तपो यज्ञो वृथा जीवितमेव च
যিসকলে ইয়াত ত্ৰিদশে বন্দনা কৰা ৰুদ্ৰ-শিৱক আৰাধনা নকৰে, তেওঁলোকৰ দান, তপ, যজ্ঞ সকলো বৃথা; তেওঁলোকৰ জীৱনো নিষ্ফল হয়।
Verse 43
नमो रुद्राय महते देवदेवाय शूलिने / त्र्यम्बकाय त्रिनेत्राय योगिनां गुरवे नमः
মহান ৰুদ্ৰক নমস্কাৰ—দেৱদেৱ, শূলধাৰী; ত্ৰ্যম্বক, ত্ৰিনেত্ৰ; যোগীসকলৰ গুৰুক নমঃ।
Verse 44
नमो ऽस्तु वामदेवाय महादेवाय वेधसे / शंभवे स्थाणवे नित्यं शिवाय परमेष्ठिने / नमः शोमाय रुद्राय महाग्रासाय हेतवे
বামদেৱ, মহাদেৱ, বিধাতা বেধসলৈ নমস্কাৰ। শম্ভু, স্থাণু, শিৱ, পৰমেষ্ঠীলৈ নিত্য প্ৰণাম। সোম, ৰুদ্ৰ, মহাগ্ৰাস আৰু আদিকাৰণ হেতুলৈ নমঃ।
Verse 45
प्रपद्ये ऽहं विरूपाक्षं शरण्यं ब्रह्मचारिणम् / महादेवं महायोगमीशानं चाम्बिकापतिम्
মই বিৰূপাক্ষ—শৰণদাতা ব্ৰহ্মচাৰী—ৰ শৰণ লওঁ; তেৱেঁই মহাদেৱ, মহাযোগী, ঈশান আৰু অম্বিকাপতি।
Verse 46
योगिनां योगदातारं योगमायासमावृतम् / योगिनां कुरुमाचार्यं योगिगम्यं पिनाकिनम्
মই পিনাকী শিৱক প্ৰণাম কৰোঁ—যিজনে যোগীসকলক যোগ দান কৰে, নিজৰ যোগমায়াৰে আৱৃত, সাধনাচাৰ্য ৰূপে যোগীসকলৰ আচার্য, আৰু যোগেৰে মাত্ৰ গম্য।
Verse 47
संसारतारणं रुद्रं ब्रह्माणं ब्रह्मणो ऽधिपम् / शाश्वतं सर्वगं ब्रह्मण्यं ब्राह्मणप्रियम्
মই ৰুদ্ৰক আৰাধনা কৰোঁ—যিজনে সংসাৰ পাৰ কৰায়; যিজনে ব্ৰহ্মাস্বৰূপ আৰু ব্ৰহ্মৰ অধিপতি; শাশ্বত, সৰ্বব্যাপী, বেদধৰ্মৰ পালক আৰু ব্ৰাহ্মণপ্ৰিয়।
Verse 48
कपर्दिनं कालमूर्तिममूर्ति परमेश्वरम् / एकमूर्ति महामूर्ति वेदवेद्यं दिवस्पतिम्
মই কপৰ্দীক পূজা কৰোঁ—যিজনে কালমূৰ্তি হয়েও অমূৰ্ত; পৰমেশ্বৰ; একমূৰ্তি হয়েও মহামূৰ্তি; বেদে বেদ্য আৰু দিব্যলোকৰ অধিপতি।
Verse 49
नीलकण्ठं विश्वमूर्ति व्यापिनं विश्वरेतसम् / कालाग्निं कालदहनं कामदं कामनाशनम्
নীলকণ্ঠ, বিশ্বমূর্তি, সৰ্বব্যাপী আৰু বিশ্ববীজ প্ৰভুক নমস্কাৰ। কালাগ্নি, কালদহন, কামদাতা আৰু কামনানাশকক বন্দনা।
Verse 50
नमस्ये गिरिशं देवं चन्द्रावयवभूषणम् / विलोहितं लेलिहानमाहित्यं परमेष्ठिनम् / उग्रं पशुपतिं भीमं भास्करं तमसः परम्
চন্দ্ৰ যাঁৰ অংগভূষণ, সেই গিৰীশ দেৱক মই নমস্কাৰ কৰোঁ। ৰক্তাভ, জ্বলি উঠা আৰু যেন সকলো লোক লেলিহান হৈ গ্ৰাস কৰা, সৰ্বব্যাপী পৰমেষ্ঠিক; আৰু উগ্ৰ-ভীম পশুপতি, সূৰ্যসম জ্যোতি, তমস্ (অজ্ঞান) অতিক্ৰমী প্ৰভুক বন্দনা।
Verse 51
इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै समासतः / अतीतानागतानां वै यावन्मन्वन्तरक्षयः
এইদৰে যুগসমূহৰ লক্ষণ সংক্ষেপে কোৱা হ’ল—অতীত আৰু আগত যুগসমূহৰ—মন্বন্তৰৰ অন্ত পৰ্যন্ত।
Verse 52
मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै / व्याख्यातानि न संदेहः कल्पः कल्पेन चैव हि
এটা মন্বন্তৰ বৰ্ণনা কৰিলেই আন সকলো অন্তৰচক্ৰো ব্যাখ্যাত হয়—সন্দেহ নাই। তেনেদৰে এটা কল্প ব্যাখ্যা কৰিলে আন কল্পসমূহো বুজা যায়, কিয়নো ধাৰা একে।
Verse 53
मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेषु वै / तुल्याभिमानिनः सर्वे नामरूपैर्भवन्त्युत
সকলো মন্বন্তৰত—অতীত আৰু ভবিষ্যৎ—সকলো জীৱ স্বাভিমানত সমান; সিহঁত নাম-ৰূপৰ দ্বাৰা পুনঃ পুনঃ প্ৰকাশ পায়।
Verse 54
एवमुक्तो भगवता किरीटी श्वेतवाहनः / बभार परमां भक्तिमीशाने ऽव्यभिचारिणीम्
ভগৱানে এনেদৰে কোৱাৰ পিছত, কিৰীটধাৰী শ্বেতবাহন বীৰে ঈশানত পৰম, অব্যভিচাৰিণী ভক্তি ধাৰণ কৰিলে।
Verse 55
नमश्चकार तमृषिं कृष्णद्वैपायनं प्रभुम् / सर्वज्ञं सर्वकर्तारं स्क्षाद् विष्णुं व्यवस्थितम्
তেওঁ সেই ঋষি কৃষ্ণদ্বৈপায়ন প্ৰভু (ব্যাস)ক নমস্কাৰ কৰিলে—যি সৰ্বজ্ঞ, সৰ্বকৰ্তা আৰু প্ৰত্যক্ষ বিষ্ণু-স্বৰূপে স্থিত।
Verse 56
तमुवाच पुनर्व्यासः पाथं परपुरञ्जयम् / कराभ्यां सुशुभाभ्यां च संस्पृश्य प्रणतं मुनिः
তাৰ পিছত মুনি ব্যাসে প্ৰণত পৰপুৰঞ্জয় পাথক ক’লে; আৰু নিজৰ দুটা সুন্দৰ হাতে স্পৰ্শ কৰি স্নেহে সম্বোধন কৰিলে।
Verse 57
धन्यो ऽस्यनुगृहीतो ऽसि त्वादृशो ऽन्यो न विद्यते / त्रैलोक्ये शङ्करे नूनं भक्तः परपुरञ्जय
তুমি ধন্য, তোমাৰ ওপৰত অনুগ্ৰহ হৈছে; তোমাৰ দৰে আন কোনো নাই। হে পৰপুৰঞ্জয়, ত্ৰৈলোক্যত তুমি নিশ্চয় শংকৰৰ ভক্ত।
Verse 58
दृष्टवानसि तं देवं विश्वाक्षं विश्वतोमुखम् / प्रत्यक्षमेव सर्वेशं रुद्रं सर्वजगद्गुरुम्
তুমি সেই দেৱক দৰ্শন কৰিছা—যাৰ চকু বিশ্ব আৰু মুখ সকলো দিশত—প্ৰত্যক্ষ সৰ্বেশ ৰুদ্ৰক, যি সমগ্ৰ জগতৰ গুৰু।
Verse 59
ज्ञानं तदैश्वरं दिव्यं यथावद् विदितं त्वया / स्वयमेव हृषीकेशः प्रीत्योवाच सनातनः
সেই দিব্য ঈশ্বৰীয় জ্ঞান তুমি যথাযথভাৱে বুজি ল’লা। তেতিয়া সনাতন হৃষীকেশ স্বয়ং প্ৰীতি আৰু স্নেহে কথা ক’লে।
Verse 60
गच्छ गच्छ स्वकं स्थानं न शोकं कर्तुमर्हसि / व्रजस्व परया भक्त्या शरण्यं शरणं शिवम्
যোৱা—যোৱা, নিজৰ স্থানলৈ উভতি যোৱা; শোক কৰা তোমাৰ উচিত নহয়। পৰম ভক্তিৰে শিৱৰ শৰণ লোৱা—তেওঁ শৰণাগতসকলৰ শৰণ্য।
Verse 61
एवमुक्त्वा स भगवाननुगृह्यार्जुनं प्रभुः / जगाम शङ्करपुरीं समाराधयितुं भवम्
এইদৰে কৈ প্ৰভু ভগৱানে অৰ্জুনক অনুগ্ৰহ কৰি, ভৱ (শিৱ)ক সম্যক আৰাধনা কৰিবলৈ শংকৰপুৰীলৈ গ’ল।
Verse 62
पाण्डवेयो ऽपि तद् वाक्यात् संप्राप्य शरणं शिवम् / संत्यज्य सर्वकर्माणि तद्भक्तिपरमो ऽभवत्
পাণ্ডবেয়ো সেই বাক্য অনুসৰি শিৱৰ শৰণ প্ৰাপ্য হ’ল; সকলো কৰ্ম ত্যাগ কৰি তেওঁ ভক্তিত পৰম পৰায়ণ হ’ল।
Verse 63
नार्जुनेन समः शंभोर्भक्त्या भूतो भविष्यति / मुक्त्वा सत्यवतीसूनुं कृष्णं वा देवकीसुतम्
শম্ভুৰ প্ৰতি ভক্তিত অৰ্জুনৰ সমান কোনো হোৱা নাই, হ’বও নাই—সত্যৱতীৰ পুত্ৰ (ব্যাস) অথবা দেৱকীৰ পুত্ৰ কৃষ্ণ ব্যতীত।
Verse 64
तस्मै भगवते नित्यं नमः सत्याय धीमते / पाराशर्याय मुनये व्यासायामिततेजसे
সেই সত্যস্বৰূপ, পৰম ধীমন্ত, পাৰাশৰ্য মুনি—অপৰিমেয় তেজস্বী বেদব্যাস ভগৱানক আমি নিত্য নমস্কাৰ কৰোঁ।
Verse 65
कृष्णद्वैपायनः साक्षाद् विष्णुरेव सनातनः / को ह्यन्यस्तत्त्वतो रुद्रं वेत्ति तं परमेश्वरम्
কৃষ্ণদ্বৈপায়ন (ব্যাস) সঁচাকৈ সনাতন বিষ্ণুৰেই প্ৰকাশ। কিয়নো সেই পৰমেশ্বৰ ৰুদ্ৰক তত্ত্বতঃ আন কোনে জানিব পাৰে?
Verse 66
नमः कुरुध्वं तमृषिं कृष्णं सत्यवतीसुतम् / पाराशर्यं महात्मानं योगिनं विष्णुमव्ययम्
সেই ঋষি কৃষ্ণদ্বৈপায়নক—সত্যৱতীসুত, পাৰাশৰ্য—মহাত্মা যোগী, অব্যয় বিষ্ণু (অৱতাৰ)ক নমস্কাৰ কৰা।
Verse 67
एवमुक्तास्तु मुनयः सर्व एव समीहिताः / प्रेणेमुस्तं महात्मानं व्यासं सत्यवतीसुतम्
এনেদৰে কোৱা হ’লে, উদ্দেশ্যত তৃপ্ত হোৱা সকলো মুনিয়ে সেই মহাত্মা সত্যৱতীসুত ব্যাসক প্ৰণাম কৰিলে।
Frequently Asked Questions
Kali is depicted as tamas-dominated: epidemics, drought and hunger fears, ritual corruption, weakened Vedic study, social disrespect and inversion, and the proliferation of outward asceticism without inner truth—producing widespread disorder and suffering.
Reverent salutation to Rudra/Mahādeva—supported by meditation and charitable giving—is named a singular purifier in Kali, yielding the fruit of sacred actions with comparatively little effort.
It prioritizes refuge in Rudra as the supreme Lord for Kali-yuga while closing by identifying Vyāsa as Viṣṇu manifest and as the knower of Rudra’s true essence—signaling a samanvaya where supreme divinity is approached through multiple orthodox idioms rather than sectarian negation.
The yuga diagnosis is grounded in kāla’s force: dharma and conduct vary by age, yet the chapter claims that understanding one Manvantara and one Kalpa reveals the repeating structure of all cycles, enabling a principled reading of decline and restoration across time.