Adhyaya 29
Avimukta-Māhātmya — Vyāsa in Vārāṇasī and Śiva’s Secret Teaching of Liberation
ব্যাসে বাৰাণসীলৈ আহি গংগাৰ তীৰত বিশ্বেশ্বৰক পূজা কৰে। তাত থকা ঋষিসকলে তেওঁক সন্মান জনাই মহাদেৱ-আশ্ৰিত, পাপনাশক মোক্ষধৰ্মৰ উপদেশ বিচাৰে। জৈমিনিয়ে ধ্যান, ধৰ্ম, সাংখ্য-যোগ, তপ, অহিংসা, সত্য, সন্ন্যাস, দান, তীৰ্থসেৱা আৰু ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহ—ইয়াৰ ভিতৰত কোনটো প্ৰধান আৰু অধিক গূঢ় ৰহস্য থাকিলে ক’বলৈ অনুৰোধ কৰে। ব্যাসে পুৰাতন প্ৰকাশন বৰ্ণনা কৰে—মেৰুত দেৱীৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত শিৱে কৈছিল যে পৰম গোপন তত্ত্ব ‘অবিমুক্ত’ অৰ্থাৎ কাশী; ই শ্ৰেষ্ঠ ক্ষেত্ৰ, য’ত কৰ্ম অক্ষয় হয়, পাপ ক্ষয় হয়, আৰু সমাজে বর্জিত লোকেও মুক্তি লাভ কৰিব পাৰে। কাশীত মৃত্যু নৰকনিবাৰক আৰু পৰম পদদায়ক; অন্য তীৰ্থৰ কথা কৈও শিৱে কাশীক সৰ্বোচ্চ স্থান দিয়ে, তাত গংগাৰ বিশেষ শক্তি আৰু কাশীত সিদ্ধ ধৰ্মকৰ্মৰ দুৰ্লভতা উল্লেখ কৰে। উপদেশ ‘তাৰক ব্ৰহ্ম’ তত্ত্বত সমাপ্ত হয়—যি মহাদেৱে অন্তকালত দান কৰে—আৰু যোগে অবিমুক্ত-তত্ত্বক ভ্ৰূমধ্য, নাভি, হৃদয় আৰু মূৰ্ধনত অন্তৰ্ন্যাস কৰাৰ কথা কোৱা হয়। শেষত ব্যাসে শিষ্যসহ কাশীত বিচৰণ কৰি পৰৱৰ্তী মোক্ষোপদেশৰ ধাৰা আগবঢ়ায়।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे अष्टाविंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः प्राप्य वाराणसीं दिव्यां कृष्णद्वैपायनो मुनिः / किमकार्षोन्महाबुद्धिः श्रोतुं कौतूहलं हि नः
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ পূৰ্ববিভাগত অষ্টাবিংশ অধ্যায়। ঋষিসকলে ক’লে—দিব্য বাৰাণসীত উপস্থিত হৈ মহাবুদ্ধি মুনি কৃষ্ণদ্বৈপায়নে কি কৰিলে? শুনিবলৈ আমাৰ গভীৰ কৌতূহল।
Verse 2
सूत उवाच प्राप्य वाराणसी दिव्यामुपस्पृश्य महामुनिः / पूजयामास जाह्नव्यां देवं विश्वेश्वरं शिवम्
সূত ক’লে—দিব্য বাৰাণসীত উপস্থিত হৈ মহামুনিয়ে পবিত্ৰ জল স্পৰ্শ কৰি শুদ্ধি লাভ কৰিলে। তাৰ পাছত জাহ্নৱী (গংগা) তীৰত বিশ্বেশ্বৰ ভগৱান শিৱক ভক্তিভাৱে পূজা কৰিলে।
Verse 3
तमागतं पुनिं दृष्ट्वा तत्र ये निवसन्ति वै / पूजयाञ्चक्रिरे व्यासं मुनयो मुनिपुङ्गवम्
সেই পুণ্য মুনিৰ আগমন দেখি তাত বাস কৰা মুনিসকলে মুনিপুঙ্গৱ ব্যাসক পূজা-সম্মান কৰিলে।
Verse 4
पप्रच्छुः प्रणताः सर्वे कथाः पापविनाशनीः / महादेवाश्रयाः पुण्या मोक्षधर्मान् सनातनान्
সকলোয়ে প্ৰণাম কৰি পাপবিনাশিনী কথা সুধিলে—মহাদেৱ-আশ্ৰিত পুণ্য আৰু মোক্ষধৰ্মৰ সনাতন নীতি।
Verse 5
स चापि कथयामास सर्वज्ञो भगवानृषिः / माहात्म्यं देवदेवस्य धर्मान् वेदनिदर्शितान्
তাৰ পাছত সৰ্বজ্ঞ ভগৱান ঋষিয়ে ক’লে—দেৱদেৱৰ মাহাত্ম্য আৰু বেদে দেখুওৱা ধৰ্মসমূহ ব্যাখ্যা কৰিলে।
Verse 6
तेषां मध्ये मुनीन्द्राणां व्यासशिष्यो महामुनिः / पृष्टवान् जैमिनिर्व्यासं गूढमर्थं सनातनम्
সেই মুনীন্দ্ৰসকলৰ মাজত ব্যাসশিষ্য মহামুনি জৈমিনিয়ে ব্যাসক সনাতন গূঢ় অৰ্থ সম্পৰ্কে প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 7
जैमिनिरुवाच भगवन् संशयं त्वेकं छेत्तुमर्हसि तत्त्वतः / न विद्यते ह्यविदितं भवता परमर्षिणा
জৈমিনিয়ে ক’লে— হে ভগৱান, মোৰ এই এক সন্দেহ তত্ত্বতঃ দূৰ কৰিবলৈ আপুনি অৰ্হ। হে পৰমৰ্ষি, আপোনাৰ বাবে একোৱেই অজ্ঞাত নহয়।
Verse 8
केचिद् ध्यानं प्रशंसन्ति धर्ममेवापरे जनाः / अन्ये सांख्यं तथा योगं तपस्त्वन्ये महर्षयः
কিছুমানে ধ্যানৰ প্ৰশংসা কৰে, আৰু কিছুমান লোকে কেৱল ধৰ্মকেই শ্ৰেষ্ঠ বুলে। আন কিছুমানে সাংখ্য আৰু যোগক মানে, আৰু আন মহৰ্ষিসকলে তপস্যাক উচ্চ স্থান দিয়ে।
Verse 9
ब्रह्मचर्यमथो मौनमन्ये प्राहर्महर्षयः / अहिंसां सत्यमप्यन्ये संन्यासमपरे विदुः
কিছুমান মহৰ্ষিয়ে ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু মৌনক ধৰ্ম বুলি কয়। আন কিছুমানে অহিংসা আৰু সত্য শিকায়; আৰু কিছুমানে সন্ন্যাসকেই ধৰ্ম বুলি জানে।
Verse 10
केचिद् दयां प्रशंसन्ति दानमध्ययनं तथा / तीर्थयात्रां तथा केचिदन्ये चेन्द्रियनिग्रहम्
কিছুমানে দয়াৰ প্ৰশংসা কৰে, কিছুমানে দান আৰু অধ্যয়নৰ। কিছুমানে তীৰ্থযাত্ৰাক শ্ৰেষ্ঠ বুলে, আৰু কিছুমানে ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহক প্ৰশংসা কৰে।
Verse 11
किमेतेषां भवेज्ज्यायः प्रब्रूहि मुनिपुङ्गव / यदि वा विद्यते ऽप्यन्यद् गुह्यं तद्वक्तुमर्हसि
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, এইবোৰৰ মাজত কোনটো অধিক শ্ৰেয়স্কৰ, কৃপা কৰি কওক। আৰু ইয়াৰ বাহিৰে যদি আন কোনো গুহ্য উপদেশ থাকে, তেন্তে সেয়াও ক’বলৈ আপুনি অৰ্হ।
Verse 12
श्रुत्वा स जैमिनेर्वाक्यं कृष्णद्वैपायनो मुनिः / प्राह गम्भीरया वाचा प्रणम्य वृषकेतनम्
জৈমিনিৰ বাক্য শুনি মুনি কৃষ্ণদ্বৈপায়ন (ব্যাস) বৃষকেতন শিৱক প্ৰণাম কৰি গম্ভীৰ বাণীৰে ক’লে।
Verse 13
साधु साधु महाभाग यत्पृष्टं भवता मुने / वक्ष्ये गुह्यतमाद् गुह्यं श्रुण्वन्त्वन्ये महर्षयः
সাধু, সাধু, মহাভাগ মুনে! তুমি যি সুধিছা সেয়া অতি যথাযথ। মই পৰম-গুহ্যতকৈও অধিক গুহ্য উপদেশ ক’ম; অন্য মহর্ষিসকলেও শুনক।
Verse 14
ईश्वरेण पुरा प्रोक्तं ज्ञानमेतत् सनातनम् / गूढमप्राज्ञविद्विष्टं सेवितं सूक्ष्मदर्शिभिः
এই সনাতন জ্ঞান পুৰাকালে স্বয়ং ঈশ্বৰে উপদেশ দিছিল। ই গূঢ়; অপ্রাজ্ঞৰ বাবে অপ্ৰিয়, কিন্তু সূক্ষ্মতত্ত্বদৰ্শীসকলে একে শ্ৰদ্ধাৰে সাধে।
Verse 15
नाश्रद्दधाने दातव्यं नाभक्ते परमेष्ठिनः / न वेदविद्विषु शुभं ज्ञाननानां ज्ञानमुत्तमम्
অশ্ৰদ্ধালুক এই দিয়া উচিত নহয়, আৰু পৰমেশ্বৰৰ অভক্তকো নহয়। বেদদ্বেষীসকলৰ মাজত মঙ্গল নাই; সকলো জ্ঞানৰ ভিতৰত পৰমতত্ত্বলৈ নিবলৈ সক্ষম জ্ঞানেই উত্তম।
Verse 16
मेरुशृङ्गे पुरा देवमीशानं त्रिपुरद्विषम् / देवासनगता देवी महादेवमपृच्छत
পুৰাকালে মেৰু শিখৰত দেৱী দিৱ্য আসনত উপবিষ্ট হৈ ত্ৰিপুৰনাশক ঈশান মহাদেৱক প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 17
देव्युवाच देवदेव महादेव भक्तानामार्तिनाशन / कथं त्वां पुरुषो देवमचिरादेव पश्यति
দেৱীয়ে ক’লে—হে দেৱদেৱ, হে মহাদেৱ, ভক্তৰ আৰ্তি-নাশক! মানুহে কেনেকৈ অল্প সময়তে আপোনাক, হে দেৱেশ্বৰ, দৰ্শন কৰিব পাৰে?
Verse 18
सांख्ययोगस्तथा ध्यानं कर्मयोगो ऽथ वैदिकः / आयासबहुला लोके यानि चान्यानि शङ्कर
হে শংকৰ! সাংখ্যযোগ, ধ্যান, কৰ্মযোগ আৰু বৈদিক কৰ্মমাৰ্গ—আৰু জগতৰ আন আন সাধনাসমূহ—বহুতে অধিক শ্ৰমসাধ্য।
Verse 19
येन विब्रान्तचित्तानां योगिनां कर्मिणामपि / दृश्यो हि भगवान् सूक्ष्मः सर्वेषामथ देहिनाम्
যি উপায়ে বিভ্ৰান্তচিত্ত যোগী আৰু কৰ্মীসকলেও, সেই সূক্ষ্ম ভগৱান সকলো দেহধাৰীৰ আগত প্ৰত্যক্ষ দৰ্শনীয় হয়।
Verse 20
एतद् गुह्यतमं ज्ञानं गूढं ब्रह्मादिसेवितम / हिताय सर्वभक्तानां ब्रूहि कामाङ्गनाशन
এই পৰম গুহ্য জ্ঞান অতি গূঢ়; ব্ৰহ্মা আদি দেৱসকলেও যাক সেৱা কৰে। হে কাম আৰু তাৰ গণনাশক, সকলো ভক্তৰ হিতৰ বাবে ই কওক।
Verse 21
ईश्वर उवाच अवाच्यमेतद् विज्ञानं ज्ञानमज्ञैर्बहिष्कृतम् / वक्ष्ये तव यथा तत्त्वं यदुक्तं परमर्षिभिः
ঈশ্বৰে ক’লে—এই অনুভৱসিদ্ধ বিজ্ঞান বাক্যৰ অতীত; অজ্ঞসকলে ইয়াক ত্যাগ কৰে। পৰম ঋষিসকলে যিদৰে কৈছে, তেনেদৰেই যথাৰ্থ তত্ত্ব মই তোমাক ক’ম।
Verse 22
परं गुह्यतमं क्षेत्रं मम वाराणसी पुरी / सर्वेषामेव भूतानां संसारार्णवतारिणी
মোৰ নগৰী বাৰাণসী পৰম গুহ্যতম আৰু অতি গভীৰ পৱিত্ৰ ক্ষেত্ৰ। ই সকলো প্ৰাণীক সংসাৰ-সমুদ্ৰ পাৰ কৰোৱা তৰণী।
Verse 23
तत्र भक्ता महादेवि मदीयं व्रतमास्थिताः / निवसन्ति महात्मानः परं नियममास्थिताः
তাত, হে মহাদেৱী, মোৰ ব্ৰত আশ্ৰয় কৰা ভক্তসকল বাস কৰে—তেওঁলোক মহাত্মা, পৰম নিয়ম আৰু সংযমত স্থিত।
Verse 24
उत्तमं सर्वतीर्थानां स्थानानामुत्तमं च तत् / ज्ञानानामुत्तमं ज्ञानमविमुक्तं परं मम
অবিমুক্ত সকলো তীৰ্থৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ; পৱিত্ৰ স্থানসমূহৰ ভিতৰতও ই উত্তম ধাম। জ্ঞানসমূহৰ ভিতৰত ই পৰম জ্ঞান—অবিমুক্ত, মোৰ পৰম পদ।
Verse 25
स्थानान्तरं पवित्राणि तीर्थान्यायतनानि च / श्मशानसंस्थितान्येव दिव्यभूमिगतानि च
আন পৱিত্ৰ স্থানো আছে—তীৰ্থ আৰু দেৱায়তন—কিছুমান শ্মশানত অৱস্থিত, আৰু কিছুমান দিব্য আৰু পৱিত্ৰ ভূমিত স্থাপিত।
Verse 26
भूर्लोके नैव संलग्नमन्तरिक्षे ममालयम् / अयुक्तास्तन्न पश्यन्ति युक्ताः पश्यन्ति चेतसा
মোৰ আলয় ভূলোকৰ সৈতে সংলগ্ন নহয়; ই অন্তৰিক্ষত অৱস্থিত। অযুক্তসকলে তাক নেদেখে, কিন্তু যোগযুক্তসকলে শুদ্ধ চেতসাৰে দেখে।
Verse 27
श्मसानमेतद् विख्यातमविमुक्तमिति श्रुतम् / कालो भूत्वा जगदिदं संहराम्यत्र सुन्दरि
এই স্থান শ্মশানভূমি হিচাপে বিখ্যাত, আৰু ‘অবিমুক্ত’ বুলি শ্ৰুতিত শুনা যায়। হে সুন্দৰী, ইয়াত মই কালস্বৰূপ হৈ এই সমগ্ৰ জগতক সংহাৰ কৰি নিজৰ ভিতৰত লীন কৰোঁ।
Verse 28
देवीदं सर्वगुह्यानां स्थानं प्रियतमं मम / मद्भक्तास्तत्र गच्छन्ति मामेव प्रविशन्ति ते
হে দেৱী, ই সকলো গুহ্যৰ মাজতো অতি গুহ্য—মোৰ অতি প্ৰিয় ধাম। মোৰ ভক্তসকল তাত যায়; সেই স্থানত প্ৰৱেশ কৰি তেওঁলোকে কেৱল মোকেই প্ৰৱেশ কৰে।
Verse 29
दत्तं जप्तं हुतं चेष्टं तपस्तप्तं कृतं च यत् / ध्यानमध्ययनं ज्ञानं सर्वं तत्राक्षयं भवेत्
যি দান দিয়া হয়, যি জপ কৰা হয়, যি হোমত আহুতি দিয়া হয়, যি ধৰ্মপ্ৰয়াস কৰা হয়, যি তপস্যা কৰা হয় আৰু যি কিছু কৰা হয়—ধ্যান, শাস্ত্ৰ অধ্যয়ন আৰু জ্ঞানসহ—সেয়া সকলো তাত অক্ষয় হয়।
Verse 30
जन्मान्तरसहस्त्रेषु यत्पापं पूर्वसंचितम् / अविमुक्तं प्रविष्टस्य तत्सर्वं व्रजति क्षयम्
সহস্ৰ জন্মত পূৰ্বসঞ্চিত যি পাপ, অবিমুক্তত প্ৰৱেশ কৰা জনৰ সেয়া সকলো ক্ষয় পাই নষ্ট হয়।
Verse 31
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा ये वर्णसंकराः / स्त्रियो म्लेच्छाश्च ये चान्ये संकीर्णाः पापयोनयः
ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য, শূদ্ৰ—আৰু যিসকল বৰ্ণসংকৰ হৈছে; নাৰী, ম্লেচ্ছ আৰু আনসকল—এইসকলক সংকৰিত গোষ্ঠী, পাপযোনিজাত বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
Verse 32
कोटाः पिपीलिकाश्चैव ये चान्ये मृगपक्षिणः / कालेन निधनं प्राप्ता अविमुक्ते वरानने
হে বৰাননে! অবিমুক্তত কীট-পতংগ, পিপীলিকা আৰু আন মৃগ-পক্ষীসকলেও কালৰ বশত মৃত্যু লাভ কৰিছে।
Verse 33
चन्द्रार्धमौलयस्त्र्यक्षा महावृषभवाहनाः / शिवे मम पुरे देवि जायन्ते तत्र मानवाः
হে দেৱী শিৱে! মোৰ সেই পুৰীত মানুহ ৰুদ্ৰলক্ষণধাৰী হৈ জন্ম লয়—চন্দ্ৰাৰ্ধমৌলি, ত্ৰিনয়ন আৰু মহাবৃষভবাহন।
Verse 34
नाविमुक्ते मृतः कश्चिन्नरकं याति किल्बिषी / ईश्वरानुगृहीता हि सर्वे यान्ति परां गतिम्
অবিমুক্তত মৃত্যু হোৱা কোনো পাপীয়েও নৰকলৈ নাযায়; কিয়নো ঈশ্বৰৰ অনুগ্ৰহে সকলেই পৰম গতি লাভ কৰে।
Verse 35
मोक्षं सुदुर्लभं मत्वा संसारं चातिभीषणम् / अश्मना चरणौ हत्वा वाराणस्यां वसेन्नरः
মোক্ষ অতি দুৰ্লভ আৰু সংসাৰ অতিভয়ংকৰ বুলি জানি মানুহে বাৰাণসীত বাস কৰিব লাগে—প্ৰয়োজন হলে পাথৰে নিজৰ ভৰি আঘাত কৰি হলেও (নিজকে বাধ্য কৰি) তাতে স্থিৰ থাকিব লাগে।
Verse 36
दुर्लभा तपसा चापि पूतस्य परमेश्वरि / यत्र तत्र विपन्नस्य गतिः संसारमोक्षणी
হে পৰমেশ্বৰী! তপস্যাৰে পবিত্ৰ হোৱা জনৰ বাবেও তুমি দুৰ্লভ; কিন্তু বিপন্নৰ বাবে তুমি য’তেই হওঁ, তাতেই সংসাৰ-মোচন দিয়া শৰণ-গতি হৈ উঠা।
Verse 37
प्रसादाज्जायते ह्येतन्मम शैलेन्द्रनन्दिनि / अप्रबुद्धा न पश्यन्ति मम मायाविमोहिताः
হে শৈলেন্দ্ৰনন্দিনী! এই তত্ত্বজ্ঞান কেৱল মোৰ প্ৰসাদতেই জন্মে। যিসকল অপ্ৰবুদ্ধ, তেওঁলোকে মোৰ মায়াত বিমোহিত হৈ মোক—পৰম সত্যক—দেখি নাপায়।
Verse 38
अविमुक्तं न सेवन्ति मूढा ये तमसावृताः / विण्मूत्ररेतसां मध्ये ते वसन्ति पुनः पुनः
যিসকল মূঢ় তমসে আৱৃত, তেওঁলোকে অবিমুক্তৰ আশ্ৰয় নলয়। তেওঁলোকে মল-মূত্ৰ-ৰেতসৰ মাজত—অশুচি দেহবন্ধনত—পুনঃপুনঃ বাস কৰে।
Verse 39
हन्यमानो ऽपि यो विद्वान् वसेद् विघ्नशतैरपि / स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति
আঘাত পাইও যি বিদ্বান শত শত বিঘ্নৰ মাজতো স্থিৰ থাকে, সি পৰম স্থানলৈ যায়; তাত গৈ পুনৰ শোক নকৰে।
Verse 40
जन्ममृत्युजरामुक्तं परं याति शिवालयम् / अपुनर्मरणानां हि सा गतिर्मोक्षकाङ्क्षिणाम् / यां प्राप्य कृतकृत्यः स्यादिति मन्यन्ति पण्डताः
জন্ম-মৃত্যু-জৰা পৰা মুক্ত হৈ সাধক পৰম শিৱালয়লৈ যায়। সেয়াই মোক্ষকাংক্ষীৰ গতি, য’ত পুনৰ মৃত্যুলৈ উভতি যোৱা নাই; তাক পাই মানুহ কৃতকৃত্য হয়—এনেদৰে পণ্ডিতসকলে কয়।
Verse 41
न दानैर्न तपोभिश्च न यज्ञैर्नापि विद्यया / प्राप्यते गतिरुत्कृष्टा याविमुक्ते तु लभ्यते
দান, তপ, যজ্ঞ বা কেৱল বিদ্যাৰে উৎকৃষ্ট গতি লাভ নহয়; সেয়া কেৱল বিমুক্তি—মুক্তি—দ্বাৰাই লভ্য।
Verse 42
नानावर्णा विवर्णाश्च चण्डालाद्या जुगुप्सिताः / किल्बिषैः पूर्णदेहा ये विशिष्टैः पातकैस्तथा / भेषजं परमं तेषामविमुक्तं विदुर्बुधाः
বহু বৰ্ণৰ আৰু পতিত অৱস্থাৰ—চাণ্ডাল আদি ঘৃণিত লোক, যিসকলৰ দেহ যেন পাপ আৰু বিশেষ মহাপাতকেৰে পূৰ্ণ—তেওঁলোকৰ বাবেও জ্ঞানীসকলে অবিমুক্ত (কাশী)-ক পৰম ঔষধ, সৰ্বোচ্চ প্ৰতিকাৰ বুলি জানে।
Verse 43
अविमुक्तं परं ज्ञानमविमुक्तं परं पदम् / अविमुक्तं परं तत्त्वमविमुक्तं परं शिवम्
অবিমুক্তেই পৰম জ্ঞান; অবিমুক্তেই পৰম পদ। অবিমুক্তেই পৰম তত্ত্ব; অবিমুক্তেই পৰম শিৱ স্বয়ং।
Verse 44
कृत्वा वै नैष्ठिकीं दीक्षामविमुक्ते वसन्ति ये / तेषां तत्परमं ज्ञानं ददाम्यन्ते परं पदम्
যিসকলে অবিমুক্তত নৈষ্ঠিকী দীক্ষা গ্ৰহণ কৰি বাস কৰে, তেওঁলোকক মই সেই পৰম জ্ঞান দিওঁ আৰু অন্তত পৰম পদ প্ৰদান কৰোঁ।
Verse 45
प्रायागं नैमिषं पुण्यं श्रीशैलो ऽथ महालयः / केदारं भद्रकर्णं च गया पुष्करमेव च
প্ৰয়াগ, পুণ্য নৈমিষ, শ্ৰীশৈল আৰু মহালয়; কেদাৰ, ভদ্ৰকৰ্ণ, গয়া আৰু পুষ্কৰো—এই সকলো পবিত্ৰ তীৰ্থ।
Verse 46
कुरुक्षेत्रं रुद्रकोटिर्नर्मदाम्रातकेश्वरम् / शालिग्रामं च कुब्जाम्रं कोकामुखमनुत्तमम् / प्रभासं विजयेशानं गोकर्णं भद्रकर्णकम्
কুৰুক্ষেত্ৰ, ৰুদ্ৰকোটি, নৰ্মদা তীৰৰ অম্ৰাতকেশ্বৰ; শালিগ্ৰাম আৰু কুব্জাম্ৰ; অনুত্তম কোকামুখ; প্ৰভাস, বিজয়েশান, গোকৰ্ণ আৰু ভদ্ৰকৰ্ণক—এইসকল উৎকৃষ্ট তীৰ্থ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Verse 47
एतानि पुण्यस्थानानि त्रैलोक्ये विश्रुतानि ह / न यास्यन्ति परं मोक्षं वाराणस्यां यथा मृताः
এই পুণ্যস্থানসমূহ ত্ৰিলোকত প্ৰসিদ্ধ; তথাপি তাত মৃত লোকসকলে বাৰাণসীত দেহত্যাগ কৰাসকলৰ দৰে পৰম মোক্ষ নাপায়।
Verse 48
वाराणस्यां विशेषेण गङ्गा त्रिपथगामिनी / प्रविष्टा नाशयेत् पापं जन्मान्तरशतैः कृतम्
বিশেষকৈ বাৰাণসীত ত্ৰিপথগামিনী গংগাত প্ৰৱেশ কৰি স্নান কৰিলে শত শত জন্মৰ সঞ্চিত পাপ নাশ হয়।
Verse 49
अन्यत्र सुलभा गङ्गा श्राद्धं दानं तपो जपः / व्रतानि सर्वमेवैतद् वाराणस्यां सुदुर्लभम्
অন্যত্ৰ গংগা সুলভ, লগতে শ্ৰাদ্ধ, দান, তপ, জপ আৰু ব্ৰতো; কিন্তু বাৰাণসীত এই সকলো (সিদ্ধফলসহ) অতি দুৰ্লভ।
Verse 50
यजेत जुहुयान्नित्यं ददात्यर्चयते ऽमरान् / वायुभक्षश्च सततं वाराणस्यां स्तितो नरः
বাৰাণসীত বাস কৰা মানুহে নিত্য যজ্ঞ-হোম কৰি আহুতি দিব, দান কৰিব, অমৰ দেৱসকলক অর্চনা কৰিব; আৰু সদা সংযমে স্থিত হৈ যেন বায়ুভক্ষণে জীৱন ধাৰণ কৰিব।
Verse 51
यदि पापो यदि शठो यदि वाधार्मिको नरः / वाराणसीं समासाद्य पुनाति सकलं नरः
মানুহ পাপী হওক, ছলনাকাৰী হওক বা অধাৰ্মিক হওক—বাৰাণসীত উপনীত হ’লে সি নিজৰ সমগ্ৰ সত্তাক পবিত্ৰ কৰে।
Verse 52
वाराणस्यां महादेवं येर्ऽचयन्ति स्तुवन्ति वै / सर्वपापविनिर्मुक्तास्ते विज्ञेया गणेश्वराः
যিসকলে বাৰাণসী (কাশী)ত মহাদেৱক ভক্তিভাৱে পূজা কৰে আৰু স্তৱ কৰে, তেওঁলোকে সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ শিৱগণৰ মাজত গণেশ্বৰ (গণাধিপতি) বুলি পৰিচিত হয়।
Verse 53
अन्यत्र योगज्ञानाभ्यां संन्यासादथवान्यतः / प्राप्यते तत् परं स्थानं सहस्त्रेणैव जन्मना
যোগ আৰু মুক্তিদায়ক জ্ঞান নাথাকিলে—অথবা সন্ন্যাস বা আন কোনো বিশেষ উপায় নাথাকিলে—সেই পৰম স্থান সহস্ৰ জন্মৰ পাছতেহে লাভ হয়।
Verse 54
ये भक्ता देवदेवेशे वाराणस्यां वसन्ति वै / ते विन्दन्ति परं मोक्षमेकेनैव तु जन्मना
দেৱদেৱেশ্বৰলৈ নিষ্ঠা ৰাখি বাৰাণসী (কাশী)ত বাস কৰা ভক্তসকলে পৰম মোক্ষ সত্যই একে জন্মতে লাভ কৰে।
Verse 55
यत्र योगस्तथा ज्ञानं मुक्तिरेकेन जन्मना / अविमुक्तं समासाद्य नान्यद् गच्छेत् तपोवनम्
য’ত যোগ আৰু জ্ঞান আছে, ত’ত একে জন্মতে মুক্তি। অবিমুক্ত (কাশী) লাভ কৰি আন কোনো তপোবনলৈ নাযাব।
Verse 56
यतो मया न मुक्तं तदविमुक्तं ततः स्मृतम् / तदेव गुह्यं गुह्यानामेतद् विज्ञाय मुच्यते
যিহেতু মই ইয়াক কেতিয়াও ত্যাগ নকৰোঁ, সেয়েহে ই ‘অবিমুক্ত’ (কেতিয়াও নাছাড়া) বুলি স্মৃত। ই গুহ্যসমূহৰ ভিতৰত পৰম গুহ্য; ইয়াক জানিলে মুক্তি হয়।
Verse 57
ज्ञानाज्ञानाभिनिष्ठानां परमानन्दमिच्छताम् / या गतिर्विहिता सुभ्रु साविमुक्ते मृतस्य तु
হে সুভ্ৰু! জ্ঞাননিষ্ঠ আৰু সাধনা/কৰ্মনিষ্ঠ, যিসকলে পৰমানন্দ কামনা কৰে—তেওঁলোকৰ বাবে যি গতি বিধান কৰা হৈছে, অৱিমুক্তত মুক্তভাৱে দেহত্যাগ কৰোঁতাৰ সেই-ই পৰম গতি হয়।
Verse 58
यानि चैवाविमुक्तस्य देहे तूक्तानि कृत्स्नशः / पुरी वाराणसी तेभ्यः स्थानेभ्यो ह्यधिकाशुभा
অৱিমুক্তৰ দেহত থকা বুলি সম্পূৰ্ণকৈ কোৱা সকলো তীৰ্থতকৈ—কাশীপুৰী বাৰাণসী অধিক শুভ।
Verse 59
यत्र साक्षान्महादेवो देहान्ते स्वयमीश्वरः / व्याचष्टे तारकं ब्रह्म तत्रैव ह्यविमुक्तकम्
য’ত দেহান্তে স্বয়ং ঈশ্বৰ মহাদেৱ সাক্ষাৎ হৈ ‘তাৰক ব্ৰহ্ম’ উপদেশ দিয়ে—সেই স্থানেই ‘অৱিমুক্তক’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 60
यत् तत् परतरं तत्त्वमविमुक्तमिति श्रुतम् / एकेन जन्मना देवि वाराणस्यां तदाप्नुयात्
হে দেৱী! ‘অৱিমুক্ত’ বুলি শ্ৰুতিত প্ৰসিদ্ধ যি পৰমতৰ তত্ত্ব—বাৰাণসীত বাস কৰিলে মানুহে একে জন্মতে তাক লাভ কৰে।
Verse 61
भ्रूमध्ये नाभिमध्ये च हृदये चैव मूर्धनि / यथाविमुक्तादित्ये वाराणस्यां व्यवस्थितम्
ভ্ৰূমধ্য, নাভিমধ্য, হৃদয় আৰু মূৰ্ধ্নি (মস্তকশিখৰ)ত—যেনে অৱিমুক্তত (মুক্তিদায়িনী সন্নিধি) স্থিত, তেনে বাৰাণসীতেও স্থাপিত।
Verse 62
वरणायास्तथा चास्या मध्ये वाराणसी पुरी / तत्रैव संस्थितं तत्त्वं नित्यमेवाविमुक्तकम्
বৰণা আৰু অসী নদীৰ মাজৰ দেশত পবিত্ৰ বাৰাণসী পুৰী অৱস্থিত। তাতেই পৰম তত্ত্ব নিত্য স্থিত—সেই চিৰ ‘অবিমুক্ত’ পুণ্যভূমি।
Verse 63
वाराणस्याः परं स्थानं न भूतं न भविष्यति / यत्र नारायणो देवो महादेवो दिवेश्वरः
বাৰাণসীৰ চেয়ে শ্ৰেষ্ঠ পুণ্যস্থান কেতিয়াও নাছিল, ভৱিষ্যতেও নহ’ব—য’ত স্বয়ং নাৰায়ণ দেৱ বিরাজমান, আৰু দেৱেশ্বৰ মহাদেৱো দিব্য অধিপতি ৰূপে আছে।
Verse 64
तत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः / उपासते मां सततं देवदेवं पितामहम्
তাত দেৱগণ—গন্ধৰ্ব, যক্ষ, উৰগ (নাগ) আৰু ৰাক্ষসসহ—মোক, দেৱদেৱ আৰু আদ্য পিতামহক, সদায় উপাসনা কৰে।
Verse 65
महापातकिनो ये च ये तेभ्यः पापकृत्तमाः / वाराणसीं समासाद्य ते यान्ति परमां गतिम्
যিসকল মহাপাতকী, আৰু যিসকল তেওঁলোকতকৈও অধিক পাপকৰ্মী—তেওঁলোকেও বাৰাণসী (কাশী) প্ৰাপ্ত হৈ পৰম গতি লাভ কৰে।
Verse 66
तस्मान्मुमुक्षुर्नियतो वसेद् वै मरणान्तिकम् / वाराणस्यां महादेवाज्ज्ञानं लब्ध्वा विमुच्यते
সেয়ে মোক্ষকামী সাধকে নিয়ম-নিষ্ঠ হৈ জীৱনান্তলৈকে তাতেই বাস কৰা উচিত; কিয়নো বাৰাণসীত মহাদেৱৰ পৰা মুক্তিদায়ক জ্ঞান লাভ কৰি সি বন্ধনমুক্ত হয়।
Verse 67
किन्तु विघ्ना भविष्यन्ति पापोपहतचेतसः / ततो नैव चरेत् पापं कायेन मनसा गिरा
কিন্তু পাপে আঘাতপ্ৰাপ্ত চিত্ত থকা লোকৰ বাবে নিশ্চয়েই বিঘ্ন আহে; সেয়ে দেহে, মনে আৰু বাক্যে কেতিয়াও পাপ নকৰিবা।
Verse 68
एतद् रहस्यं वेदानां पुराणानां च सुव्रताः / अविमुक्ताश्रयं ज्ञानं न कश्चिद् वेत्ति तत्त्वतः
হে সুৱ্ৰতধাৰীসকল, এইয়েই বেদ আৰু পুৰাণৰ গূঢ় ৰহস্য; অবিমুক্তক আশ্ৰয় কৰা এই জ্ঞান তত্ত্বতঃ সকলোৱে জানিব নোৱাৰে।
Verse 69
देवतानामृषीणां च शृण्वतां परमेष्ठिनाम् / देव्यै देवेन कथितं सर्वपापविनाशनम्
দেৱতা, ঋষি আৰু পৰমেষ্ঠিসকল শুনি থাকোঁতে, দেৱে দেৱীক সৰ্বপাপবিনাশী এই উপদেশ ক’লে।
Verse 70
यथा नारायणः श्रेष्ठो देवानां पुरुषोत्तमः / यथेश्वराणां गिरिशः स्थानानां चैतदुत्तमम्
যেনে দেৱসকলৰ মাজত পুৰুষোত্তম নাৰায়ণ শ্ৰেষ্ঠ, তেনেই ঈশ্বৰসকলৰ মাজত গিৰীশ (শিৱ) প্ৰধান; আৰু সকলো স্থানৰ মাজত এই স্থানেই উত্তম।
Verse 71
यैः समाराधितो रुद्रः पूर्वस्मिन्नेव जन्मनि / ते विन्दन्ति परं क्षेत्रमविमुक्तं शिवालयम्
যিসকলে পূৰ্বজন্মতেই ৰুদ্ৰৰ বিধিপূৰ্বক আৰাধনা কৰিছিল, তেওঁলোকেই পৰম ক্ষেত্ৰ—অবিমুক্ত, শিৱালয়—লাভ কৰে।
Verse 72
कलिकल्मषसंभूता येषामुपहता मतिः / न तेषां वेदितुं शक्यं स्थानं तत् परमेष्ठिनः
কলিযুগৰ কল্মষজাত দোষে যিসকলৰ বুদ্ধি আঘাতপ্ৰাপ্ত, তেওঁলোকে পৰমেষ্ঠী পৰমেশ্বৰৰ সেই পৰম ধাম জানিব নোৱাৰে।
Verse 73
ये स्मरन्ति सदा कालं विन्दन्ति च पुरीमिमाम् / तेषां विनश्यति क्षिप्रमिहामुत्र च पातकम्
যিসকলে সদায় স্মৰণ কৰে, তেওঁলোকে এই পবিত্ৰ পুৰী লাভ কৰে; তেওঁলোকৰ পাপ ইহলোক আৰু পৰলোক—দুয়োতে—শীঘ্ৰে নাশ হয়।
Verse 74
यानि चेह प्रकुर्वन्ति पातकानि कृतालयाः / नाशयेत् तानि सर्वाणि देवः कालतनुः शिवः
ইয়াত বাস কৰা লোকসকলে যি যি পাপ কৰে, সেয়া সকলো কালতনু দেৱ শিৱে নাশ কৰে।
Verse 75
आगच्छतामिदं स्थानं सेवितुं मोक्षकाङ्क्षिणाम् / मृतानां च पुनर्जनम् न भूयो भवसागरे
মোক্ষকামী লোকসকল এই স্থান সেবা-আৰাধনা কৰিবলৈ আহক; ইয়াত মৃত্যু হোৱা সকলৰ ভৱসাগৰত পুনৰ জন্ম নাথাকে।
Verse 76
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वाराणस्यां वसेन्नरः / योगी वाप्यथवायोगी पापी वा पुण्यकृत्तमः
সেয়েহে মানুহে সকলো প্ৰচেষ্টাৰে বাৰাণসীত বাস কৰিব লাগে—যোগী হওক বা অযোগী, পাপী হওক বা পৰম পুণ্যকৰ্মী।
Verse 77
न वेदवचनात् पित्रोर्न चैव गुरुवादतः / मतिरुत्क्रमणीया स्यादविमुक्तगतिं प्रति
বেদবচনৰ বলত, পিতৃ-মাতৃৰ অনুৰোধত বা গুৰুৰ উপদেশতেও—অবিমুক্ত-গতিলৈ যোৱা দৃঢ় সংকল্প কেতিয়াও বিচলিত কৰা উচিত নহয়।
Verse 78
सूत उवाच इत्येवमुक्त्वा भगवान् व्यासो वेदविदां वरः / सहैव शिष्यप्रवरैर्वाराणस्यां चचार ह
সূত ক’লে—এইদৰে কৈ, বেদজ্ঞসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ভগৱান ব্যাসে উৎকৃষ্ট শিষ্যসকলৰ সৈতে বাৰাণসীত বিচৰণ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
It acknowledges multiple disciplines but elevates a ‘most secret’ mokṣa-dharma centered on Avimukta: in Kāśī, worship, japa, dāna, tapas, study, and jñāna become imperishable and culminate in liberation—especially through Śiva’s final transmission of Tāraka Brahman.
Rituals, gifts, austerities, and learning are praised yet declared insufficient for the highest destiny by themselves; the chapter insists the supreme state is obtained through vimukti—realized liberation—granted decisively in Avimukta by Śiva’s grace and saving instruction.
No. It explicitly includes mixed castes, women, mlecchas, and even beings like insects as falling under Kāśī’s Time-power and salvific scope, portraying Avimukta as the ‘supreme medicine’ even for those marked by grave sins.
Other tīrthas are revered, but the chapter claims that dying in them does not yield liberation ‘in the same way’ as dying in Vārāṇasī, where Śiva directly gives Tāraka Brahman and where sin-destruction and perfected religious fruit are said to be uniquely concentrated.