Adhyaya 43
Dīkṣā-bhedaḥ (Types of Initiation) — Lalitopākhyāna: Hayagrīva–Agastya Dialogue
এই অধ্যায়ত ললিতোপাখ্যানৰ ভিতৰত গুৰু-কেন্দ্ৰিক এক প্ৰযুক্তিগত ব্যাখ্যা আছে। শ্ৰীদেৱী-দৰ্শনৰ বাবে কেনে দীক্ষা লাগে বুলি অগস্ত্যই সোধাত, হযগ্ৰীৱে দীক্ষাৰ ভেদ বৰ্ণনা কৰি গুৰুৰ কৃপাৰ দ্বাৰা শুদ্ধি আৰু তৎক্ষণাৎ জ্ঞানলাভৰ গুৰুত্ব দেখুৱায়। স্পৰ্শ-দীক্ষা, দৃষ্টিদীক্ষা, শাম্ভৱী-দীক্ষা (দৃষ্টি/বাক্য/স্পৰ্শমাত্ৰে তৎক্ষণাৎ জ্ঞান), আৰু দীঘলীয়া সেৱাৰ পাছত মৌন সংকল্পে মানসী-দীক্ষা উল্লেখিত। তাৰ পাছত ক্ৰিয়া-দীক্ষাৰ ক্ৰম—শুক্লপক্ষ, শুভদিন, দেহ-ৱাক শুদ্ধি, সন্ধ্যা পালন, একান্তবাস, নিয়মিত আহাৰ-মৌন, আৰু উপচাৰসহ পূজা—বৰ্ণিত। শেষত সহস্ৰাক্ষৰী বিদ্যাসহ পুষ্পাঞ্জলি অনিবাৰ্য; ই নাথাকিলে পূজা নিষ্ফল বুলি কোৱা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे ललितोपाख्याने हयग्रीवागस्त्यसम्वादे द्वाचत्वारिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच अश्वानन महाप्राज्ञ करुणामृतवारिधे / श्रीदेवीदर्शने दीक्षा यादृशी तां निवेदय
এইদৰে শ্ৰীব্ৰহ্মাণ্ড মহাপুৰাণৰ উত্তৰভাগত ললিতোপাখ্যানত হয়গ্ৰীৱ-অগস্ত্য সংবাদৰ দ্বিচত্বাৰিংশ অধ্যায়। অগস্ত্য ক’লে— হে অশ্বানন, মহাপ্ৰাজ্ঞ, কৰুণামৃতৰ বাৰিধে! শ্ৰীদেৱীৰ দর্শনৰ বাবে যাদৃশ দীক্ষা, সেয়া মোক নিবেদন কৰা।
Verse 2
हयग्रीव उवाच यदि ते देवताभावो यया कल्मषकर्दमाः / क्षाल्यन्ते च तथा पुसां दीक्षामाचक्ष्महे ऽत्र ताम्
হয়গ্ৰীৱে ক’লে—যদি তোমাৰ দেৱত্বভাব লাগে, যাৰ দ্বাৰা মানুহৰ পাপৰূপ কাদঁ ধুই যায়, তেন্তে ইয়াত আমি সেই দীক্ষা বৰ্ণনা কৰোঁ।
Verse 3
हस्ते शिवपुरन्ध्यात्वा जपेन्मूलाङ्गमालिनीम् / गुरुः स्पृशेच्छिष्यतनुं स्पर्शदीक्षेयमीरिता
হাতে শিৱপুৰন্ধ্ৰীক ধ্যান কৰি মূলাংগমালিনী মন্ত্র জপ কৰিব। গুৰুয়ে শিষ্যৰ দেহ স্পৰ্শ কৰে—ইয়াক ‘স্পৰ্শ-দীক্ষা’ বোলা হয়।
Verse 4
निमील्य नयने ध्यात्वा श्रीकामाक्षीं प्रसन्नधीः / सम्यक्पश्येद्गुरुः शिष्यं दृग्दीक्षा सेयमुच्यते
চকু নিমিলাই শ্ৰীকামাক্ষীক ধ্যান কৰি প্ৰসন্নবুদ্ধিৰে গুৰুয়ে শিষ্যক সম্যক্ দৰ্শন কৰে—ইয়াক ‘দৃগ্-দীক্ষা’ বোলা হয়।
Verse 5
गुरोरालोकमात्रेण भाषणात्स्पर्शनादपि / सद्यः सञ्जायते ज्ञानं सा दीक्षा शाम्भवी मता
গুৰুৰ কেৱল দৰ্শনে, বাক্যত বা স্পৰ্শতো তৎক্ষণাৎ জ্ঞান জন্মে—সেই দীক্ষাই ‘শাম্ভৱী’ বুলি মান্য।
Verse 6
देव्या देहो यथा प्रोक्तो गुरुदेहस्तथैव च / तत्प्रसादेन शिष्यो ऽपि तद्रूपः सम्प्रकाशते
দেৱীৰ দেহ যিদৰে কোৱা হৈছে, গুৰুদেহো তেনেদৰেই। তেওঁৰ প্ৰসাদে শিষ্যো সেই ৰূপতেই প্ৰকাশিত হয়।
Verse 7
चिरं शुश्रूषया सम्यक्तोषितो देशिकेश्वरः / तूष्णीं संकल्पयेच्छिष्यं सा दीक्षा मानसी मता
দীৰ্ঘকাল শুশ্ৰূষাৰে সম্পূৰ্ণ তুষ্ট দেশিকেশ্বৰ গুৰু নীৰৱে শিষ্যক গ্ৰহণৰ সংকল্প কৰে—ইয়াকেই ‘মানসী দীক্ষা’ বুলি মানা হয়।
Verse 8
दीक्षाणामपि सर्वासामियमेवोत्तमोत्तमा / आदौ कुर्यात्क्रियादीक्षां तत्प्रकारः प्रवक्ष्यते
সকলো দীক্ষাৰ মাজতো এইটোৱেই পৰমোত্তম; আৰম্ভণিতে ক্ৰিয়া-দীক্ষা কৰা উচিত—তাৰ প্ৰকাৰ পিছত কোৱা হ’ব।
Verse 9
शुक्लपक्षे शुभदिने विधाय शुचिमानसम् / जिह्वास्यमलशुद्धिं च कृत्वा स्नात्वा यथाविधि
শুক্লপক্ষৰ শুভদিনত মন শুচি কৰি, জিভা আৰু মুখৰ মল-শুদ্ধি কৰি, বিধিমতে স্নান কৰিব।
Verse 10
संध्याकर्म समाप्याथ गुरुदेहं परं स्मरन् / एकान्ते निवसञ्छ्रीमान्मौनी च नियताशनः
সন্ধ্যাকৰ্ম সমাপ্ত কৰি, পৰম গুৰু-স্বৰূপক স্মৰণ কৰি, একান্তত বাস কৰিব; মৌন পালন কৰি নিয়ত আহাৰ কৰিব।
Verse 11
गुरुश्च तादृशोभूत्वा पूजामन्दिरमाविशेत् / देवीसूक्तेन संयुक्तं विद्यान्यासं समातृकम्
গুৰুও তেনেদৰে হৈ পূজামন্দিৰত প্ৰৱেশ কৰি, দেৱীসূক্ত-যুক্ত মাতৃকাসহ বিদ্যা-ন্যাস সম্পন্ন কৰিব।
Verse 12
कृत्वा पुरुषसूक्तेन षोडशैरुपचारकैः / आवाहना सने पाद्यमर्ध्यमाचमनं तथा
পুৰুষসূক্ত জপ কৰি ষোড়শ উপচাৰে বিধিপূৰ্বক—আৱাহন, আসন, পাদ্য, অৰ্ঘ্য আৰু আচমন আদি অৰ্পণ কৰিব।
Verse 13
स्नानं वस्त्रं च भूषा च गन्धः पुष्पं तथैव च / धूपदीपौ च नैवेद्यं ताम्बूलं च प्रदक्षिणा
স্নান, বস্ত্ৰ, ভূষণ, গন্ধ আৰু পুষ্প; ধূপ-দীপ, নৈবেদ্য, তাম্বূল আৰু প্ৰদক্ষিণাও অৰ্পণ কৰিব।
Verse 14
प्रणामश्चेति विख्यातैः प्रीणयेत्त्रिपुरांबिकाम् / अथ पुष्पाञ्जलिं दद्यात्सहस्राक्षरविद्यया
প্ৰণাম আদি প্ৰসিদ্ধ উপচাৰে ত্ৰিপুৰাম্বিকাক প্ৰসন্ন কৰি; তাৰ পিছত সহস্ৰাক্ষৰ-বিদ্যাৰে পুষ্পাঞ্জলি দিব।
Verse 15
ॐ ऐं ह्रीं श्रीं ऐं क्लीं सौः ॐ नमस्त्रिपुरसुन्दरि हृदये देवि शिरोदेवि शिखादेवि कवचदेवि नेत्रदेवि आस्यदेवि कामेश्वरि भगमालिनि नित्यक्लिन्नें भैरुण्डे वह्निवासिनि महावज्रेश्वरि विद्येश्वरि परशिवदूति त्वरिते कुलसुंदरि नित्ये नीलपताके विजये सर्वमङ्गले ज्वालामालिनि चित्रे महानित्ये परमेश्वरि मन्त्रेशमयि षष्ठीशमय्युद्यानमयि लोपामुद्रामय्यगस्त्यमयि कालतापनमयि धर्माचारमयि मुक्तके शीश्वरमयि दीपकलानाथमयि विष्णुदेवमयि प्रभाकरदेवमयि तेजोदेवमयि मनोजदेवमयि अणिमसिद्धे महिमसिद्धे गरिम सिद्धे लघिमसिद्धे ईशित्वसिद्धे वशित्वसिद्धे प्राप्तिसिद्धे प्राकाम्यसिद्धे रससिद्धे मोक्षसिद्धे ब्राह्मि माहेश्वरी कौमारि वैष्णवि वाराहि इन्द्राणि चामुण्डे महालक्ष्मि सर्वसंक्षोभिणि सर्वविद्राविणि सर्वाकर्षिणि सर्ववशङ्करि सर्वोन्मादिनि सर्वमहाङ्कुशे सर्वखेचरि सर्वबीजे सर्वयोने सर्वास्त्रखण्डिनि त्रैलोक्यमोहिनि चक्रस्वामिनि प्राटयोगिनि बौद्धदर्शनाङ्गि कामाकर्षिणि बुद्ध्याकर्षिणि अहङ्काराकर्षिणि शब्दाकर्षिणि स्पर्शाकर्षिणि रूपाकर्षिणि रसाकर्षिणि गन्धाकर्षिणि चित्ताकर्षिणि धैर्याकर्षिणि स्मृत्याकर्षिणि नामाकर्षिणि बीजाकर्षिणात्माकिर्षिणि अमृताकर्षिणि शरीराकर्षिणि गुप्तयोगिनि सर्वाशापरिपूरकचक्रस्वामिनि अनङ्गकुसुमे अनङ्गमेखले अनङ्गमादिनि अनङ्गमदनातुरे ऽनङ्गरेखे ऽनङ्गवेगिन्यनङ्गाङ्कुशे ऽनङ्गमालिनि गुप्ततरयोगिनि वैदिकदर्शनाङ्गि सर्वसंक्षोभकारक चक्रस्वामिनि पूर्वाम्नायाधिदेवते सृष्टिरूपे सर्वसंक्षोभिणि सर्वविद्राविणि सर्वाकर्षिणि सर्वाह्लादिनि सर्वसंमोहिनि सर्वस्तंभिणि सर्वजृंभिणि सर्ववशङ्करि सर्वरञ्जिनि सर्वोन्मादिनि सर्वार्थसाधिके सर्वसंपत्प्रपूरिणि सर्वमन्त्रमयि सर्वद्वन्द्वक्षयकरि सम्प्रदाययोगिनि सौरदर्शनाङ्गि सर्वसौभाग्यदायकचक्रे सर्वसिद्धिप्रदे सर्वसम्पत्प्रदे सर्वप्रियङ्करि सर्वमङ्गलकारिणि सर्वकामप्रदे सर्वदुःखविमोचिनि सर्वमृत्युप्रशमिनि सर्वविघ्ननिवारिणि सर्वाङ्गसुन्दरि सर्वसौभाग्यदायिनि कुलोत्तीर्णयोगिनि सर्वार्थसाधकचक्रेशि सर्वज्ञे सर्वशक्ते सर्वैश्वर्यफलप्रदे सर्वज्ञानमयि सर्वव्याधिनिवारिणि सर्वाधारस्वरूपे सर्वपापहरे सर्वानन्दमयि सर्वरक्षास्वरूपिणि सर्वेप्सित फलप्रदे नियोगिनि वैष्णवदर्शनाङ्गि सर्वरक्षाकरचक्रस्थे दक्षिणाम्नायेशि स्थितिरूपे वशिनि कामेशि मोदिनि विमले अरुणे जयिनि सर्वेश्वरि कौलिनि रहस्ययोगिनि रहस्यभोगिनि रहस्यगोपिनि शाक्तदर्शनाङ्गि सर्वरोगहरचक्रेशि पश्चिमाम्नाये धनुर्बाणपाशाङ्कुशदेवते कामेशि वज्रेशि फगमालिनि अतिरहस्ययोगिनि शैवदर्शनाङ्गि सर्वसिद्धिप्रदचक्रगे उत्तराम्नायेशि संहाररूपे शुद्धपरे विन्दुपीठगते महारात्रिपुरसुन्दरि परापरातिरहस्ययोगिनि शांभवदर्शनाङ्गि सर्वानन्दमयचक्रेशि त्रिपुरसुंदरि त्रिपुरवासिनि त्रिपुरश्रीः त्रिपुरमालिनि त्रिपुरसिद्धे त्रिपुरांब सर्वचक्रस्थे अनुत्तराम्नायाख्यस्वरूपे महात्रिपुरभैरवि चतुर्विधगुणरूपे कुले अकुले कुलाकुले महाकौलिनि सर्वोत्तरे सर्वदर्शनाङ्गि नवासनस्थिते नवाक्षरि नवमिथुनाकृते महेशमाधवविधातृमन्मथस्कन्दनन्दीन्द्रमनुचन्द्रकुबेरागस्त्यदुर्वासःक्रोधभट्टारकविद्यात्मिके कल्याणतत्त्वत्रयरूपे शिवशिवात्मिके पूर्मब्रह्मशक्ते महापरमेश्वरि महात्रिपुरसुन्दरि तव श्रीपादुकां पूजयामि नमः / क एं ईल ह्रीं हस कहल ह्रीं ऐं क्लीं सौः सौः क्लीं ऐं श्रीं / देव्याः पुष्पाञ्जलिं दद्यात्सहस्राक्षरविद्याया / नोचेत्तत्पूजनं व्यर्थमित्याहुर्वेदवादिनः
ॐ ঐং হ্ৰীং শ্ৰীং… আদি সহস্ৰাক্ষৰ-বিদ্যা বিস্তাৰে জপ কৰি ত্ৰিপুৰসুন্দৰী দেৱীক নমস্কাৰ কৰিব; সেই মন্ত্রে পুষ্পাঞ্জলি দিব—নচেৎ পূজা ব্যৰ্থ, বুলি বেদবাদীসকলে কয়।
Verse 16
ततो गोमयसंलिप्ते भूतले द्रोणशालिभिः / तावद्भिस्तण्डुलैः शुद्धैः शस्तार्णैस्तत्र नूतनम्
তাৰ পিছত গোবৰলেপা ভূমিত দ্ৰোণ-পরিমাণ শালি ধান্য আৰু ততটাই শুদ্ধ, উত্তম তণ্ডুল পাথৰি তাতে নতুন (মণ্ডল/বেদী) সাজিব।
Verse 17
द्रोणोदपूरितं कुंभं पञ्चरत्नैर्नवैर्युतम् / न्यग्रोधाश्वत्थमाकन्दजंबूदुम्बरशाखिनाम्
দ্ৰোণজলে পূৰ্ণ কুম্ভ নৱ পঞ্চৰত্নে সংযুক্ত হওক; বট, অশ্বত্থ, আম, জামু আৰু ডুম্বৰ গছৰ ডাল-পাতৰে শোভিত কৰা হওক।
Verse 18
त्वग्भिश्च पल्लवैश्चैव प्रक्षिप्तैरधिवासिनम् / कुम्भाग्रे निक्षिपेत्पक्वं नारिकेलफलं शुभम्
গছৰ বাকল আৰু কচি পল্লৱ নিক্ষেপ কৰি তাক অধিবাসিত কৰা; তাৰ পাছত কুম্ভৰ অগ্ৰভাগত পকা শুভ নাৰিকেল-ফল স্থাপন কৰা।
Verse 19
अभ्यर्च्य गन्धपुष्पाद्यैर्धूपदीपादि दर्शयेत् / श्रीचिन्तामणिमन्त्रं तु हृदि मातृकमाजपेत्
গন্ধ-পুষ্প আদিৰে অর্চনা কৰি ধূপ-দীপ আদি প্ৰদৰ্শন কৰা; আৰু হৃদয়ত মাতৃকাসহ শ্ৰীচিন্তামণি মন্ত্র জপ কৰা।
Verse 20
कुम्भ स्पृशञ्छ्रीकामाप्तिरूपीकृतकलेवरम् / अष्टोत्तरशते जाते पुनर्दीपं प्रदर्शयेत्
কুম্ভ স্পৰ্শ কৰি সাধকে শ্ৰী-সমৃদ্ধি আৰু কাম্যফল-প্ৰাপ্তিৰ স্বৰূপ দেহ ধাৰণ কৰা বুলি ভাৱিব; ১০৮ জপ সম্পূৰ্ণ হলে পুনৰ দীপ প্ৰদৰ্শন কৰা।
Verse 21
शिष्यमाहूय रहसि वाससा बद्धलोचनम् / कारयित्वा प्रणामानां साष्टाङ्गानां त्रयं गुरुः
গুৰু শিষ্যক গোপনে মাতি আনি বস্ত্ৰেৰে তাৰ চকু বান্ধে; আৰু তাৰ দ্বাৰা সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম তিনিবাৰ কৰোৱায়।
Verse 22
पुष्पाणि तत्करे दत्त्वा कारये त्कुसुमाञ्जलिम् / श्रीनाथकरुणाराशे परञ्ज्योतिर्मयेश्वरि
তেওঁৰ হাতত পুষ্প দি কুসুমাঞ্জলি অৰ্পণ কৰাব— হে শ্ৰীনাথ! কৰুণাৰাশি! পৰঞ্জ্যোতিৰ্ময় ঈশ্বৰী!
Verse 23
प्रसूनाञ्जलिरेषा ते निक्षिप्ता चरणांबुजे / परं धाम परं ब्रह्म मम त्वं परदेवता
এই প্ৰসূনাঞ্জলি তোমাৰ চৰণাম্বুজত নিক্ষিপ্ত; তুমি পৰম ধাম, পৰম ব্ৰহ্ম, মোৰ পৰদেৱতা।
Verse 24
अद्यप्रभृति मे पुत्रान्रक्ष मां शारणागतम् / इत्युक्त्वा गुरुपादाव्जे शिष्यो मूर्ध्नि विधारयेत्
আজিৰ পৰা মোৰ পুত্ৰসকলক ৰক্ষা কৰা, শৰণাগত মোক ৰক্ষা কৰা— এইদৰে কৈ শিষ্যই গুৰুৰ পদপদ্ম মূৰ্ধ্নিত ধাৰণ কৰক।
Verse 25
जन्मान्तर सुकृतत्वं स्यान्न्यस्ते शिरसि पादुके / गुरुणा कमलासनमुरशासनपुरशासनसेवया लब्धे
শিৰত পাদুকা ন্যস্ত হ’লে জন্মান্তৰৰ সুকৃতফল লাভ হয়; কমলাসন, মুৰশাসন আৰু পুৰশাসনৰ সেৱাৰে গুৰুৱে ই লাভ কৰিছে।
Verse 26
इत्युक्त्वा भक्तिभरितः पुनरुत्थाय शान्तिमान् / वामपार्श्वे गुरोस्तिष्ठेदमानी विनयान्वितः
এইদৰে কৈ ভক্তিভৰে পূৰ্ণ হৈ পুনৰ উঠি শান্তচিত্ত হৈ, অহংকাৰবিহীন আৰু বিনয়যুক্ত হৈ গুৰুৰ বাওঁ পাৰ্শ্বত থিয় হৈ থাকক।
Verse 27
ततस्तुंबीजलैः प्रोक्ष्य वामभागे निवेदयेत् / विमुच्य नेत्रबन्धं तु दर्शयेदर्चनक्रमम्
তাৰ পাছত তুম্বী-জলেৰে প্ৰোক্ষণ কৰি বাওঁফালে নৈবেদ্য নিবেদন কৰিব। তাৰ পিছত নেত্ৰবন্ধন মুকলি কৰি অৰ্চনাক্ৰম দেখুৱাব।
Verse 28
सितामध्वाज्यकदलीफलपायसरूपकम् / महात्रिपुरसुन्दर्या नैवेद्यमिति चादिशेत्
চিনি, মধু, ঘিঁউ, কলফল, পায়স আদি—ইয়াক ‘মহাত্ৰিপুৰসুন্দৰীৰ নৈবেদ্য’ বুলি আদেশ দিব।
Verse 29
षोडशर्णमनुं तस्य वदेद्वामश्रुतौ शनैः / ततो बहिर्विनिर्गत्य स्थाप्य दार्वासने शुचिम्
তাৰ ষোড়শাক্ষৰী মন্ত্রটো ধীৰে ধীৰে বাওঁ কাণত ক’ব। তাৰ পাছত বাহিৰলৈ ওলাই গৈ শুচি শিষ্যক কাঠৰ আসনত বহুৱাব।
Verse 30
निवेश्य प्राङ्मुखं तत्र पट्टवस्त्रसमास्तृते / शिष्यं श्रीकुम्भसलिलैरभिषिञ्चेत्समन्त्रकम्
তাত পট্টবস্ত্ৰ পতাৰি শিষ্যক পূৰ্বমুখে বহুৱাব। তাৰ পাছত মন্ত্রসহ শ্ৰীকুম্ভৰ জলেৰে অভিষেক কৰিব।
Verse 31
पुनः शुद्धोदकैः स्नात्वा वाससी परिगृह्य च / अष्टोत्तरशतं मन्त्रं जप्त्वा निद्रामथाविशेत्
পুনৰায় শুদ্ধ জলেৰে স্নান কৰি বস্ত্ৰ পৰিধান কৰিব। তাৰ পাছত মন্ত্র একশ আঠবাৰ জপ কৰি তাৰপিছত নিদ্ৰাত প্ৰৱেশ কৰিব।
Verse 32
शुभे दृष्टे सति स्वप्ने पुण्यं योज्यं तदोत्तमम् / दुःस्वप्ने तु जपं कुर्यादष्टोत्तरसहस्रकम्
স্বপ্নত যদি শুভ দৰ্শন হয়, তেন্তে সেই সময়ত উত্তম পুণ্যকৰ্ম কৰা উচিত। কিন্তু দুঃস্বপ্ন হ’লে অষ্টোত্তৰ-সহস্ৰ (১০০৮) জপ কৰা কৰ্তব্য।
Verse 33
कारयेत्त्रिपुरांबायाः सपर्यां मुक्तमार्गतः / यदा न दृष्टः स्वप्नो ऽपि तदा सिद्धिश्चिराद्भवेत्
মুক্তিমাৰ্গ অনুসাৰে ত্ৰিপুৰাম্বাৰ সপর্যা (পূজা-সেৱা) কৰাব লাগে। যেতিয়া স্বপ্নো নেদেখা যায়, তেতিয়া সিদ্ধি দেৰিতে লাভ হয়।
Verse 34
स्वीकुर्यात्परया भक्त्या देवी शेष कलाधिकम् / सद्य एव स शिष्यः स्यात्पङ्क्तिपावनपावनः
দেৱী পৰম ভক্তিৰে শেষ-কলাধিক (অতিশয় অনুগ্ৰহ) গ্ৰহণ কৰে। তেতিয়া সি তৎক্ষণাৎ শিষ্য হয়; পংক্তি-পাৱনকো পাৱন কৰা জন।
Verse 35
शरीरमर्थं प्राणं च तस्मै श्रीगुरवे दिशेत् / तदधीनश्च रेन्नित्यं तद्वाक्यं नैव लघयेत्
শৰীৰ, ধন আৰু প্ৰাণ—এই সকলো শ্ৰীগুৰুক অৰ্পণ কৰা উচিত। নিত্য তেওঁৰ অধীন হৈ চলিব আৰু তেওঁৰ বাক্য কেতিয়াও তুচ্ছ নকৰিব।
Verse 36
यः प्रसन्नः क्षणार्धेन मोक्षलक्ष्मीं प्रयच्छति / दुर्लभं तं विजानीयाद्गुरुं संसारतारकम्
যি প্ৰসন্ন হৈ অর্ধক্ষণতে মোক্ষ-লক্ষ্মী দান কৰে—তেনে দুৰ্লভ গুৰুক সংসাৰ-তাৰক বুলি জানিব লাগে।
Verse 37
गुकारस्यान्धकारोर्ऽथो रुकारस्तन्निरोधकः / अन्धकारनिरोधित्वाद्गुरुरित्यभिधीयते
‘গু’ অন্ধকাৰৰ অৰ্থ, আৰু ‘ৰু’ তাৰ নিবাৰক। অন্ধকাৰ নিবারণ কৰাতেই তেওঁ ‘গুরু’ বুলি অভিহিত॥
Verse 38
बोधरूपं गुरुं प्राप्य न गुर्वन्तरमादिशेत् / गुरुक्तं परुषं वाक्यमाशिषं परिचिन्तयेत्
বোধস্বৰূপ গুৰু পালে অন্য গুৰুৰ উপদেশ নলওক। গুৰুৰ কঠোৰ বাক্যও আশীৰ্বাদ বুলি ভাবি মননত ৰাখক॥
Verse 39
लौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकमेव च / आददीत ततो ज्ञानं पूर्वं तमभिवादयेत्
লৌকিক, বৈদিক বা আধ্যাত্মিক—যি হোৱক, তাতো জ্ঞান গ্ৰহণ কৰক; কিন্তু প্ৰথমে তেওঁক প্ৰণাম কৰক॥
Verse 40
एवं दीक्षात्रयं कृत्वा विधेयं बौधयेत्पुनः / गुरुभक्तिस्सदाचारस्तद्द्रोहस्तत्र पातकम्
এইদৰে ত্ৰিবিধ দীক্ষা কৰি পুনৰ কৰ্তব্য বোধ কৰাওক। গুৰুভক্তি আৰু সদাচাৰ ধৰ্ম; গুৰুদ্ৰোহ তাত পাপ।
Verse 41
तत्पदस्मरणं मुक्तिर्यावद्देहमयं क्रमः / यत्पापं समवाप्नोति गुर्वग्रे ऽनृतभाषणत्
তেওঁৰ পদস্মৰণেই মুক্তি, যিমান দিন দেহধাৰণৰ ক্ৰম থাকে। গুৰুৰ আগত মিছা ক’লে যি পাপ লাভ হয়॥
Verse 42
गोब्राह्मणावधं कृत्वा न तत्पापं समाश्रयेत् / ब्रह्मादिस्तंब पर्यतं यस्य मे गुरुसंततिः
যাৰ মোৰ গুৰু-সন্ততি ব্ৰহ্মাদি পৰা তৃণ-স্তম্ভ পৰ্যন্ত বিস্তৃত, সি গোহত্যা আৰু ব্ৰাহ্মণবধ কৰিলেও সেই পাপ তাৰ আশ্ৰয় নকৰে।
Verse 43
तस्य मे सर्वपूज्यस्य को न पूज्यो महीतले / इति सर्वानुकूलो यः स शिष्यः परिकीर्तितः
মোৰ সেই সৰ্বপূজ্য (গুরু)ৰ যি, তাৰ বাবে পৃথিৱীত কোন অপূজ্য? এইদৰে ভাবি যি সকলোৰে প্ৰতি অনুকূল থাকে, তাকেই শিষ্য বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 44
शीलादिविमलानेकगुणसंपन्नभावनः / गुरुशासनवर्तित्वाच्छिष्य इत्यभिधीयते
শীল আদি নিৰ্মল বহু গুণে সমৃদ্ধ, শুভ ভাবনাৰে পূৰ্ণ আৰু গুৰুশাসনত চলা জনকেই ‘শিষ্য’ বুলি অভিহিত কৰা হয়।
Verse 45
जपाच्छ्रान्तः पुनर्ध्यायेद्ध्यानाच्छ्रान्तः पुनर्जपेत् / जपध्यानादियुक्तस्य क्षिप्रं मन्त्रः प्रसिध्यति
জপত ক্লান্ত হলে পুনৰ ধ্যান কৰিব, ধ্যানত ক্লান্ত হলে পুনৰ জপ কৰিব; জপ-ধ্যান আদি যুক্ত সাধকৰ মন্ত্র শীঘ্ৰে সিদ্ধ হয়।
Verse 46
यथा ध्यानस्य सामर्थ्यात्कीटो ऽपि भ्रमरायते / तथा समाधिसा मर्थ्याद्ब्रह्मीभूतो भवेन्नरः
যেনেকৈ ধ্যানৰ সামৰ্থ্যত কীটও ভ্ৰমৰ-ৰূপ ধাৰে, তেনেকৈ সমাধিৰ সামৰ্থ্যত মানুহ ব্রহ্মভাবপ্ৰাপ্ত হৈ ব্রহ্মীভূত হয়।
Verse 47
यथा निलीयते काले प्रपञ्चो नैव दृश्यते / तथैव मीलयेन्नेत्रे एतद्ध्यानस्य लक्षणम्
যেনেকৈ কালত প্ৰপঞ্চ লীন হৈ অদৃশ্য হয়, তেনেকৈ চকু মুদা—এইয়াই ধ্যানৰ লক্ষণ।
Verse 48
विदिते तु परे तत्त्वे वर्णातीते ह्यविक्रिये / किङ्करत्वं च गच्छन्ति मन्त्रा मन्त्राधिपैः सह
যেতিয়া বৰ্ণাতীত, অবিকাৰী পৰতত্ত্ব বিদিত হয়, তেতিয়া মন্ত্রসমূহ মন্ত্রাধিপতিসকলৰ সৈতে দাসত্বভাব লাভ কৰে।
Verse 49
आत्मैक्यभावनिष्ठस्य या चेष्टा सा तु दर्शनम् / योगस्तपः स तन्मन्त्रस्तद्धनं यन्निरीक्षणम्
আত্মৈক্যভাবনাত নিষ্ঠ সাধকৰ যি চেষ্টাই, সেয়াই দর্শন; সেয়াই যোগ, সেয়াই তপ, সেয়াই তাৰ মন্ত্ৰ; আৰু যি নিৰন্তৰ নিৰীক্ষণ, সেয়াই তাৰ ধন।
Verse 50
देहाभिमाने गलिते विज्ञाते परमात्मनि / यत्रयत्र मनो याति तत्रतत्र समाधयः
দেহাভিমান গলি পৰমাত্মা বিদিত হ’লে, মন য’তে য’তে যায় ত’তে ত’তেই সমাধি হয়।
Verse 51
यः पश्येत्सर्वगं शांमानन्दात्मानमद्वयम् / न तस्य किञ्चिदाप्तव्यं ज्ञातव्यं वावशिष्यते
যি সৰ্বব্যাপী, শান্ত, আনন্দস্বৰূপ অদ্বৈত আত্মাক দেখে, তাৰ বাবে ন কিবা প্ৰাপ্তব্য থাকে ন কিবা জ্ঞাতব্য অৱশিষ্ট থাকে।
Verse 52
पूजाकोटिसमं स्तोत्रं स्तोत्रकोटिसमोजपः / जपकोटिसमं ध्यानं ध्यानकोटिसमो लयः
কোটি পূজাৰ সমান স্তোত্ৰ; কোটি স্তোত্ৰৰ সমান জপ। কোটি জপৰ সমান ধ্যান; কোটি ধ্যানৰ সমান লয় (সমাধি)।
Verse 53
देहो देवालयः प्रोक्तो जीव एव महेश्वरः / त्यजेदज्ञाननिर्माल्यं सोहंभावेन योजयेत्
দেহক দেৱালয় বুলি কোৱা হৈছে, আৰু জীৱেই মহেশ্বৰ। অজ্ঞানৰূপ নিৰ্মাল্য ত্যাগ কৰি ‘সোऽহং’ ভাবৰে নিজক যুক্ত কৰা।
Verse 54
तुषेण बद्धो व्रीहिः स्यात्तुषाभावे तु तण्डुलः / पाशबद्धः स्मृतो जीवः पाशमुक्तो महेश्वरः
তুষেৰে বাঁধা থাকিলে সেয়া ধান; তুষ নাথাকিলে সেয়াই চাউল। পাশবন্ধনে আবদ্ধ হলে জীৱ; পাশমুক্ত হলে মহেশ্বৰ।
Verse 55
आकाशे पक्षिजातीनां जलेषु जलचारिणाम् / यथा गतिर्न दृश्येत महावृत्तं महात्मनाम्
আকাশত পক্ষীৰ আৰু জলত জলচৰৰ গতি যেন দেখা নাযায়, তেনেকৈ মহাত্মাসকলৰ মহাবৃত্ত (মহান আচৰণ)ো সহজে দৃষ্টিগোচৰ নহয়।
Verse 56
नित्यार्चनं दिवा कुर्याद्रात्रौ नैमित्तिकार्चनम् / उभयोः काम्यकर्मा स्यादिति शास्त्रस्य निश्चयः
দিনত নিত্যাৰ্চন কৰিব লাগে, আৰু ৰাতি নৈমিত্তিকাৰ্চন। উভয়তে কাম্যকৰ্ম (ইচ্ছিত ফলাৰ্থে কৰ্ম)ো হ’ব পাৰে—ই শাস্ত্ৰৰ নিশ্চয়।
Verse 57
कोटिकोटिमहादानात्कोटिकोटिमहाव्रतात् / कोटिकोटिमहायज्ञात्परा श्रीपादुका स्मृतिः
কোটি কোটি মহাদান, কোটি কোটি মহাব্ৰত আৰু কোটি কোটি মহাযজ্ঞতকৈও শ্ৰেষ্ঠ হৈছে শ্ৰীপাদুকাৰ স্মৃতি।
Verse 58
ज्ञानतो ऽज्ञानतो वापि यावद्देहस्य धारणम् / तावद्वर्णाश्रमाचारः कर्तव्यः कर्ममुक्तये
জ্ঞানত বা অজ্ঞানত, যিমানদিন দেহ ধাৰণ থাকে, সিমানদিন কৰ্মমুক্তিৰ বাবে বৰ্ণাশ্ৰম-আচাৰ পালন কৰ্তব্য।
Verse 59
निर्गतं यद्गुरोर्वक्त्रात्सर्वं शास्त्रं तदुच्यते / निषिद्धमपि तत्कुर्याद्गुर्वाज्ञां नैव लङ्घयेत्
গুৰুৰ মুখৰ পৰা যি নিৰ্গত হয়, তাকেই সকলো শাস্ত্ৰ বুলি কোৱা হয়; নিষিদ্ধ হলেও তাকেই কৰা উচিত—গুৰু-আজ্ঞা কেতিয়াও লঙ্ঘন নকৰিব।
Verse 60
जातिविद्याधनाढ्यो वा दूरे दृष्ट्वा गुरुं मुदा / दण्डप्रमाणं कृत्वैकं त्रिः प्रदक्षिणामाचरेत्
জাতি, বিদ্যা বা ধনে সমৃদ্ধ হলেও, দূৰৰ পৰা গুৰুক দেখি আনন্দিত হৈ এক দণ্ড-প্ৰমাণ দূৰত্ব ৰাখি তিনিবাৰ প্ৰদক্ষিণা কৰিব।
Verse 61
गुरुबुद्ध्या नमेत्सर्वं दैवतं तृणमेव वा / प्रणमेद्देवबुद्ध्या तु प्रतिमां लोहमृन्मयीम्
গুৰুবুদ্ধিৰে দেৱতা হওক বা তৃণমাত্ৰ হওক—সকলকে নমস্কাৰ কৰিব; কিন্তু দেৱবুদ্ধিৰে লোহা বা মাটিৰ প্ৰতিমাক প্ৰণাম কৰিব।
Verse 62
गुरुं हुङ्कृत्य तुङ्कृत्य विप्रं वादैर्विजित्य च / विकास्य गुह्यशास्त्राणि भवन्ति ब्रह्मराक्षसाः
যিয়ে গুৰুক হুঙ্কাৰ কৰি তুচ্ছ কৰে, তৰ্ক-বিতৰ্কে বিপ্ৰক জয় কৰে, আৰু গুহ্য শাস্ত্ৰ উন্মোচন কৰি দুৰ্ব্যৱহাৰ কৰে—সেইজন ব্ৰহ্মৰাক্ষস হয়।
Verse 63
अद्वैतं भाव येन्नित्यं नाद्वैतं गुरुणा सह / न निन्देदन्यसमयान्वेदशास्त्रागमादिकान्
নিত্য অদ্বৈতভাব ধ্যান কৰিব; কিন্তু গুৰুৰ সৈতে অদ্বৈতৰ নামত বিৰোধ নকৰিব; আৰু বেদ-শাস্ত্ৰ-আগম আদি অন্য মত-মাৰ্গক নিন্দা নকৰিব।
Verse 64
एकग्रामस्थितः शिष्यस्त्रिसंध्यं प्रणमेद्गुरुम् / क्रोश मात्रस्थितो भक्त्या गुरुं प्रतिदिनं नमेत्
যি শিষ্য একে গাঁৱত থাকে, সি ত্ৰিসন্ধ্যাত গুৰুক প্ৰণাম কৰিব; আৰু যি এক ক্ৰোশ দূৰত থাকে, সি ভক্তিভাৱে প্ৰতিদিন গুৰুক নমস্কাৰ কৰিব।
Verse 65
अर्थयोजनगः शिष्यः प्रणमेत्पञ्चपर्वसु / एकयोजनमारभ्य योजनद्वादशावधि
এক যোজনৰ পৰা বাৰ যোজনলৈ দূৰত থকা শিষ্য পাঁচ পৰ্বত (পুণ্য উপলক্ষে) গুৰুক প্ৰণাম কৰিব।
Verse 66
तत्तद्योजनसंख्यातमासेषु प्रणमेद्गुरुम् / अतिदूरस्थितः शिष्यो यदेच्छा स्यात्तदा व्रजेत्
যিমান যোজন দূৰত্ব, সিমান মাহৰ অন্তৰে গুৰুক প্ৰণাম কৰিব; আৰু যি অতি দূৰত থাকে, সি সুযোগ আৰু ইচ্ছা হ’লে তেতিয়াই গুৰুৰ ওচৰলৈ যাব।
Verse 67
रिक्तपाणिस्तु नोपेयाद्राजानं देवतां गुरुम् / फलपुष्पांबरादीनि यथाशक्ति समर्पयेत्
খালী হাতে ৰজা, দেৱতা বা গুৰুৰ ওচৰলৈ নাযাব। যথাশক্তি ফল, পুষ্প, বস্ত্ৰ আদি অৰ্পণ কৰিব।
Verse 68
मनुष्यचर्मणा बद्धः साक्षात्परशिवः स्वयम् / सच्छिष्यानुग्रहार्थाय गूढं पर्यटति क्षितौ
মানৱচৰ্মে বদ্ধ ৰূপে দেখা দিয়া তেওঁ স্বয়ং সাক্ষাৎ পৰশিৱ। সৎ শিষ্যসকলক অনুগ্ৰহ কৰিবলৈ তেওঁ পৃথিৱীত গূঢ়ভাৱে পৰিভ্ৰমণ কৰে।
Verse 70
सद्भक्तरक्षणायैव निराकारो ऽपि साकृतिः / शिवः कृपानिधिर्लोके संसारीव हि चेष्टते // ब्न्द्प्३,४३।६९ / अत्रिनेत्रः शिवः साक्षादचतुर्बाहुरच्युतः / अचतुर्वदनो ब्रह्मा श्रीगुरुः परिकीर्तितः
সদ্ভক্তৰ ৰক্ষাৰ বাবে নিৰাকাৰ হৈও শিৱ সাকাৰ ৰূপ ধৰে; কৃপানিধি শিৱ লোকে যেন সংসাৰীৰ দৰে আচৰণ কৰে। ত্ৰিনেত্ৰ শিৱ, চতুৰ্ভুজ-ৰহিত অচ্যুত আৰু চতুৰ্মুখ-ৰহিত ব্ৰহ্মা—এইয়েই শ্ৰীগুৰু বুলি পৰিকীৰ্তিত।
Verse 71
श्रीगुरुं परतत्त्वाख्यं तिष्ठन्तं चक्षुरग्रतः / भाग्यहीना न पश्यन्ति सूर्यमन्धा इवोदितम्
পৰতত্ত্বৰূপ শ্ৰীগুৰু চকুৰ আগতে থিয় হৈ থাকিলেও ভাগ্যহীনসকলে তেওঁক নেদেখে; যেন অন্ধে উদিত সূৰ্য নেদেখে।
Verse 72
उत्तमा तत्त्वचिन्ता स्याज्जपचिन्ता तु मध्यमा / अधमा शास्त्रचिन्ता स्याल्लोकचिन्ताधमाधमा
তত্ত্বচিন্তা উত্তম, জপচিন্তা মধ্যম। কেৱল শাস্ত্ৰচিন্তা অধম, আৰু লোকচিন্তা অধমাধম।
Verse 73
नास्थि गुर्वधिकं तत्त्वं नास्ति ज्ञानाधिकं सुखम् / नास्ति भक्त्यधिका पूजा न हि मोक्षाधिकं फलम्
গুৰুতকৈ উচ্চ তত্ত্ব নাই, জ্ঞানতকৈ ডাঙৰ সুখ নাই। ভক্তিতকৈ শ্ৰেষ্ঠ পূজা নাই, আৰু মোক্ষতকৈ ডাঙৰ ফল নাই।
Verse 74
सर्ववेदेषु शास्त्रेषु ब्रह्मविष्णुशिवादिषु / तत्र तत्रोच्यते शब्दैः श्रीकामाक्षी परात्परा
সকলো বেদ-শাস্ত্ৰত, আৰু ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু-শিৱ আদি প্ৰসঙ্গত, ঠাই ঠাই শব্দেৰে শ্ৰীকামাক্ষীক পৰাত্পৰা বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 75
शचीन्द्रौ स्वाहाग्नी च प्रभारवी / लक्ष्मीनारायणौ वाणीधातारौ गिरिजाशिवौ
শচী-ইন্দ্ৰ, স্বাহা-অগ্নি, প্ৰভা-ৰবি; লক্ষ্মী-নাৰায়ণ, বাণী-ধাতা, গিৰিজা-শিৱ—এইসকলক যুগল ৰূপে কোৱা হয়।
Verse 76
अग्नीषोमौ बिन्दुनादौ तथा प्रकृतिपूरुषौ / आधाराधेयनामानौ भोगमोक्षौ तथैव च
অগ্নি-সোম, বিন্দু-নাদ, আৰু প্ৰকৃতি-পুরুষ; ‘আধাৰ-আধেয়’ নামে, ভোগ-মোক্ষো তেনেদৰে (দ্বন্দ্ব) বুলি কোৱা হয়।
Verse 77
प्राणापनौ च शब्दार्थौं तथा विधिनिषेधकौ / सुखदुःखादि यद्द्वन्द्वं दृश्यते श्रूयते ऽपि वा
প্ৰাণ-অপান, শব্দ-অৰ্থ, আৰু বিধি-নিষেধ; সুখ-দুখ আদি যি কোনো দ্বন্দ্ব দেখা যায় বা শুনা যায়।
Verse 78
सर्वलोकेषु तत्सर्वं परं ब्रह्म न संशयः / उत्तीर्ममपरं ज्योतिः कामाक्षीनामकं विदुः
সকলো লোকতে যি সৰ্বব্যাপী পৰব্ৰহ্ম, তাত সন্দেহ নাই। সেই অতিক্ৰমণকাৰী অনুপম জ্যোতিক ‘কামাক্ষী’ নামে পণ্ডিতসকলে জানে।
Verse 79
यदेव नित्यं ध्यायन्ति ब्रह्मविष्णुशिवादयः / इत्थं हि शक्तिमार्गे ऽस्मिन्यः पुमानिह वर्तते
যাক ব্রহ্মা, বিষ্ণু, শিৱ আদি নিত্য ধ্যান কৰে—এইদৰে এই শক্তিমাৰ্গত যি পুৰুষ ইয়াত আচৰণ কৰে।
Verse 80
प्रसादभूमिः श्रीदेव्या भुक्तिमुक्त्योः स भाजनम् / अमन्त्रं वा समत्रं वा कामाक्षीमर्चयन्ति ये
শ্ৰীদেৱীৰ কৃপাভূমি সেয়াই; ভোগ-মোক্ষৰ পাত্ৰও সেয়াই—যিসকলে মন্ত্রবিহীন বা মন্ত্রসহ কামাক্ষীৰ অর্চনা কৰে।
Verse 81
स्त्रियो वैश्याश्च शूद्राश्च ते यान्ति परमां गतिम् / किं पुनः क्षत्त्रिया विप्रा मन्त्रपूर्वं यजन्ति ये
স্ত্ৰী, বৈশ্য আৰু শূদ্ৰসকলেও পৰম গতি পায়; তেন্তে যিসকল ক্ষত্ৰিয় আৰু বিপ্ৰ মন্ত্রপূৰ্বক যজন কৰে, তেওঁলোকৰ কথা ক’বই বা কি!
Verse 82
संसारिणो ऽपि ते नूनं विमुक्ता नात्र संशयः / सितामध्वाज्यकदलीफलपायसरूपकम्
সংসাৰী হ’লেও তেওঁলোক নিশ্চয়েই বিমুক্ত; ইয়াত সন্দেহ নাই। (নৈবেদ্য) শর্কৰা, মধু, ঘৃত, কলাৰ ফল, পায়স আদি ৰূপে।
Verse 83
पञ्चपर्वसु नैवेद्यं सर्वदैव निवेदयेत् / योनार्चयति शक्तो ऽपि स देवीशापमाप्नुयात्
পাঁচ পৰ্বত সদায় দেৱতাসকললৈ নৈবেদ্য নিবেদন কৰিব লাগে। যি সক্ষম হৈও যোনি-অৰ্চনা কৰে, সি দেৱীৰ শাপ লাভ কৰে।
Verse 84
अशक्तौ भावनाद्रव्यैरर्चयेन्नित्यमंबिकाम् / गृहस्थस्तु महादेवीं मङ्गलाचारसंयुतः
অক্ষম হ’লে ভাবনা-দ্ৰব্যেৰে নিত্য অম্বিকাৰ পূজা কৰিব লাগে। গৃহস্থে মঙ্গলাচাৰসহ মহাদেৱীক আৰাধনা কৰিব।
Verse 85
अर्चयेत महालक्ष्मीमनुकूलाङ्गनासखः / गुरुस्त्रिवारमाचारं कथयेत्कलशोद्भव
অনুকূল পত্নীৰ সখা হৈ মহালক্ষ্মীৰ পূজা কৰিব লাগে। হে কলশোদ্ভৱ! গুৰুৱে আচাৰবিধি তিনিবাৰ ক’ব।
Verse 86
शिष्यो यदि न गृह्णीया च्छिष्ये पापं गुरोर्न हि / लक्ष्मीनारायणौ वाणीधातारौ गिरिजाशिवौ
শিষ্যই যদি গ্ৰহণ নকৰে, পাপ শিষ্যৰ; গুৰুৰ নহয়। সাক্ষী লক্ষ্মী-নাৰায়ণ, বাণী-ধাতা আৰু গিৰিজা-শিৱ।
Verse 87
श्रीगुरुं गुरुपत्नीं च पितरौ चिन्तयेद्धिया / इति सर्वं मया प्रोक्तं समासेन घटोद्भव
বুদ্ধিৰে শ্ৰীগুৰু, গুৰুপত্নী আৰু মাতৃ-পিতৃক স্মৰণ কৰিব লাগে। হে ঘটোদ্ভৱ! এই সকলো মই সংক্ষেপে ক’লোঁ।
Verse 88
एतावदवधानेन सर्वज्ञो मतिमान्भवेत्
ইমানেই মনোযোগে মানুহ সৰ্বজ্ঞ আৰু বুদ্ধিমান হয়।
Frequently Asked Questions
It differentiates sparśa-dīkṣā (guru’s touch with mantra-japa), dṛg-dīkṣā (guru’s sanctified gaze after meditation), śāmbhavī-dīkṣā (instant knowledge via glance/speech/touch), and mānasī-dīkṣā (silent mental conferment after sustained service), then outlines kriyā-dīkṣā as a formal ritual procedure.
Auspicious timing in śukla-pakṣa, purification of mind and speech, prescribed bathing and sandhyā, seclusion with regulated diet/silence, guru-led entry into the worship space, nyāsa with Vedic sūktas, ṣoḍaśopacāra pūjā, and puṣpāñjali offered with the sahasrākṣarī-vidyā.
It functions as a comprehensive Śākta liturgical address to Tripurasundarī and her cakra-deities, serving both as consecratory speech and as a doctrinal map of Śrīvidyā; the text explicitly stresses that puṣpāñjali without this vidyā makes the worship ineffective.