Previous Verse
Next Verse

Shloka 54

Dīkṣā-bhedaḥ (Types of Initiation) — Lalitopākhyāna: Hayagrīva–Agastya Dialogue

तुषेण बद्धो व्रीहिः स्यात्तुषाभावे तु तण्डुलः / पाशबद्धः स्मृतो जीवः पाशमुक्तो महेश्वरः

tuṣeṇa baddho vrīhiḥ syāttuṣābhāve tu taṇḍulaḥ / pāśabaddhaḥ smṛto jīvaḥ pāśamukto maheśvaraḥ

তুষেৰে বাঁধা থাকিলে সেয়া ধান; তুষ নাথাকিলে সেয়াই চাউল। পাশবন্ধনে আবদ্ধ হলে জীৱ; পাশমুক্ত হলে মহেশ্বৰ।

tuṣeṇaby/with husk
tuṣeṇa:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Roottuṣa (प्रातिपदिक)
FormNapumsaka (नपुंसकलिङ्ग), Tṛtīyā (3rd/तृतीया), Ekavacana (एकवचन)
baddhaḥbound
baddhaḥ:
Predicative (विधेय)
TypeVerb
Root√bandh (धातु) → baddha (कृदन्त, क्त-प्रत्यय)
FormKta-participle (क्त-कृदन्त), Puṃliṅga (पुंलिङ्ग), Prathamā (1st/प्रथमा), Ekavacana (एकवचन); passive sense: 'bound'
vrīhiḥrice (paddy)
vrīhiḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootvrīhi (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (पुंलिङ्ग), Prathamā (1st/प्रथमा), Ekavacana (एकवचन)
syātwould be/is (in that condition)
syāt:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√as (धातु)
FormVidhi-liṅ (विधिलिङ्/optative), Prathama-puruṣa (3rd/प्रथमपुरुष), Ekavacana (एकवचन)
tuṣa-abhāvein the absence of husk
tuṣa-abhāve:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Roottuṣa (प्रातिपदिक) + abhāva (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (पुंलिङ्ग), Saptamī (7th/सप्तमी), Ekavacana (एकवचन); tatpuruṣa: tuṣasya abhāvaḥ = absence of husk
tubut/then
tu:
Discourse particle (निपात)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
FormAvyaya; adversative/contrastive particle (विरोधार्थक-निपात)
taṇḍulaḥrice grain (dehusked)
taṇḍulaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottaṇḍula (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (पुंलिङ्ग), Prathamā (1st/प्रथमा), Ekavacana (एकवचन)
pāśa-baddhaḥbound by bonds
pāśa-baddhaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootpāśa (प्रातिपदिक) + baddha (कृदन्त from √bandh)
FormPuṃliṅga (पुंलिङ्ग), Prathamā (1st/प्रथमा), Ekavacana (एकवचन); tatpuruṣa: pāśena baddhaḥ = bound by a noose/bond
smṛtaḥis considered
smṛtaḥ:
Predicative (विधेय)
TypeVerb
Root√smṛ (धातु) → smṛta (कृदन्त, क्त-प्रत्यय)
FormKta-participle (क्त-कृदन्त), Puṃliṅga (पुंलिङ्ग), Prathamā (1st/प्रथमा), Ekavacana (एकवचन); passive sense: 'is remembered/considered'
jīvaḥthe individual soul
jīvaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootjīva (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (पुंलिङ्ग), Prathamā (1st/प्रथमा), Ekavacana (एकवचन)
pāśa-muktaḥfreed from bonds
pāśa-muktaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootpāśa (प्रातिपदिक) + mukta (कृदन्त from √muc)
FormPuṃliṅga (पुंलिङ्ग), Prathamā (1st/प्रथमा), Ekavacana (एकवचन); tatpuruṣa: pāśāt muktaḥ / pāśebhyo muktaḥ = freed from bonds
maheśvaraḥMaheshvara (the Great Lord)
maheśvaraḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootmahā (प्रातिपदिक) + īśvara (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (पुंलिङ्ग), Prathamā (1st/प्रथमा), Ekavacana (एकवचन)