Adhyaya 16
Pṛthivyāyāma-vistara (Extent and Divisions of the Earth) / पृथिव्यायामविस्तरः
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে ভাৰতবৰ্ষৰ পৰিচয়, সীমা, অন্তৰ্বিভাগ আৰু কিয় ই কৰ্মভূমি বুলি বিশেষ মানা হয় সেয়া সোধে। সূত (লোমহর্ষণ) উত্তৰ দিয়ে—হিমালয়ৰ দক্ষিণ সীমাৰ পৰা উত্তৰ সমুদ্ৰলৈকে থকা দেশেই ভাৰত; ‘ভৰত’ নাম মনুবংশীয় ভৰতৰ সৈতে জড়িত, যাৰ অৰ্থ প্ৰজাক ধাৰণ-পোষণ কৰা। দেহধাৰী জীৱে ইয়াত কৰ্ম কৰি স্বৰ্গ বা মোক্ষ লাভ কৰিব পাৰে, সেয়ে ভাৰতবৰ্ষ বিশেষ। তাৰ পিছত সমুদ্ৰে বিভক্ত নটা ‘ভেদ’ উল্লেখ কৰে—ইন্দ্ৰদ্বীপ, কশেৰূমান, তাম্ৰবৰ্ণ, গবস্তিমান, নাগদ্বীপ, সৌম্য, গান্ধৰ্ব, বাৰুণ আৰু নৱম ভেদ হিচাপে সমুদ্ৰপৰিবৃত ভাৰত। যোজনাত দৈৰ্ঘ্য-প্ৰস্থৰ মাপ, আৰু সীমান্তত পূবে কিৰাত, পশ্চিমে যৱন, প্ৰান্তত ম্লেচ্ছৰ উল্লেখ আছে। শেষত চাৰিবৰ্ণৰ কৰ্তব্য, ধৰ্ম-অৰ্থ-কামৰ বিন্যাস আৰু আশ্ৰমধৰ্মে স্বৰ্গ-মোক্ষ সাধনাৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वीतीये ऽनुषङ्गपादे पृथिव्यायामविस्तरो नाम पञ्चदशो ऽध्यायः सूत उवाच एवमेव निसर्गो वै वर्षाणां भारते शुभे / दृष्टः परमतत्त्वज्ञैर्भूयः किं वर्णयामि वः
এইদৰে শ্ৰীব্ৰহ্মাণ্ড মহাপুৰাণত, বায়ুপ্ৰোক্ত পূৰ্বভাগৰ দ্বিতীয় অনুষঙ্গপাদত ‘পৃথিব্যায়ামবিস্তার’ নাম পঞ্চদশ অধ্যায়। সূত ক’লে—শুভ ভাৰতবৰ্ষত বৰ্ষসমূহৰ সৃষ্টিক্ৰম এনেকুৱাই; পৰম তত্ত্বজ্ঞসকলে তাক দেখিছে; তেন্তে মই তোমালোকক আৰু কি বৰ্ণনা কৰিম?
Verse 2
ऋषिरुवाच यदिदं भारतं वर्षं यस्मिन्स्वायंभुवादयः / चतुर्दशैते मनवः प्रजासर्गे ऽभवन्पुनः
ঋষিয়ে ক’লে—এই ভাৰতবৰ্ষ, য’ত স্বায়ম্ভুৱ আদি এই চৌদ মনু প্ৰজাসৃষ্টিত পুনঃ পুনঃ প্ৰকট হৈছিল।
Verse 3
एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्त्मः / एतच्छ्रुतवचस्तेषामब्रवीद्रोमहर्षणः
আমি এইটো জানিব বিচাৰোঁ; হে সত্তম, আমাক কোৱা। তেওঁলোকৰ কথা শুনি ৰোমহর্ষণ (সূত) ক’লে।
Verse 4
अत्र वो वर्णयिष्यामि वर्षे ऽस्मिन् भारते प्रजाः / इदं तु मध्यमं चित्रं शुभाशुभफलोदयम्
এতিয়া মই এই ভাৰতবৰ্ষত থকা প্ৰজাসকলৰ বৰ্ণনা কৰিম; এইটো মধ্যলোকৰ এক বিচিত্ৰ চিত্ৰ, য’ত শুভ-অশুভ ফলৰ উদয় হয়।
Verse 5
उत्तरं यत्ममुद्रस्य हिमवद्दक्षिणं च यत् / वर्षं तद्भारतं नाम यत्रेयं भारती प्रजा
সমুদ্ৰৰ উত্তৰে আৰু হিমৱতৰ দক্ষিণে যি দেশ, সেই দেশ ‘ভাৰতবৰ্ষ’ নামে প্ৰসিদ্ধ, য’ত এই ভাৰতীয় প্ৰজা বাস কৰে।
Verse 6
भरणाच्च प्रजानां वै मनुर्भरत उच्यते / निरुक्तवचनाच्चैवं वर्षं तद्भारतं स्मृतम्
প্ৰজাসকলক ধাৰণ-পালন কৰাৰ বাবে মনুক ‘ভৰত’ বুলি কোৱা হয়; এই নিৰুক্তি অনুসাৰেই সেই দেশ ‘ভাৰতবৰ্ষ’ বুলি স্মৃত।
Verse 7
इतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यश्चान्तश्च गम्यते / न खल्वन्यत्र मर्त्यानां भूमौ कर्म विधीयते
ইয়াৰ পৰাই স্বৰ্গ আৰু মোক্ষ, আৰু মধ্য আৰু অন্ত (পৰম গতি) লাভ হয়; অন্য কোনো ভূমিত মর্ত্যসকলৰ বাবে কৰ্মবিধান নাই।
Verse 8
भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निबोधत / समुद्रातरिता ज्ञेयास्ते त्वगम्याः परस्परम्
এই ভাৰতবৰ্ষৰ নটা বিভাগ জানি লোৱা; সিহঁত সাগৰে পৃথক কৰা, আৰু পৰস্পৰে অগম্য বুলি জনা যায়।
Verse 9
इन्द्रद्वीपः कशेरूमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् / नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वस्त्वथ वारुणः
ইন্দ্ৰদ্বীপ, কশেৰুমান, তাম্ৰবৰ্ণ, গভস্তিমান; লগতে নাগদ্বীপ, সৌম্য, গান্ধৰ্ব আৰু তাৰ পিছত বাৰুণ—এই (দ্বীপ) কোৱা হৈছে।
Verse 10
अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः / योजनानां सहस्रे तु द्वीपो ऽयं दक्षिणोत्तरात्
এইটো তেওঁলোকৰ মাজত নবম দ্বীপ, সাগৰেৰে আৱৃত। দক্ষিণৰ পৰা উত্তৰলৈ এই দ্বীপৰ বিস্তাৰ সহস্ৰ যোজন।
Verse 11
आयतो ह्याकुमार्य्या वै चागङ्गाप्रभवाच्च वै / तिर्यगुत्तरविस्तीर्मः सहस्राणि नवैव तु
এই দ্বীপ আকুমাৰ্যৰ পৰা আগঙ্গা-প্ৰভৱলৈ দৈৰ্ঘ্যত বিস্তৃত। আৰু তিৰ্যক তথা উত্তৰ দিশত ইয়াৰ বিস্তাৰ নৱ সহস্ৰ।
Verse 12
द्वीपो ह्युपनिविष्टो ऽयं म्लेच्छैरन्तेषु सर्वशः / पूर्वे किराता ह्यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्मृताः
এই দ্বীপৰ সীমান্তসমূহত সৰ্বদিশে ম্লেচ্ছসকল বসতি স্থাপন কৰিছে। ইয়াৰ পূব প্ৰান্তত কিৰাত আৰু পশ্চিম প্ৰান্তত যৱন বুলি স্মৃত।
Verse 13
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश्च भागशः / इज्यायुधवणिज्याभिर्वर्त्तयन्तो व्यवस्थिताः
মধ্যভাগত ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু শূদ্ৰসকল নিজ নিজ ভাগত অৱস্থিত। তেওঁলোকে যজ্ঞ-উপাসনা, অস্ত্ৰকর্ম আৰু বাণিজ্য আদি কৰ্মে নিয়োজিত থাকে।
Verse 14
तेषां संव्यवहारो ऽत्र वर्त्तते वै परस्परम् / धर्मार्थकामसंयुक्तो वर्णानां तु स्वकर्मसु
ইয়াত তেওঁলোকৰ পৰস্পৰ লেনদেন আৰু আচৰণ চলি থাকে। বৰ্ণসমূহৰ স্বকর্মত এই ব্যৱহাৰ ধৰ্ম-অৰ্থ-কামৰ সৈতে সংযুক্ত।
Verse 15
संकल्पः पञ्चमानां च ह्याश्रमाणां यथाविधि / इह स्वर्गापवर्गार्थं प्रवृत्तिर्येषु मानुषी
পাঁচ আশ্ৰমৰ যথাবিধি সংকল্প আছে; যিসকলত মানুহৰ প্ৰবৃত্তি ইয়াত স্বৰ্গ আৰু অপৱৰ্গ (মোক্ষ) লাভৰ বাবে হয়।
Verse 16
यस्त्वयं नवमो द्वीपस्तिर्यगायाम उच्यते / कृत्स्नं जयति यो ह्येनं सम्राडित्यभिधीयते
এই নবম দ্বীপক ‘তির্যগায়াম’ বুলি কোৱা হয়; যিয়ে ইয়াক সম্পূৰ্ণ জয় কৰে, সি ‘সম্ৰাট’ বুলি অভিহিত হয়।
Verse 17
अयं लोकस्तु वै सम्राडन्तरिक्षं विराट् स्मृतम् / स्वराडसौ स्मृतो लौकः पुनर्वक्ष्यामि विस्तरात्
এই লোক ‘সম্ৰাট’ বুলি; অন্তৰীক্ষ ‘বিৰাট্’ বুলি স্মৃত। সেই লোক ‘স্বরাট্’ বুলি জনা; পুনৰ মই বিস্তাৰে ক’ম।
Verse 18
सप्तैवास्मिन्सुपर्वाणो विश्रुताः कुल पर्वताः / महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः
ইয়াত সাতটা প্ৰসিদ্ধ কুলপৰ্বত আছে—মহেন্দ্ৰ, মলয়, সহ্য, শুক্তিমান আৰু ঋক্ষপৰ্বত (আদি)।
Verse 19
विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः / तेषां सहस्रश्चान्ये पर्व तास्तु समीपगाः
বিন্ধ্য আৰু পাৰিয়াত্ৰ—এই সাতেই কুলপৰ্বত; সিহঁতৰ ওচৰত আৰু হাজাৰ হাজাৰ আন পৰ্বত আছে।
Verse 20
अविज्ञाताः सारवन्तो विपुलाश्चित्रसानवः / संदरः पर्वतश्रेष्ठो वैहारो दुर्दुरस्तथा
কিছুমান পৰ্বত এতিয়াও অপৰিচিত—সাৰসমৃদ্ধ, বিশাল আৰু বিচিত্ৰ শিখৰযুক্ত। তাত সন্দৰ পৰ্বতশ্ৰেষ্ঠ; বৈহাৰ আৰু দুর্দুৰো তেনেই।
Verse 21
कोलाहलः ससुरसो मैनाको वैद्युतस्तथा / वातन्धमो नागगिरिस्तथा पाण्डुरपर्वतः
কোলাহল, সসুৰস, মৈনাক আৰু বৈদ্যুত; তদ্ৰূপ বাতন্ধম, নাগগিৰি আৰু পাণ্ডুৰ পৰ্বতো (উল্লেখিত)।
Verse 22
तुङ्गप्रस्थः कृष्णगिरिर्गोधनो गिरिरेव च / पुष्पगिर्युज्जयन्तौ च शैलो रैवतकस्तथा
তুঙ্গপ্ৰস্থ, কৃষ্ণগিৰি আৰু গোধন পৰ্বত; লগতে পুষ্পগিৰি আৰু উজ্জয়ন্ত; আৰু শৈল ও ৰৈৱতকো (উল্লেখিত)।
Verse 23
श्रीपर्वतश्चित्रकूटः कूटशैलो गिरिस्तथा / अन्ये तेभ्यो ऽपरिज्ञाता ह्रस्वाः स्वलपोपजी विनः
শ্ৰীপৰ্বত, চিত্ৰকূট আৰু কূটশৈল পৰ্বত; আৰু সিহঁতৰ বাহিৰে আন কিছুমান অপৰিচিত—সৰু আৰু অল্প জীৱিকাসম্পন্ন।
Verse 24
तैर्विमिश्रा जनपदा आर्या म्लेच्छाश्च भागशः / पीयन्ते यैरिमा नद्यो गङ्गा सिंधु सरस्वती
সিহঁতৰ দ্বাৰা জনপদসমূহ মিশ্ৰিত—কিছুমান ভাগত আৰ্য, কিছুমান ভাগত ম্লেচ্ছ। যিসকলৰ দ্বাৰা এই নদীবোৰ—গঙ্গা, সিন্ধু আৰু সৰস্বতী—পান কৰা হয়।
Verse 25
शतद्रुश्चन्द्र भागा च यमुना सरयूस्तथा / इरावती वितस्ता च विपाशा देविका कुहूः
শতদ্ৰু, চন্দ্ৰভাগা, যমুনা আৰু সৰযূ; লগতে ইৰাৱতী, বিতস্তা, বিপাশা, দেবিকা আৰু কুহূ—এই পবিত্ৰ নদীসমূহ।
Verse 26
गोमती धूतपापा च बुद्बुदा च दृषद्वती / कौशकी त्रिदिवा चैव निष्ठीवी गेडकी तथा
গোমতী, ধূতপাপা, বুদ্বুদা আৰু দৃষদ্বতী; লগতে কৌশকী, ত্ৰিদিবা, নিষ্ঠীবী আৰু গেডকী—এইবোৰো পবিত্ৰ নদী।
Verse 27
चक्षुर्लोहित इत्येता हिमवत्पादनिस्सृताः / वेदस्मृतिर्वेदवती वृत्रघ्नी सिंधु रेव च
চক্ষু আৰু লোহিত—এই নদীসমূহ হিমৱন্তৰ পদদেশৰ পৰা উৎসাৰিত; লগতে বেদস্মৃতি, বেদৱতী, বৃত্ৰঘ্নী, সিন্ধু আৰু ৰেৱা।
Verse 28
वर्णाशा नन्दना चैव सदानीरा महानदी / पाशा चर्मण्वतीनूपा विदिशा वेत्रवत्यपि
বৰ্ণাশা আৰু নন্দনা; সদানীরা আৰু মহানদী; লগতে পাশা, চর্মণ্বতী, নূপা, বিদিশা আৰু বেত্ৰৱতীও (পবিত্ৰ নদী)।
Verse 29
क्षिप्रा ह्यवन्ति च तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः / शोणो महानदश्चैव नर्म्मदा सुरसा क्रिया
ক্ষিপ্ৰা আৰু অবন্তি—এই নদীসমূহ পাৰিয়াত্ৰ পৰ্বতৰ আশ্ৰিত বুলি স্মৃত; লগতে শোণ, মহানদ, নর্মদা, সুৰসা আৰু ক্ৰিয়াও।
Verse 30
मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथैव च / तमसा पिप्पला श्येना करमोदा पिशाचिका
মন্দাকিনী, দশাৰ্ণা আৰু চিত্ৰকূটা; তদ্ৰূপ তমসা, পিপ্পলা, শ্যেনা, কৰমোদা আৰু পিশাচিকা—এই পবিত্ৰ নদীসমূহ।
Verse 31
चित्रोपला विशाला च बञ्जुला वास्तुवाहिनी / सनेरुजा शुक्तिमती मङ्कुती त्रिदिवा क्रतुः
চিত্ৰোপলা, বিশালা আৰু বঞ্জুলা; লগতে বাস্তুবাহিনী, সনেৰুজা, শুক্তিমতী, মঙ্কুতী, ত্ৰিদিবা আৰু ক্ৰতুঃ—এইবোৰো পবিত্ৰ নদী।
Verse 32
ऋक्षवत्संप्रसूतास्ता नद्यो मणिजलाः शिवाः / तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या सृपा च निषधा नदी
ঋক্ষৱৎ পৰ্বতৰ পৰা উৎপন্ন, মণিজলৰ দৰে নিৰ্মল আৰু শিৱমঙ্গলকাৰী নদীসমূহ—তাপী, পয়োষ্ণী, নিৰ্বিন্ধ্যা, সৃপা আৰু নিষধা নদী।
Verse 33
वेणी वैतरणी चैव क्षिप्रा वाला कुमुद्वती / तोया चैव महागौरी दुर्गा वान्नशिला तथा
ৱেণী আৰু বৈতৰণী; ক্ষিপ্ৰা, বালা আৰু কুমুদ্বতী; লগতে তোয়া, মহাগৌৰী, দুৰ্গা আৰু বান্নশিলা—এই পবিত্ৰ নদীসমূহ।
Verse 34
विन्ध्यपादप्रसूतास्ता नद्यः पुण्यजलाः शुभाः / गोदावरी भीमरथी कृष्णवेणाथ बञ्जुला
বিন্ধ্য পৰ্বতৰ পাদদেশৰ পৰা উৎপন্ন, পুণ্যজলযুক্ত শুভ নদীসমূহ—গোদাৱৰী, ভীমৰথী, কৃষ্ণৱেণা আৰু বঞ্জুলা।
Verse 35
तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा बाह्या कावेर्यथापि च / दक्षिणप्रवहा नद्यः सह्य पादाद्विनिःस्मृताः
তুঙ্গভদ্ৰা, সুপ্ৰয়োগা, বাহ্যা আৰু কাবেৰী—এই দক্ষিণমুখী নদীবোৰ সহ্য পৰ্বতৰ পাদদেশৰ পৰা উৎপন্ন বুলি স্মৃত।
Verse 36
कृतमाला ताम्रपर्णी पुष्पजात्युत्पलावती / नद्यो ऽभिजाता मलयात्सर्वाः शीतजलाः शुभाः
কৃতমালা, তাম্ৰপৰ্ণী, পুষ্পজাতি আৰু উৎপলাবতী—এই সকলো মালয় পৰ্বতৰ পৰা জন্মা, শীতল জলযুক্ত শুভ নদী।
Verse 37
त्रिसामा ऋषिकुल्या च बञ्जुला त्रिदिवाबला / लाङ्गूलिनी वंशधरा महेन्द्रतनयाः स्मृताः
ত্রিসামা, ঋষিকুল্যা, বঞ্জুলা, ত্ৰিদিবাবলা, লাঙ্গূলিনী আৰু বংশধৰা—এইসকল মহেন্দ্ৰ পৰ্বতৰ কন্যা-নদী বুলি স্মৃত।
Verse 38
ऋषिकुल्या कुमारी च मन्दगा मन्दगामिनी / कृपा पलाशिनी चैव शुक्तिमत्प्रभवाः स्मृताः
ঋষিকুল্যা, কুমাৰী, মন্দগা, মন্দগামিনী, কৃপা আৰু পলাশিনী—এইসকল শুক্তিমৎ পৰ্বতৰ পৰা উৎপন্ন নদী বুলি স্মৃত।
Verse 39
तास्तु नद्यः सरस्वत्यः सर्वा गङ्गाः समुद्रगाः / विश्वस्य मातरः सर्वा जगत्पापहराः स्मृताः
সেই নদীবোৰ সৰস্বতী-স্বৰূপ; সকলো গঙ্গা আৰু সাগৰগামী। সিহঁত বিশ্বৰ মাতৃ আৰু জগতৰ পাপহৰণকাৰিণী বুলি স্মৃত।
Verse 40
तासां नद्युपनद्यो ऽन्याः शतशो ऽथ सहस्रशः / तास्विमे कुरुपाञ्चालाः शाल्वा माद्रेयजाङ्गलाः
সেই নদীবোৰৰ আনো শত শত আৰু সহস্ৰ সহস্ৰ উপনদী আছে; সেই তীৰভূমিত কুরু-পাঞ্চাল, শাল্ব, মাদ্ৰেয় আৰু জাঙ্গল জনপদবাসী থাকে।
Verse 41
शूरसेना भद्रकारा बोधाः सहपटच्चराः / मत्स्याः कुशल्याः सौशल्याः कुन्तलाः काशिकोशलाः
শূৰসেন, ভদ্ৰকাৰ, বোধ আৰু পটচ্চৰসহ; মৎস্য, কুশল্য, সৌশল্য, কুন্তল আৰু কাশি-কোশল জনপদো আছে।
Verse 42
गोधा भद्राः करिङ्गाश्च मागधाश्चोत्कलैः सह / मध्यदेश्या जनपदाः प्रायशस्त्त्र कीर्त्तिताः
গোধ, ভদ্ৰ, কৰিঙ্গ আৰু উৎকলসহ মাগধ—মধ্যদেশৰ এই জনপদসমূহ ইয়াত প্ৰায় সকলো কীৰ্তিত হৈছে।
Verse 43
सह्यस्य चौत्तरान्तेषु यत्र गोदावरी नदी / पृथिव्यामपि कृत्स्नायां स प्रदेशो मनोरमः
সহ্য পৰ্বতৰ উত্তৰ প্ৰান্তত য’ত গোদাবৰী নদী বয়, সেই অঞ্চল সমগ্ৰ পৃথিৱীতেও অতি মনোৰম।
Verse 44
तत्र गोवर्धनं नाम पुरं रामेण निर्मितम् / रामप्रियाथ स्वर्गीया वृक्ष दिव्यास्त थौषधीः
তাত ‘গোৱর্ধন’ নামে এখন নগৰ ৰামে নিৰ্মাণ কৰিছিল; আৰু তাত ৰামৰ প্ৰিয় স্বৰ্গীয় দিব্য বৃক্ষ আৰু ঔষধি আছে।
Verse 45
भरद्वाजेन मुनिना तत्प्रियार्थे ऽवरोपिताः / अतः पुर्वरोद्देशस्तेन जज्ञे मनोरमः
মুনি ভৰদ্বাজে তেওঁৰ প্ৰিয়াৰ্থে সেয়া ৰোপণ কৰিলে; সেয়ে সেই স্থানৰ পূৰ্বাংশ অতি মনোৰম হৈ উঠিল।
Verse 46
बाह्लीका वाटधानाश्च आभीरा कालतोयकाः / अपरान्ताश्च मुह्माश्च पाञ्चलाश्चर्ममण्डलाः
বাহ্লীক, ৱাটধান, আভীৰ, কালতোয়ক; অপৰান্ত, মুহ্ম আৰু পাঞ্চাল—এইসকল চর্মমণ্ডল দেশৰ জন।
Verse 47
गान्धारा यवनाश्चैव सिंधुसौवीरमण्डलाः / चीनाश्चैव तुषाराश्च पल्लवा गिरिगह्वराः
গান্ধাৰ, যৱন, সিন্ধু-সৌবীৰ-মণ্ডল; চীন, তুষাৰ আৰু পল্লৱ—এইসকল গিৰিগুহাবাসী জন।
Verse 48
शाका भद्राः कुलिन्दाश्च पारदा विन्ध्यचूलिकाः / अभीषाहा उलूताश्च केकया दशामालिकाः
শাক, ভদ্ৰ, কুলিন্দ, পাৰদ, বিন্ধ্যচূলিক; অভীষাহ, উলূত, কেকয় আৰু দশামালিক—এইসকলো বিভিন্ন জনপদ।
Verse 49
ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव वैश्यशूद्रकुलानि तु / कांवोजा दरदाश्चैव बर्बरा अङ्गलौहिकाः
ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয় আৰু বৈশ্য-শূদ্ৰ কুল; লগতে কাম্বোজ, দরদ, বৰ্বৰ আৰু অঙ্গলৌহিক—এইসকলো তাত আছিল।
Verse 50
अत्रयः सभरद्वाजाः प्रस्थलाश्च दशेरकाः / लमकास्तालशालाश्च भूषिका ईजिकैः सह
ইয়াত অত্রয়, ভৰদ্বাজ-সহিত, প্ৰস্থল আৰু দশেৰক; লগতে লমক, তালশাল আৰু ভূষিক—ঈজিকসকলৰ সৈতে—উল্লেখিত।
Verse 51
एते देशा उदीच्या वै प्राच्यान्देशान्निबोधत / अङ्गवङ्गा श्चोलभद्राः किरातानां च जातयः / तोमरा हंसभङ्गाश्च काश्मीरास्तङ्गणास्तथा
এইবোৰ উত্তৰ দিশৰ দেশ; এতিয়া পূৰ্বদেশসমূহো জানিবা—অঙ্গ, বঙ্গ, চোলভদ্ৰ; কিৰাতসকলৰ নানা জাতি; লগতে তোমৰ, হংসভঙ্গ, কাশ্মীৰ আৰু তঙ্গণ।
Verse 52
झिल्लिकाश्चाहुकाश्चैव हूणदर्वास्तथैव च
ঝিল্লিক, আহুক; লগতে হূণ আৰু দৰ্ব—এইবোৰো (উল্লেখিত)।
Verse 53
अन्ध्रवाका मुद्गरका अन्तर्गिरिबहिर्गिराः / ततः प्लवङ्गवो ज्ञेया मलदा मलवर्तिकाः
অন্ধ্ৰবাক, মুদ্গৰক, অন্তৰ্গিৰি আৰু বহিৰ্গিৰি; তাৰ পিছত প্লৱঙ্গৱ—মলদ আৰু মলৱৰ্ত্তিক—এইবোৰো জ্ঞেয়।
Verse 54
समन्तराः प्रावृषेया भार्गवा गोपपार्थिवाः / प्राग्ज्योतिषाश्च पुण्ड्राश्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः
সমন্তৰ, প্ৰাবৃষেয়, ভাৰ্গৱ আৰু গোপপাৰ্থিৱ; লগতে প্ৰাগ্জ্যোতিষ, পুণ্ড্ৰ, বিদেহ আৰু তাম্ৰলিপ্তক—এইবোৰো (উল্লেখিত)।
Verse 55
मल्ला मगधगोनर्दाः प्राच्यां जनपदाः स्मृताः / अथापरे जनपदा दक्षिणापथवासिनः
মল্ল, মগধ আৰু গোনৰ্দ—এইসকল প্ৰাচ্য দিশাৰ জনপদ বুলি স্মৃত; আৰু আন জনপদসমূহ দক্ষিণাপথবাসী।
Verse 56
पण्ड्याश्च केरलाश्चैव चोलाः कुल्यास्तथैव च / सेतुका मूषिकाश्चैव क्षपणा वनवासिकाः
পাণ্ড্য, কেৰল, চোল আৰু কুল্য; লগতে সেতুক, মূষিক, ক্ষপণ আৰু বনবাসিক—এইসকল (দক্ষিণৰ) জনপদ।
Verse 57
माहराष्ट्रा महिषिकाः कलिङ्गश्चैव सर्वशः / आभीराश्च सहैषीका आटव्या सारवास्तथा
মহারাষ্ট্ৰ, মহিষিক আৰু সৰ্বত্ৰ কলিঙ্গ; লগতে আভীৰ, সহৈষীক, আটব্যা আৰু সাৰৱ—এইসকলো জনপদ।
Verse 58
पुलिन्दा विन्ध्यमौलीया वैदर्भा दण्डकैः सह / पौरिका मौलिकाश्चैव श्मका भोगवर्द्धिनाः
পুলিন্দ, বিন্ধ্যমৌলীয় আৰু বৈদৰ্ভ—দণ্ডকসহ; লগতে পৌৰিক, মৌলিক আৰু শ্মক—ভোগবৰ্ধ্দিন—এই জনপদ।
Verse 59
कोङ्कणाः कन्तलाश्चान्ध्राः कुलिन्दाङ्गारमारिषाः / दाक्षिणाश्चैव ये देशा अपरांस्तान्निबोधत
কোঙ্কণ, কন্তল আৰু অন্ধ্ৰ; কুলিন্দ, অঙ্গাৰ আৰু মাৰিষ—এইসকল দক্ষিণৰ দেশ; আৰু আন দেশসমূহো জানিবা।
Verse 60
सूर्य्यारकाः कलिवना दुर्गालाः कुन्तरौः सहः / पौलेयाश्च किराताश्च रूपकास्तापकैः सह
সূৰ্য্যাৰক, কলিবন, দুৰ্গাল কুন্তৰৰ সৈতে; আৰু পৌলেয়, কিৰাত, ৰূপক তাপকসকলসহ—এই সকলো জনপদ আছে।
Verse 61
तथा करीतयश्चैव सर्वे चैव करन्धराः / नासिकाश्चैव ये चान्ये ये चैवान्तरनर्मदाः
তথা কৰীতয় আৰু সকলো কৰন্ধৰ; নাসিকা আৰু আনসকল—যিসকল অন্তৰ-নর্মদা দেশত বাস কৰে।
Verse 62
सहकच्छाः समाहेयाः सह सारस्वतैरपि / कच्छिपाश्च सुराष्ट्राश्च आनर्ताश्चर्बुदैः सह
সহকচ্ছ আৰু সমাহেয়—সাৰস্বতসকলৰ সৈতে; কচ্ছিপ, সুৰাষ্ট্ৰ আৰু আনর্ত—অৰ্বুদৰ সৈতে আছে।
Verse 63
इत्येते अपरान्ताश्च शृणुध्वं विन्ध्यवासिनः / मलदाश्च करूथाश्च मेकलाश्चैत्कलैः सह
এইসকলেই অপৰান্ত দেশ—হে বিন্ধ্যবাসীসকল, শুনা; মালদ, কৰূথ আৰু মেকল—ঐৎকলসকলৰ সৈতে আছে।
Verse 64
उत्तमानां दशार्णाश्च भोजाः किष्किन्धकैः सह / तोशलाः कोशलाश्चैव त्रैपुरा वैदिशास्तथा
উত্তম দেশসমূহত দশাৰ্ণ আৰু ভোজ—কিষ্কিন্ধকসকলৰ সৈতে; তোশল, কোশল, ত্ৰৈপুৰ আৰু বৈদিশো আছে।
Verse 65
तुहुण्डा बर्बराश्चैव षट्पुरा नैषधैः सह / अनूपास्तुण्डिकेराश्च वीतिहोत्रा ह्यवन्तयः
তুহুণ্ড, বৰ্বৰ আৰু ষট্পুৰ—নৈষধসকলৰ সৈতে; লগতে অনূপ, তুণ্ডিকেৰ, বীতিহোত্ৰ আৰু অৱন্তয়—এইসকল জনপদ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 66
एते जनपदाः सर्वे विन्ध्यपृष्ठनिवासिनः / अतो देशान्प्रवक्ष्यामि पर्वताश्रयिणश्च ये
এই সকলো জনপদ বিন্ধ্য পৰ্বতৰ পৃষ্ঠদেশত বাস কৰে। এতিয়া মই পৰ্বতাশ্ৰিত দেশসমূহৰ বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 67
निहीरा हंसमार्गाश्च कुपथास्तङ्गणाः शकाः / अपप्राव रणाश्चैव ऊर्णा दर्वाः सहूहुकाः
নিহীৰা, হংসমাৰ্গা, কুপথা, তঙ্গণা, শক; লগতে অপপ্ৰাৱ, ৰণ, ঊৰ্ণা, দৰ্ৱা আৰু সহূহুকা—এইসকলকো (জনপদ) বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 68
त्रिगर्त्ता मण्डलाश्चैव किरातास्तामरैः सह / चत्वारि भारते वर्षे युगानि ऋषयो ऽब्रुवन्
ত্ৰিগৰ্ত, মণ্ডল আৰু কিৰাত তামৰসকলৰ সৈতে (উল্লিখিত)। ভাৰতবৰ্ষত চাৰি যুগ আছে—ঋষিসকলে এইদৰে কৈছে।
Verse 69
कृतं त्रेतायुगं चैव द्वापरं तिष्यमेव च / तेषां निसर्गं वक्ष्यामि उपरिष्टादशेषतः
কৃত, ত্ৰেতা, দ্বাপৰ আৰু তিষ্য—এই চাৰি যুগ। এতিয়া মই আগলৈ তেওঁলোকৰ স্বভাৱ আৰু ক্ৰম সম্পূৰ্ণৰূপে বৰ্ণনা কৰিম।
Frequently Asked Questions
Rather than listing a full royal vaṃśa, the chapter anchors Bhārata’s identity in Manu Bharata (an eponymic organizer of peoples), using etymology and manvantara logic to explain how populations and social order are sustained; detailed dynastic catalogues typically occur in later vaṃśānucarita sections.
It provides terrestrial measurements in yojanas for Bhārata’s extent (north–south length and transverse breadth) and frames Bhārata as the ninth, ocean-bounded division among nine; it also specifies boundary markers (ocean/Himālaya) and border ethnography (e.g., Kirātas east, Yavanas west).
This chapter is not part of the Lalitopākhyāna stream; it is a Bhuvana-kośa/Bhārata-varṣa geography unit, focused on karmic geography, divisions, and social order rather than Śākta vidyā/yantra exegesis.