Adhyaya 27
Yuga-Dharma: The Four Ages, Decline of Dharma, and the Rise of Social Order
কৃষ্ণৰ পৰমধাম গমনৰ পাছত অন্ত্যক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি শোকাকুল অৰ্জুনে পথত ব্যাসদেৱক লগ পাই উপদেশ বিচাৰে। ব্যাসে ভয়ংকৰ কলিযুগৰ আগমন ঘোষণা কৰি কয় যে কলিত পাপ-প্ৰায়শ্চিত্তৰ শ্ৰেষ্ঠ আশ্ৰয় বাৰাণসী; তেওঁ তাতেই প্ৰস্থান কৰিব। অৰ্জুনৰ অনুৰোধত তেওঁ সংক্ষেপে যুগধৰ্ম বৰ্ণনা কৰে—কৃতযুগত ধ্যান, ত্ৰেতাত জ্ঞান, দ্বাপৰত যজ্ঞ, আৰু কলিত দান; যুগানুসাৰে অধিষ্ঠাতৃ দেৱতাৰ উল্লেখ কৰি সকলো যুগতে ৰুদ্ৰ-উপাসনা নিত্য বুলি প্ৰতিপাদন কৰে। তাৰ পাছত ধৰ্মৰ চাৰি পাদৰ পৰা এক পাদলৈ ক্ৰমে ক্ষয়, কৃতত স্বাভাৱিক সমৰসতা, ত্ৰেতাত গৃহবৃক্ষৰ উদয়-লয়, লোভৰ বৃদ্ধি, শীত-উষ্ণ দ্বন্দ্ব, আৱৰণ-বস্ত্ৰ, বাণিজ্য আৰু কৃষিৰ আৰম্ভণি বৰ্ণিত হয়। সংঘাত বাঢ়িলে ব্ৰহ্মাই ক্ষত্ৰিয়, বৰ্ণাশ্ৰম ব্যৱস্থা আৰু অহিংস যজ্ঞ স্থাপন কৰে। দ্বাপৰত মতভেদ, বেদবিভাগ আৰু ৰজ-তমৰ প্ৰাবল্য বৃদ্ধি পায়; তাতে বৈৰাগ্য, বিবেকজ্ঞান আৰু আত্মচিন্তা জাগে। শেষত দ্বাপৰত ধৰ্মৰ অস্থিৰতা আৰু কলিত প্ৰায় লুপ্তি পুনৰুক্ত হৈ, অৱনত কালত ধৰ্মধাৰণৰ পৰৱৰ্তী উপদেশৰ ভূমিকা ৰচিত হয়।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षड्विंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् / एषां स्वभावं सूताद्य कथयस्व समासतः
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ পূৰ্বভাগত ষড়্বিংশ অধ্যায়। ঋষিসকলে ক’লে—কৃত, ত্ৰেতা, দ্বাপৰ আৰু কলি—এই চাৰি যুগেই চতুৰ্যুগ; হে সূত, ইহঁতৰ স্বভাৱ সংক্ষেপে কওক।
Verse 2
सूत उवाच गते नारायणे कृष्णे स्वमेव परमं पदम् / पार्थः परमधर्मात्मा पाण्डवः शत्रुतापनः
সূতে ক’লে—নাৰায়ণস্বৰূপ কৃষ্ণ যেতিয়া নিজৰ পৰম পদলৈ গ’ল, তেতিয়া পৰমধৰ্মাত্মা পাণ্ডৱ পাৰ্থ, শত্রুতাপন, (তেতিয়া…).
Verse 3
कृत्वा चेवोत्तरविधिं शोकेन महतावृतः / अपश्यत् पथि गच्छन्तं कृष्णद्वैपायनं मुनिम्
উত্তৰবিধি যথাবিধি সম্পন্ন কৰি, মহাশোকে আচ্ছন্ন হৈ, পথে গৈ থকা মুনি কৃষ্ণদ্বৈপায়ন (ব্যাস)ক সি দেখিলে।
Verse 4
शिष्यैः प्रशिष्यैरभितः संवृतं ब्रह्मवादिनम् / पपात दण्डवद् भूमौ त्यक्त्वा शोकं तदार्ऽजुनः
শিষ্য-প্ৰশিষ্যৰে চাৰিওফালে ঘেৰ খোৱা সেই ব্ৰহ্মবাদীৰ সন্মুখত, তেতিয়া অৰ্জুনে শোক ত্যাগ কৰি ভূমিত দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰি পৰিল।
Verse 5
उवाच परमप्रीतः कस्माद् देशान्महामुने / इदानीं गच्छसि क्षिप्रं कं वा देशं प्रति प्रभो
অতি প্ৰীতিত সি ক’লে—হে মহামুনে, আপুনি কোন দেশৰ পৰা আহিছে? আৰু এতিয়া ইমান সোনকালে ক’লৈ গৈ আছে—হে প্ৰভো, কোন দেশৰ ফালে?
Verse 6
संदर्शनाद् वै भवतः शोको मे विपुलो गतः / इदानीं मम यत् कार्यं ब्रूहि पद्मदलेक्षण
আপোনাৰ দৰ্শনে মোৰ গভীৰ শোক দূৰ হ’ল। এতিয়া মোৰ কৰণীয় কি, কওক হে পদ্মদল-নয়ন প্ৰভু।
Verse 7
तमुवाच महायोगी कृष्णद्वैपायनः स्वयम् / उपविश्य नदीतिरे शिष्यैः परिवृतो मुनिः
তেতিয়া মহাযোগী কৃষ্ণদ্বৈপায়ন (ব্যাস) স্বয়ং তেওঁক ক’লে—নদীতীৰত উপবিষ্ট, শিষ্যবেষ্টিত মুনি।
Verse 8
इदं कलियुगं घोरं संप्राप्तं पाण्डुनन्दन / ततो गच्छामि देवस्य वाराणसीं महापुरीम्
হে পাণ্ডুনন্দন, এই ঘোৰ কলিযুগ আহি পৰিছে। সেয়ে মই দেৱৰ মহাপুৰী বাৰাণসীলৈ গমন কৰোঁ।
Verse 9
अस्मिन् कलियुगे घोरे लोकाः पापानुवर्तिनः / भविष्यन्ति महापापा वर्णाश्रमविवर्जिताः
এই ঘোৰ কলিযুগত লোকসকল পাপপথ অনুসৰণ কৰিব; তেওঁলোকে মহাপাপী হৈ বৰ্ণাশ্ৰমধৰ্ম ত্যাগ কৰিব।
Verse 10
नान्यत् पश्यामि जन्तूनांमुक्त्वा वाराणसीं पुरीम् / सर्वपापप्रशमनं प्रायश्चित्तं कलौ युगे
কলিযুগত জীৱসকলৰ বাবে বাৰাণসী পুৰী বাদে সকলো পাপ শমন কৰিব পৰা আন কোনো প্ৰায়শ্চিত্ত মই নেদেখোঁ।
Verse 11
कृतं त्रेता द्वापरं च सर्वेष्वेतेषु वै नराः / भविष्यन्ति महात्मानो धार्मिकाः सत्यवादिनः
কৃত, ত্ৰেতা আৰু দ্বাপৰ—এই সকলো যুগতে নিশ্চয় মহাত্মা নৰ জন্মিব; তেওঁলোক ধৰ্মনিষ্ঠ আৰু সত্যবাদী হ’ব।
Verse 12
त्वं हि लोकेषु विख्यातो धृतिमाञ् जनवत्सलः / पालयाद्य परं धर्मं स्वकीयं मुच्यसे भयात्
তুমি লোকসমূহত বিখ্যাত—ধৈৰ্যৱান আৰু প্ৰজাৱৎসল। সেয়ে এতিয়া পৰম ধৰ্ম, তোমাৰ স্বধৰ্ম, ৰক্ষা কৰা; তাতে তুমি ভয়ৰ পৰা মুক্ত হ’বা।
Verse 13
एवमुक्तो भगवता पार्थः परपुरञ्जयः / पृष्टवान् प्रणिपत्यासौ युगधर्मान् द्विजोत्तमाः
ভগৱানে এইদৰে ক’লে, শত্রুপুৰঞ্জয় পাৰ্থে প্ৰণাম কৰি, হে দ্বিজোত্তমসকল, যুগধৰ্মসমূহ বিষয়ে সুধিলে।
Verse 14
तस्मै प्रोवाच सकलं मुनिः सत्यवतीसुतः / प्रणम्य देवमीशानं युगधर्मान् सनातनान्
তেতিয়া সত্যৱতীপুত্ৰ মুনি (ব্যাস) ঈশান দেৱক প্ৰণাম কৰি, যুগধৰ্ম সনাতনসমূহ সম্পূৰ্ণকৈ বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 15
वक्ष्यामि ते समासेन युगधर्मान् नरेश्वर / न शक्यते मया पार्थ विस्तरेणाभिभाषितुम्
হে নৰেশ্বৰ, মই তোমাক যুগধৰ্ম সংক্ষেপে ক’ম। হে পাৰ্থ, মোৰ পক্ষে বিস্তাৰে বৰ্ণনা কৰা সম্ভৱ নহয়।
Verse 16
आद्यं कृतयुगं प्रोक्तं ततस्त्रेतायुगं बुधैः / तृतीयं द्वापरं पार्थ चतुर्थं कलिरुच्यते
প্ৰথম যুগক কৃতযুগ বুলি কোৱা হয়; তাৰ পাছত জ্ঞানীসকলে ত্ৰেতাযুগ বৰ্ণনা কৰে। তৃতীয়টো দ্বাপৰ, হে পাৰ্থ, আৰু চতুৰ্থটো কলিযুগ বুলি উচ্যতে।
Verse 17
ध्यानं परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते / द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे
কৃতযুগত পৰম সাধনা ধ্যান; ত্ৰেতাত জ্ঞান বুলি কোৱা হয়। দ্বাপৰত যজ্ঞকেই শ্ৰেষ্ঠ বোলা হয়, আৰু কলিযুগত দানকেই মুখ্য ধৰ্মসাধন বুলি উপদেশ দিয়া হয়।
Verse 18
ब्रह्मा कृतयुगे देवस्त्रेतायां भगवान् रविः / द्वापरे दैवतं विष्णुः कलौ रुद्रो महेश्वरः
কৃতযুগত ব্ৰহ্মা অধিষ্ঠাতা দেৱ; ত্ৰেতাত ভগৱান ৰবি (সূৰ্য) প্ৰভু। দ্বাপৰত বিষ্ণু আৰাধ্য দেৱতা; কলিযুগত ৰুদ্ৰ—মহেশ্বৰ—অধিষ্ঠাতা ঈশ্বৰ।
Verse 19
ब्रह्मा विष्णुस्तथा सूर्यः सर्व एव कलिष्वपि / पूज्यते भगवान् रुद्रश्चतुर्ष्वपि पिनाकधृक्
ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু সূৰ্য—সকলো দেৱতা—চাৰিও যুগত পূজিত; আৰু চাৰিও যুগত পিনাকধাৰী ভগৱান ৰুদ্ৰো পূজ্য।
Verse 20
आद्ये कृतयुगे धर्मश्चतुष्पादः सनातनः / त्रेतायुगे त्रिपादः स्याद् द्विपादो द्वापरे स्थितः / त्रिपादहीनस्तिष्ये तु सत्तामात्रेण तिष्ठति
আদ্য কৃতযুগত সনাতন ধৰ্ম চাৰিপাদে স্থিত থাকে। ত্ৰেতাযুগত সি ত্ৰিপাদ হয়; দ্বাপৰত দ্বিপাদে স্থিৰ থাকে। কিন্তু তিষ্য (কলি) যুগত ত্ৰিপাদহীন হৈ, কেৱল সত্তামাত্ৰে টিকি থাকে।
Verse 21
कृते तु मिथुनोत्पत्तिर्वृत्तिः साक्षाद् रसोल्लसा / प्रजास्तृप्ताः सदा सर्वाः सदानन्दाश्च भोगिनः
কৃতযুগত নৰ-নাৰীৰ মিলন স্বাভাৱিকভাৱে ঘটিছিল আৰু জীৱন-চৰ্যা সাক্ষাৎ ৰসোল্লাসেৰে পৰিপূৰ্ণ আছিল। সকলো প্ৰজা সদা তৃপ্ত আছিল, ভোগীজনো নিত্য আনন্দময় আছিল।
Verse 22
अधमोत्तमत्वं नास्त्यासां निर्विशेषाः पुरञ्जय / तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन् कृते युगे
হে পুরঞ্জয়! তেওঁলোকৰ মাজত ‘অধম’ ‘উত্তম’ বুলা ভাব নাই; তেওঁলোক নিৰ্বিশেষ। সেই কৃতযুগত তেওঁলোকৰ আয়ু, সুখ আৰু ৰূপ—সকলো সমান আছিল।
Verse 23
विशोकाः सत्त्वबहुला एकान्तबहुलास्तथा / ध्याननिष्ठास्तपोनिष्ठा महादेवपरायणाः
তেওঁলোক শোকৰহিত, সত্ত্বসমৃদ্ধ, একান্তপ্ৰিয়; ধ্যান আৰু তপস্যাত নিষ্ঠাবান—এনে জন মহাদেৱৰেই পৰায়ণ।
Verse 24
ता वै निष्कामचारिण्यो नित्यं मुदितमानसाः / पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनिकेतः परन्तप
হে পৰন্তপ! তেওঁলোক নিষ্কামভাৱে বিচৰণ কৰে, তেওঁলোকৰ মন সদা প্ৰসন্ন। পৰ্বত আৰু সাগৰতীৰত বাস কৰিও, কোনো স্থিৰ গৃহত আবদ্ধ নহয়।
Verse 25
रसोल्लासा कालयोगात् त्रेताख्ये नश्यते ततः / तस्यां सिद्धौ प्रणष्टायामन्या सिद्धिरवर्तत
কালযোগৰ প্ৰভাৱত ত্ৰেতা নামে যুগত ‘ৰসোল্লাসা’ নামৰ সিদ্ধি তেতিয়া লুপ্ত হয়। সেই সিদ্ধি নষ্ট হ’লে তাৰ ঠাইত আন এক সিদ্ধি প্ৰৱৰ্তিত হয়।
Verse 26
अपां सौक्ष्म्ये प्रतिहते तदा मेघात्मना तु वै / मेघेभ्यः स्तनयित्नुभ्यः प्रवृत्तं वृष्टिसर्जनम्
যেতিয়া জলেৰ সূক্ষ্ম বাষ্প-অৱস্থা ৰুদ্ধ হয়, তেতিয়া সি মেঘৰূপ ধাৰণ কৰে; আৰু গর্জনধাৰী মেঘসমূহৰ পৰা বৰষুণৰ স্ৰোত আৰম্ভ হয়।
Verse 27
सकृदेव तया वृष्ट्या संयुक्ते पृथिवीतले / प्रादुरासंस्तदा तासां वृक्षा वै गृहसंज्ञिताः
সেই বৰষুণে একেবাৰ মাত্ৰ পৃথিৱীতল স্পৰ্শ কৰোঁতেই, তেওঁলোকৰ নিমিত্তে ‘গৃহ’ বুলি পৰিচিত গছসমূহ প্ৰকাশ পালে—স্বাভাৱিক আশ্ৰয়ৰূপে।
Verse 28
सर्वप्रत्युपयोगस्तु तासां तेभ्यः प्रजायते / वर्तयन्ति स्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः
তেওঁলোকৰ পৰা আৰু তেওঁলোকৰ দ্বাৰাই সকলো ধৰণৰ পাৰস্পৰিক উপযোগ আৰু ব্যৱহাৰ জন্ম ল’লে; আৰু ত্ৰেতাযুগৰ আৰম্ভণিতে প্ৰজাই সেই অনুসাৰে জীৱন-ব্যৱস্থা চলাইছিল।
Verse 29
ततः कालेन महता तासामेव विपर्यतात् / रागलोभात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिको ऽभवत्
তাৰ পিছত বহু কাল পাৰ হোৱাৰ পাছত, তেওঁলোকৰ অৱস্থাৰ বিপৰ্যয় (পতন)ৰ ফলত, ৰাগ-লোভময় ভাব হঠাৎ তেওঁলোকৰ ভিতৰত উদয় হ’ল।
Verse 30
विपर्ययेण तासां तु तेन तत्कालभाविना / प्रणश्यन्ति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः
কিন্তু তেওঁলোকৰ অৱস্থা বিপৰীত হ’লে—সেই কালসাপেক্ষ পৰিৱর্তনৰ ফলত—‘গৃহ’ বুলি পৰিচিত সেই সকলো গছ তেতিয়া সম্পূৰ্ণৰূপে নষ্ট হ’ল।
Verse 31
ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रान्ता मैथुनोद्भवाः / अभिध्यायन्ति तां सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा
যেতিয়া সেই আশ্ৰয়সমূহ লুপ্ত হ’ল, মৈথুনজাত জীৱসকল বিভ্ৰান্ত হৈ সেই পৰম সিদ্ধিৰ ধ্যান কৰিবলৈ ধৰিলে; তেতিয়াই তেওঁলোক সত্য-ধ্যায়ী হ’ল।
Verse 32
प्रादुर्बभूवुस्तासां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः / वस्त्राणि ते प्रसूयन्ते फलान्याभरणानि च
তেতিয়া তেওঁলোকৰ বাবে ‘গৃহ-বৃক্ষ’ নামে বৃক্ষসমূহ প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল; সিহঁতৰ পৰা বস্ত্ৰ উৎপন্ন হ’ল, আৰু ফলসমূহ অলংকাৰ হ’ল।
Verse 33
तेष्वेव जायते तासां गन्धवर्णरसान्वितम् / अमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु
সিহঁতৰ মাজৰ পৰাই গন্ধ-বৰ্ণ-ৰসযুক্ত মধু জন্মিল—মৌমাছিহীন, মহাবীৰ্যসম্পন্ন—প্ৰতি ক্ষুদ্ৰ কোষে কোষে প্ৰকাশ পালে।
Verse 34
तेन ता वर्तयन्ति स्म त्रेतायुगमुखे प्रिजाः / हृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या सर्वा वै विगतज्वराः
সেই ধৰ্মাচৰণে ত্ৰেতাযুগৰ আৰম্ভণিতে প্ৰজাসকলে জীৱন যাপন কৰিছিল; সেই সিদ্ধিয়ে সকলকে হৰ্ষিত, পুষ্ট আৰু নিশ্চয়েই জ্বৰ-ক্লেশমুক্ত কৰিলে।
Verse 35
ततः कालान्तरेणैव पुनर्लोभावृतास्तदा / वृक्षांस्तान् पर्यगृह्णन्त मधु चामाक्षिकं बलात्
তাৰ পিছত কিছু কাল গ’লত তেওঁলোক পুনৰ লোভে আৱৃত হ’ল; সেই বৃক্ষসমূহ ঘেৰ ধৰি মৌমাছিহীন মধু বলপূৰ্বক কেঢ়ি নিলে।
Verse 36
तासां तेनापचारेण पुनर्लोभकृतेन वै / प्रणष्टामधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित् क्वचित्
তেওঁলোকৰ প্ৰতি কৰা সেই অপচাৰ আৰু পুনৰ লোভৰ কাৰণে, মধুসহ কল্পবৃক্ষ কেতিয়াবা কেতিয়াবা অন্তৰ্হিত হ’ল।
Verse 37
शीतवर्षातपैस्तीव्रै स्ततस्ता दुः खिता भृशम् / द्वन्द्वैः संपीड्यमानास्तु चक्रुरावरणानि च
তীব্ৰ শীত, বৰষুণ আৰু দাহক ৰ’দে তেওঁলোক অতি কষ্ট পালে; আৰু এই দ্বন্দ্ববোৰে চাৰিওফালে চেপি ধৰাত সুৰক্ষাৰ বাবে আৱৰণো সাজিলে।
Verse 38
कृत्वा द्वन्द्वप्रतीघातान् वार्तोपायमचिन्तयन् / नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा
দ্বন্দ্ববোৰক প্ৰতিহত কৰি তেওঁ জীৱিকা আৰু বাণিজ্যৰ উপায় (ৱাৰ্তা) বিষয়ে চিন্তা কৰিলে; তেতিয়া মধুসহ কল্পবৃক্ষ নষ্ট হৈছিল।
Verse 39
ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः / वार्तायाः साधिका ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः
তাৰপিছত ত্ৰেতাযুগত তেওঁলোকৰ সিদ্ধি পুনৰ প্ৰকাশ পালে। জীৱিকাৰ আন সহায় হ’ল ৱাৰ্তা—কৃষি আৰু বাণিজ্য—আৰু তেওঁলোকৰ ইচ্ছামতে বৰষুণ নামিল।
Verse 40
तासां वृष्ट्यूदकानीह यानि निम्नैर्गतानि तु / अवहन् वृष्टिसंतत्या स्त्रोतः स्थानानि निम्नगाः
ইয়াত তেওঁলোকৰ বৰষুণৰ পানী যি নিম্নভূমিলৈ নামি গৈছিল, অবিৰত বৰষুণৰ ধাৰাই সেই পানী আগলৈ বোৱাই নিলে; ফলত নিম্নভূমিবোৰ নদীপথ আৰু স্ৰোতস্থান হৈ উঠিল।
Verse 41
ये पुनस्तदपां स्तोका आपन्नाः पृथिवीतले / अपां भूणेश्च संयोगादोषध्यस्तास्तदाभवन्
কিন্তু সেই পানীৰ যি টোপালবোৰ পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠত পৰিল, পানী আৰু পৃথিৱীৰ উৰ্ব্বৰ অংশৰ সংযোগত সেই সময়তে সিহঁত ঔষধি-ৰূপ বনৌষধি হৈ উঠিল।
Verse 42
अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश / ऋतुपुष्पफलैश्चैव वृक्षगुल्माश्च जज्ञिरे
নাঙল নচলাই, বীজ নসিঁচাকৈ—গাঁৱৰ আৰু অৰণ্যজাত মিলাই চৌদ প্ৰকাৰৰ উদ্ভিদ জন্মিল; আৰু ঋতু অনুসৰি ফুল-ফল ধৰা গছ আৰু ঝোপো উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 43
ततः प्रादुरभूत् तासां रागो लोभश्च सर्वशः / अवश्यं भाविनार्ऽथे न त्रेतायुगवशेन वै
তাৰ পাছত সকলোফালে সিহঁতৰ মাজত ৰাগ আৰু লোভ উদয় হ’ল; কিয়নো যি ভবিতব্য, সেয়া অন্যথা নহয়—নিশ্চয় ত্ৰেতাযুগৰ প্ৰভাৱতেই ই ঘটিল।
Verse 44
ततस्ताः पर्यगृह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान् / वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम्
তাৰ পাছত সিহঁতে নিজ নিজ বল অনুসৰি বলপূৰ্বক নদী, ক্ষেত্ৰ, পৰ্বত আৰু গছ, ঝোপ, ঔষধিও দখল কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 45
विपर्ययेण तासां ता ओषध्यो विविशुर्महीम् / पितामहनियोगेन दुदोह पृथिवीं पृथुः
তাৰ পাছত বিপৰীত ক্ৰমে সেই ঔষধিবোৰ পুনৰ পৃথিৱীত প্ৰৱেশ কৰিলে; আৰু পিতামহ ব্ৰহ্মাৰ নিয়োগত ৰজা পৃথুৱে পৃথিৱীক দোহন কৰি তাইৰ ফল লাভ কৰিলে।
Verse 46
ततस्ता जगृहुः सर्वा अन्योन्यं क्रोधमूर्छिताः / वसुदारधनाद्यांस्तु बलात् कालबलेन तु
তেতিয়া তেওঁলোক সকলোৱে ক্ৰোধমূৰ্ছিত হৈ পৰস্পৰৰ ওপৰত ঝাঁপাই পৰিল; আৰু কালৰ অজেয় বলৰ প্ৰেৰণাত বলপূৰ্বক ভূমি, পত্নী, ধন আদি কেঢ়ি ল’লে।
Verse 47
मर्यादायाः प्रतिष्ठार्थं ज्ञात्वैतद् भगवानजः / ससर्ज क्षत्रियान् ब्रह्मा ब्राह्मणानां हिताय च
এই কথা জানি স্বয়ম্ভূ ভগবান অজ (ব্ৰহ্মা) ধৰ্ম-মৰ্যাদা প্ৰতিষ্ঠাৰ বাবে আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ হিত-ৰক্ষাৰ্থে ক্ষত্ৰিয়সকলক সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 48
वर्णाश्रमव्यवस्थां च त्रेतायां कृतवान् प्रभुः / यज्ञप्रवर्तनं चैव पशुहिंसाविवर्जितम्
ত্রেতাযুগত প্ৰভুৱে বৰ্ণ-আশ্ৰমৰ সুসংগঠিত ব্যৱস্থা স্থাপন কৰিলে; আৰু পশুহিংসা-বর্জিত যজ্ঞপ্ৰৱৰ্তনো আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 49
द्वापरेष्वथ विद्यन्ते मतिभेदाः सदा नृणाम् / रागो लोभस्तथा युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः
কিন্তু দ্বাপৰযুগত মানুহৰ মাজত সদায় মতিভেদ থাকে; ৰাগ, লোভ আৰু যুদ্ধ উঠে, আৰু তত্ত্বসমূহৰ দৃঢ় নিৰ্ণয় নাথাকে।
Verse 50
एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतास्विह विधीयते / वेदव्यासैश्चतुर्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु
এই জগতত ত্রেতাযুগত বেদ একেটাই, তথাপি চতুষ্পাদ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত; কিন্তু দ্বাপৰ আদি যুগত বেদব্যাসসকলে তাক চাৰি ভাগত বিভক্ত কৰে।
Verse 51
ऋषिपुत्रैः पुनर्भेदाद् भिद्यन्ते दृष्टिविभ्रमैः / मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरवर्णविपर्ययैः
পুনৰ ঋষিপুত্ৰসকলৰ অধিক বিভেদৰ ফলত পৰম্পৰা ভাঙি যায়—দৃষ্টিভ্ৰমে, মন্ত্ৰ আৰু ব্ৰাহ্মণ-অংশৰ বিন্যাস সলনি হোৱাত, আৰু স্বৰ-বৰ্ণৰ উলট-পালটত।
Verse 52
संहिता ऋग्यजुः साम्नां संहन्यन्ते श्रुतर्षिभिः / सामान्याद् वैकृताच्चैवदृष्टिभेदैः क्वचित् क्वचित्
ঋক্, যজুঃ আৰু সামৰ সংহিতাসমূহ শ্ৰুতি-ঋষিসকলে সংকলন কৰে; আৰু কিছুমান ঠাইত সাধাৰণ আৰু বৈকৃত—উভয় দৃষ্টিভেদৰ বাবে সেয়া নানা ৰূপে বৈচিত্ৰ্য লাভ কৰে।
Verse 53
ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि मन्त्रप्रवचनानि च / इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि सुव्रत
হে সুব্ৰত! ব্ৰাহ্মণ-গ্ৰন্থ, কল্পসূত্ৰ, মন্ত্ৰ-প্ৰৱচন, ইতিহাস আৰু পুৰাণ, আৰু ধৰ্মশাস্ত্ৰ—এই সকলো ধৰ্মক ধাৰণ কৰা প্ৰামাণ্য শাস্ত্ৰ।
Verse 54
अवृष्टिर्मरणं चैव तथैव वायाध्युपद्रवाः / वाङ्मनः कायजैर्दुः सैर्निर्वेदो जायते नृणाम्
অনাবৃষ্টি, মৃত্যু, তীব্ৰ বায়ুজনিত উপদ্ৰৱ, আৰু বাক্-মন-দেহজাত দুখৰ পৰা—মানুহৰ ভিতৰত নিৰ্বেদ (বৈৰস্য) জন্মে।
Verse 55
निर्वेदाज्जायते तेषां दुः खमोक्षविचारणा / विचारणाच्च वैराग्यं वैराग्याद् दोषदर्शनम्
নিৰ্বেদৰ পৰা তেওঁলোকৰ ভিতৰত দুখ আৰু মোক্ষৰ বিষয়ে চিন্তা জাগে; সেই চিন্তাৰ পৰা বৈৰাগ্য, আৰু বৈৰাগ্যৰ পৰা সংসাৰৰ দোষসমূহৰ স্পষ্ট দৰ্শন হয়।
Verse 56
दोषाणां दर्शनाच्चैव द्वापरे ज्ञानसंभवः / एषा रजस्तमोयुक्ता वृत्तिर्वै द्वापरे स्मृता
দোষৰ দৰ্শনৰ ফলতেই দ্বাপৰ যুগত বিবেক-জ্ঞান উদ্ভৱ হয়। ৰজস-তমস মিশ্ৰিত এই বৃত্তিকেই দ্বাপৰৰ স্বভাৱ বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে।
Verse 57
आद्ये कृते तु धर्मो ऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्तते / द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे
আদি কৃতযুগত ধৰ্ম দৃঢ়ভাৱে থাকে, ত্ৰেতাতো সি প্ৰৱৰ্তিত হয়। দ্বাপৰত সি ব্যাকুল হৈ অস্থিৰ হয়, আৰু কলিযুগত প্ৰায় লুপ্ত হয়।
Frequently Asked Questions
Kṛta: meditation (dhyāna); Tretā: spiritual knowledge (jñāna); Dvāpara: sacrifice (yajña); Kali: giving/charity (dāna) as the chief discipline.
Dharma is said to stand fully in Kṛta (four-footed), decline to three in Tretā, two in Dvāpara, and in Kali remain only minimally—deprived of three supports—indicating near-collapse of stable righteousness.
Vyāsa states he sees no other expiation in Kali comparable to Vārāṇasī for quelling sins, presenting it as a uniquely potent tīrtha when ordinary disciplines weaken due to yuga conditions.
It assigns yuga-wise presiding deities (Brahmā in Kṛta, Sūrya in Tretā, Viṣṇu in Dvāpara, Rudra in Kali) while also affirming that multiple deities are worshipped in all yugas and that Rudra is worshipped in all four.
As greed and attachment arise, beings seize resources and fight over land, wives, and wealth; in response Brahmā institutes kṣatriyas to protect order and establishes varṇāśrama and regulated sacrifice to stabilize dharma.