Adhyaya 7
Kūrma Supports Mandara; Hālahala Appears; Śiva Becomes Nīlakaṇṭha
অমৃতৰ বাবে দেৱ–অসুৰ একেলগে বাসুকিক মন্থন-ৰজ্জু কৰি মন্দৰ পৰ্বতক লৈ সাগৰ মন্থন কৰে। শুভতাৰ বিবাদত দানৱে সাপৰ ‘আগভাগ’ দাবী কৰে, কিন্তু অজিত বিষ্ণু নীৰৱে লেজ ধৰি তেওঁলোকৰ গণনা উলটাই দিয়ে। আধাৰ নথকাৰ বাবে মন্দৰ ডুবিবলৈ ধৰিলে, প্ৰভু কূৰ্মাৱতাৰ ধৰি নিজৰ পিঠিত পৰ্বত তুলি মন্থনক পুনৰ গতি দিয়ে। সত্ত্ব–ৰজ–তম গুণেৰে দেৱ, অসুৰ আৰু বাসুকিত প্ৰৱেশ কৰি বল যোগায় আৰু সহস্ৰ বাহুৰে ওপৰৰ পৰা মন্দৰ স্থিৰ ৰাখে। প্ৰথমে অমৃত নহয়; ভয়ংকৰ হালাহল বিষ ওলাই জগতজুৰি বিয়পি পৰে। ভীত দেৱসকলে কৈলাসত সদাশিৱৰ শৰণ লয়; প্ৰজাপতিসকলে স্তৱ কৰি শিৱৰ বিশ্বৰূপ আৰু পৰাত্পৰত্ব বৰ্ণনা কৰে। কৰুণা আৰু ৰক্ষাধৰ্মে, সতীৰ সম্মতিসহ শিৱে বিষ পান কৰে; তেওঁৰ কণ্ঠ নীল হয়—নীলকণ্ঠ, আৰু পৰৱৰ্তী শুভ উদ্ভৱৰ ভূমিকা ৰচিত হয়।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच ते नागराजमामन्त्र्य फलभागेन वासुकिम् । परिवीय गिरौ तस्मिन् नेत्रमब्धिं मुदान्विता: । आरेभिरे सुरा यत्ता अमृतार्थे कुरूद्वह ॥ १ ॥
শ্ৰীশুক ক’লে—হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ! দেৱতা আৰু অসুৰসকলে অমৃতত ভাগ দিব বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দি নাগৰাজ বাসুকিক আহ্বান কৰিলে। মন্দৰ পৰ্বতৰ চাৰিওফালে তেওঁক পেঁচাই ৰছী কৰি আনন্দেৰে ক্ষীৰসাগৰ মন্থন আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 2
हरि: पुरस्ताज्जगृहे पूर्वं देवास्ततोऽभवन् ॥ २ ॥
অজিত ভগৱান হৰিয়ে সাপৰ আগফালটো প্ৰথমে ধৰিলে; তাৰ পাছত দেৱতাসকল তেওঁৰ পিছে থাকিল।
Verse 3
तन्नैच्छन् दैत्यपतयो महापुरुषचेष्टितम् । न गृह्णीमो वयं पुच्छमहेरङ्गममङ्गलम् । स्वाध्यायश्रुतसम्पन्ना: प्रख्याता जन्मकर्मभि: ॥ ३ ॥
দৈত্যনেতাসকলে মহাপুৰুষৰ এই ব্যৱস্থা মানিবলৈ নাচাহিল। তেওঁলোকে ক’লে—‘সাপৰ অমঙ্গল পুচ্ছ আমি নধৰোঁ; শুভ আৰু গৌৰৱময় আগফালহে ধৰিম।’ বেদস্বাধ্যায়-শ্ৰৱণত সমৃদ্ধ আৰু জন্ম-কর্মে খ্যাত বুলি অজুহাত দেখুৱাই তেওঁলোকে আগফাল দাবী কৰিলে।
Verse 4
इति तूष्णीं स्थितान्दैत्यान् विलोक्य पुरुषोत्तम: । स्मयमानो विसृज्याग्रं पुच्छं जग्राह सामर: ॥ ४ ॥
এইদৰে দৈত্যসকল নীৰৱে থিয় হৈ দেৱতাসকলৰ ইচ্ছাৰ বিৰোধিতা কৰিলে। তেওঁলোকৰ উদ্দেশ্য বুজি পুৰুষোত্তম ভগৱানে মৃদু হাঁহিলে। কোনো তৰ্ক নকৰাকৈ তেওঁ আগফাল এৰি সাপৰ পুচ্ছ ধৰিলে; দেৱতাসকল তেওঁৰ পিছে গ’ল।
Verse 5
कृतस्थानविभागास्त एवं कश्यपनन्दना: । ममन्थु: परमं यत्ता अमृतार्थं पयोनिधिम् ॥ ५ ॥
এইদৰে সাপটো ধৰা ঠাই ভাগ কৰি কশ্যপনন্দন দেৱ-দানৱসকলে অমৃতলাভৰ বাবে ক্ষীৰসাগৰ মন্থন কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 6
मथ्यमानेऽर्णवे सोऽद्रिरनाधारो ह्यपोऽविशत् । ध्रियमाणोऽपि बलिभिर्गौरवात् पाण्डुनन्दन ॥ ६ ॥
হে পাণ্ডুনন্দন! ক্ষীৰসাগৰত মন্থনদণ্ড হিচাপে মন্দৰ পৰ্বত ব্যৱহাৰ কৰোঁতে আধাৰ নথকাৰ বাবে, দেৱ-দানৱৰ বলবান হাতে ধৰি থাকিলেও সি ভাৰতে পানীত ডুবি গ’ল।
Verse 7
ते सुनिर्विण्णमनस: परिम्लानमुखश्रिय: । आसन् स्वपौरुषे नष्टे दैवेनातिबलीयसा ॥ ७ ॥
অতিপ্ৰবল দৈৱশক্তিয়ে পৰ্বত ডুবাই দিয়াত দেৱ-দানৱসকল গভীৰভাবে নিৰাশ হ’ল; তেওঁলোকৰ মুখশ্ৰী ম্লান পৰিল আৰু সাহস ভাঙিল।
Verse 8
विलोक्य विघ्नेशविधिं तदेश्वरो दुरन्तवीर्योऽवितथाभिसन्धि: । कृत्वा वपु: कच्छपमद्भुतं महत् प्रविश्य तोयं गिरिमुज्जहार ॥ ८ ॥
সেই বিঘ্নময় অৱস্থা দেখি, অদম্য বীৰ্য আৰু অচ্যুত সংকল্পযুক্ত পৰমেশ্বৰে আশ্চৰ্য মহাকচ্ছপ-ৰূপ ধাৰণ কৰি জলে প্ৰৱেশ কৰিলে আৰু মহান মন্দৰ পৰ্বত উঠাই ধৰিলে।
Verse 9
तमुत्थितं वीक्ष्य कुलाचलं पुन: समुद्यता निर्मथितुं सुरासुरा: । दधार पृष्ठेन स लक्षयोजन- प्रस्तारिणा द्वीप इवापरो महान् ॥ ९ ॥
মন্দৰ পৰ্বত উঠা দেখি দেৱ-দানৱসকল পুনৰ মন্থন কৰিবলৈ উদ্যমী হ’ল। সেই পৰ্বত লক্ষ যোজন বিস্তৃত মহাকচ্ছপৰ পিঠিত এক বৃহৎ দ্বীপৰ দৰে স্থিৰ ৰ’ল।
Verse 10
सुरासुरेन्द्रैर्भुजवीर्यवेपितं परिभ्रमन्तं गिरिमङ्ग पृष्ठत: । बिभ्रत् तदावर्तनमादिकच्छपो मेनेऽङ्गकण्डूयनमप्रमेय: ॥ १० ॥
হে ৰাজন, দেৱতা আৰু অসুৰসকলে বাহুবলে মন্দৰ পৰ্বতক আশ্চৰ্য কূৰ্ম-অৱতাৰ প্ৰভুৰ পিঠিত ঘূৰাই দিলে। সেই আদিকূৰ্মে এই ঘূৰণক নিজৰ দেহ চুলকোৱাৰ দৰে ভাবি মধুৰ সুখ অনুভৱ কৰিলে।
Verse 11
तथासुरानाविशदासुरेण रूपेण तेषां बलवीर्यमीरयन् । उद्दीपयन् देवगणांश्च विष्णु- र्दैवेन नागेन्द्रमबोधरूप: ॥ ११ ॥
তাৰপিছত ভগৱান বিষ্ণুৱে অসুৰসকলত ৰজোগুণৰূপে, দেৱসকলত সত্ত্বগুণৰূপে আৰু নাগেন্দ্ৰ বাসুকিত তমোগুণৰূপে প্ৰৱেশ কৰি তেওঁলোকৰ বল-উৎসাহ আৰু শক্তি বৃদ্ধি কৰিলে।
Verse 12
उपर्यगेन्द्रं गिरिराडिवान्य आक्रम्य हस्तेन सहस्रबाहु: । तस्थौ दिवि ब्रह्मभवेन्द्रमुख्यै- रभिष्टुवद्भि: सुमनोऽभिवृष्ट: ॥ १२ ॥
তেতিয়া সহস্ৰবাহু প্ৰভু মন্দৰ পৰ্বতৰ শিখৰত যেন আন এটা মহাপৰ্বতৰ দৰে প্ৰকট হৈ, এটা হাতে মন্দৰক ধৰি ৰাখিলে। ঊৰ্ধ্বলোকত ব্ৰহ্মা, শিৱ, ইন্দ্ৰ আদি দেৱসকলে স্তৱ কৰি পুষ্পবৃষ্টি কৰিলে।
Verse 13
उपर्यधश्चात्मनि गोत्रनेत्रयो: परेण ते प्राविशता समेधिता: । ममन्थुरब्धिं तरसा मदोत्कटा महाद्रिणा क्षोभितनक्रचक्रम् ॥ १३ ॥
পৰ্বতৰ ওপৰ-তলত অৱস্থিত আৰু দেৱ, অসুৰ, বাসুকী তথা পৰ্বততেও প্ৰৱেশ কৰি প্ৰভুৱে যেতিয়া উৎসাহ দিলে, তেতিয়া দেৱ-অসুৰসকলে অমৃতৰ বাবে উন্মত্ত হৈ মহাপৰ্বতেৰে ক্ষীৰসাগৰক তীব্ৰ বেগে মন্থন কৰিলে। সাগৰ ইমানেই ক্ষুব্ধ হ’ল যে পানীৰ মকৰসমূহ ব্যাকুল হ’ল, তথাপি মন্থন চলি থাকিল।
Verse 14
अहीन्द्रसाहस्रकठोरदृङ्मुख- श्वासाग्निधूमाहतवर्चसोऽसुरा: । पौलोमकालेयबलील्वलादयो दवाग्निदग्धा: सरला इवाभवन् ॥ १४ ॥
বাসুকীৰ হাজাৰ হাজাৰ চকু আৰু মুখ আছিল। তাৰ মুখৰ পৰা ওলোৱা ধোঁৱা আৰু জ্বলা অগ্নিয়ে পৗলোম, কালেয়, বলি, ইল্বল আদি অসুৰসকলক দগ্ধ কৰিলে। দাৱাগ্নিত পোৰা সৰল গছৰ দৰে তেওঁলোক ক্ৰমে শক্তিহীন হৈ পৰিল।
Verse 15
देवांश्च तच्छ्वासशिखाहतप्रभान् धूम्राम्बरस्रग्वरकञ्चुकाननान् । समभ्यवर्षन्भगवद्वशा घना ववु: समुद्रोर्म्युपगूढवायव: ॥ १५ ॥
বাসুকিৰ জ্বলন্ত শ্বাসৰ শিখাই দেৱসকলৰ দেহকান্তি ম্লান কৰিলে; তেওঁলোকৰ বস্ত্ৰ, মালা, অস্ত্ৰ আৰু মুখ ধোঁৱাত ক’লা পৰিল। কিন্তু ভগৱানৰ কৃপাৰে সাগৰত মেঘ উঠিল, ধাৰাসাৰে বৰষুণ পৰিল, আৰু ঢৌৰ পৰা জলকণা কঢ়িয়াই অনা শীতল বতাহে দেৱসকলক উপশম দিলে।
Verse 16
मथ्यमानात् तथा सिन्धोर्देवासुरवरूथपै: । यदा सुधा न जायेत निर्ममन्थाजित: स्वयम् ॥ १६ ॥
দেৱ-অসুৰৰ শ্ৰেষ্ঠ যোদ্ধাসকলে বহু চেষ্টা কৰিও ক্ষীৰসাগৰ মথি থাকোঁতে যেতিয়া অমৃত নোলাল, তেতিয়া অজিত—পৰম ভগৱান—স্বয়ং সমুদ্ৰ মথন আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 17
मेघश्याम: कनकपरिधि: कर्णविद्योतविद्यु- न्मूर्ध्नि भ्राजद्विलुलितकच: स्रग्धरो रक्तनेत्र: । जैत्रैर्दोर्भिर्जगदभयदैर्दन्दशूकं गृहीत्वा मथ्नन् मथ्ना प्रतिगिरिरिवाशोभताथो धृताद्रि: ॥ १७ ॥
প্ৰভু মেঘৰ দৰে শ্যামবৰ্ণ; পীতাম্বৰ পৰিধান; কাণত বিদ্যুৎ সদৃশ দীপ্ত কুণ্ডল; কেশ ভুজত বিস্তাৰিত; গলাত পুষ্পমালা, আৰু চকু ৰক্তাভ। জগতক অভয় দান কৰা তেওঁৰ বিজয়ী, বলৱান বাহুৰে বাসুকিক ধৰি মন্দৰ পৰ্বতক মথনদণ্ড কৰি সমুদ্ৰ মথন আৰম্ভ কৰিলে; তেতিয়া তেওঁ ইন্দ্ৰনীল পৰ্বতৰ দৰে অপূৰ্ব শোভা পেলালে।
Verse 18
निर्मथ्यमानादुदधेरभूद्विषं महोल्बणं हालहलाह्वमग्रत: । सम्भ्रान्तमीनोन्मकराहिकच्छपात् तिमिद्विपग्राहतिमिङ्गिलाकुलात् ॥ १८ ॥
সমুদ্ৰ মথন চলি থাকোঁতে প্ৰথমে অতি ভয়ংকৰ ‘হালাহল’ নামৰ বিষ উৎপন্ন হ’ল। তাতে মাছ, মকৰ, সাপ আৰু কচ্ছপ অতি বিচলিত হ’ল; সমুদ্ৰ ভীষণকৈ উত্তাল হৈ উঠিল আৰু তিমি, জলহস্তী, গ্ৰাহ, তিমিঙ্গিল আদি বৃহৎ জলচৰো ওপৰলৈ উঠি আহিল।
Verse 19
तदुग्रवेगं दिशि दिश्युपर्यधो विसर्पदुत्सर्पदसह्यमप्रति । भीता: प्रजा दुद्रुवुरङ्ग सेश्वरा अरक्ष्यमाणा: शरणं सदाशिवम् ॥ १९ ॥
হে ৰাজন, সেই অসহনীয় আৰু অপ্রতিহত বিষ ওপৰ-তল আৰু সকলো দিশত উগ্ৰ বেগে বিস্তাৰিত হ’বলৈ ধৰিলে। তেতিয়া ভীত প্ৰজাসকল আৰু স্বয়ং ঈশ্বৰসহ দেৱসকল, নিজকে অরক্ষিত বুজি, শৰণৰ বাবে সদাশিৱ শিৱৰ ওচৰলৈ দৌৰি গ’ল।
Verse 20
विलोक्य तं देववरं त्रिलोक्या भवाय देव्याभिमतं मुनीनाम् । आसीनमद्रावपवर्गहेतो- स्तपो जुषाणं स्तुतिभि: प्रणेमु: ॥ २० ॥
দেৱতাসকলে কৈলাস শৃংগত ভৱানীৰ সৈতে আসীন দেৱদেৱ মহাদেৱক দেখিলে; তেওঁ ত্ৰিলোকৰ মঙ্গলাৰ্থে তপস্যাত নিমগ্ন আছিল। মোক্ষকামী মুনিসকলে তেওঁক আৰাধনা কৰিছিল; দেৱতাসকলে ভক্তিভাৱে স্তৱসহ প্ৰণাম জনালে।
Verse 21
श्रीप्रजापतय ऊचु: देवदेव महादेव भूतात्मन् भूतभावन । त्राहि न: शरणापन्नांस्त्रैलोक्यदहनाद् विषात् ॥ २१ ॥
প্ৰজাপতিসকলে ক’লে— হে দেৱদেৱ মহাদেৱ, হে সকলো ভূতৰ আত্মা আৰু ভূতভাবন! আমি আপোনাৰ শৰণাগত; দয়া কৰি ত্ৰিলোক দহনকাৰী এই বিষৰ পৰা আমাক ৰক্ষা কৰক।
Verse 22
त्वमेक: सर्वजगत ईश्वरो बन्धमोक्षयो: । तं त्वामर्चन्ति कुशला: प्रपन्नार्तिहरं गुरुम् ॥ २२ ॥
হে প্ৰভু, সমগ্ৰ জগতৰ বন্ধন আৰু মোক্ষৰ অধীশ্বৰ আপুনি একাই। আত্মবোধত কুশল সাধকসকলে আপোনাৰ শৰণ লৈ, শৰণাগতসকলৰ দুখ হৰণ কৰা গুৰুৰূপে আপোনাক আৰাধনা কৰে; সেয়ে আমিও আপোনাক পূজা কৰোঁ।
Verse 23
गुणमय्या स्वशक्त्यास्य सर्गस्थित्यप्ययान्विभो । धत्से यदा स्वदृग् भूमन्ब्रह्मविष्णुशिवाभिधाम् ॥ २३ ॥
হে বিভো, আপুনি আপোনাৰ গুণময় স্বশক্তিৰ দ্বাৰা সৃষ্টি, স্থিতি আৰু প্ৰলয় সম্পাদন কৰে। হে স্বপ্ৰকাশ পৰমেশ্বৰ, এই কাৰ্যত প্ৰবৃত্ত হ’লে আপুনি ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু শিৱ—এই নাম ধাৰণ কৰে।
Verse 24
त्वं ब्रह्म परमं गुह्यं सदसद्भावभावनम् । नानाशक्तिभिराभातस्त्वमात्मा जगदीश्वर: ॥ २४ ॥
আপুনি পৰম গুহ্য, স্বপ্ৰকাশ পৰব্ৰহ্ম—সৎ আৰু অসৎ উভয় ভাবৰো কাৰণ। নানাশক্তিৰে আপুনি এই জগতত প্ৰকাশিত; আপুনি জগদীশ্বৰ আত্মা।
Verse 25
त्वं शब्दयोनिर्जगदादिरात्मा प्राणेन्द्रियद्रव्यगुण: स्वभाव: । काल: क्रतु: सत्यमृतं च धर्म- स्त्वय्यक्षरं यत् त्रिवृदामनन्ति ॥ २५ ॥
হে প্ৰভু! আপুনি বেদবাণীৰ আদিস্ৰোত। আপুনি জগতৰ আদিকাৰণ, প্ৰাণশক্তি, ইন্দ্ৰিয়, পঞ্চভূত, ত্ৰিগুণ আৰু মহত্তত্ত্ব। আপুনি শাশ্বত কাল, সংকল্প আৰু ‘সত্য’ ‘ঋত’ নামৰ ধৰ্মপথ। অ-উ-ম ত্ৰিবৰ্ণ ‘ওঁ’ৰ আশ্ৰয়ো আপুনি॥২৫॥
Verse 26
अग्निर्मुखं तेऽखिलदेवतात्मा क्षितिं विदुर्लोकभवाङ्घ्रिपङ्कजम् । कालं गतिं तेऽखिलदेवतात्मनो दिशश्च कर्णौ रसनं जलेशम् ॥ २६ ॥
হে অখিলদেৱতাত্মা, লোকপিতা! পণ্ডিতসকলে কয়—অগ্নি আপোনাৰ মুখ, পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠ আপোনাৰ পদ্মচৰণ; কাল আপোনাৰ গতি, দিশসমূহ আপোনাৰ কাণ, আৰু জলাধিপতি বৰুণ আপোনাৰ জিভা॥২৬॥
Verse 27
नाभिर्नभस्ते श्वसनं नभस्वान् सूर्यश्च चक्षूंषि जलं स्म रेत: । परावरात्माश्रयणं तवात्मा सोमो मनो द्यौर्भगवन् शिरस्ते ॥ २७ ॥
হে ভগৱান! আকাশ আপোনাৰ নাভি, বায়ু আপোনাৰ শ্বাস, সূৰ্য আপোনাৰ নয়ন, আৰু জল আপোনাৰ বীৰ্য। উচ্চ-নীচ সকলো জীৱৰ আশ্ৰয় আপুনি। চন্দ্ৰদেৱ আপোনাৰ মন, আৰু দ্যুলোক আপোনাৰ শিৰ॥২৭॥
Verse 28
कुक्षि: समुद्रा गिरयोऽस्थिसङ्घा रोमाणि सर्वौषधिवीरुधस्ते । छन्दांसि साक्षात् तव सप्त धातव- स्त्रयीमयात्मन् हृदयं सर्वधर्म: ॥ २८ ॥
হে প্ৰভু! আপুনি ত্ৰয়ী—তিন বেদৰ সাক্ষাত্ স্বৰূপ। সাত সমুদ্ৰ আপোনাৰ উদৰ, পৰ্বত আপোনাৰ অস্থিসংঘ। সকলো ঔষধি, লতা আৰু উদ্ভিদ আপোনাৰ দেহৰ ৰোম। গায়ত্ৰী আদি ছন্দ আপোনাৰ দেহৰ সাত ধাতুৰ দৰে; বৈদিক ধৰ্মব্যৱস্থা আপোনাৰ হৃদয়ৰ সাৰ॥২৮॥
Verse 29
मुखानि पञ्चोपनिषदस्तवेश यैस्त्रिंशदष्टोत्तरमन्त्रवर्ग: । यत् तच्छिवाख्यं परमात्मतत्त्वं देव स्वयंज्योतिरवस्थितिस्ते ॥ २९ ॥
হে ঈশ! পাঁচ প্ৰধান উপনিষদ আপোনাৰ পাঁচ মুখ; তাৰ পৰা প্ৰসিদ্ধ অষ্টত্ৰিংশৎ বৈদিক মন্ত্রসমূহ উদ্ভূত। হে দেৱ! ‘শিৱ’ নামে খ্যাত আপোনাৰ পৰমাত্মতত্ত্ব স্বয়ংপ্ৰভ; আপুনি পৰম সত্যৰূপে প্ৰত্যক্ষ অৱস্থিত॥২৯॥
Verse 30
छाया त्वधर्मोर्मिषु यैर्विसर्गो नेत्रत्रयं सत्त्वरजस्तमांसि । साङ्ख्यात्मन: शास्त्रकृतस्तवेक्षा छन्दोमयो देव ऋषि: पुराण: ॥ ३० ॥
হে দেৱ! অধৰ্মৰ তৰংগত তোমাৰ ছাঁ দেখা যায়; তাৰ ফলত নানাবিধ অধাৰ্মিক সৃষ্টিৰ বিস্তাৰ হয়। সত্ত্ব, ৰজ, তম—এই তিন গুণেই তোমাৰ ত্ৰিনয়ন। ছন্দোময় সমগ্ৰ বৈদিক বাণী তোমাৰ দৃষ্টিৰ পৰা উদ্ভূত; ঋষিসকলে তোমাৰ কৃপাদৃষ্টি পাই শাস্ত্ৰ ৰচনা কৰিলে।
Verse 31
न ते गिरित्राखिललोकपाल- विरिञ्चवैकुण्ठसुरेन्द्रगम्यम् । ज्योति: परं यत्र रजस्तमश्च सत्त्वं न यद् ब्रह्म निरस्तभेदम् ॥ ३१ ॥
হে গিৰীশ! য’ত পৰম জ্যোতিৰূপ ব্ৰহ্ম, ত’ত সত্ত্ব-ৰজ-তম গুণ প্ৰৱেশ নকৰে; সেয়ে লোকপালসকলেও তাক নাজানে, নাপায়। ভেদশূন্য সেই ব্ৰহ্মক বিরিঞ্চ (ব্ৰহ্মা), বৈকুণ্ঠনাথ বিষ্ণু আৰু সুৰেন্দ্ৰ মহেন্দ্ৰও উপলব্ধি কৰিব নোৱাৰে।
Verse 32
कामाध्वरत्रिपुरकालगराद्यनेक- भूतद्रुह: क्षपयत: स्तुतये न तत् ते । यस्त्वन्तकाल इदमात्मकृतं स्वनेत्र- वह्निस्फुलिङ्गशिखया भसितं न वेद ॥ ३२ ॥
প্ৰলয়কালত তোমাৰ নয়নাগ্নিৰ শিখা আৰু স্ফুলিঙ্গে এই তোমাৰেই সৃষ্ট জগত ভস্ম কৰি দিয়ে; তথাপি ই কেনেকৈ ঘটে তুমি যেন নাজানা। তেন্তে দক্ষযজ্ঞ, ত্ৰিপুৰাসুৰ আৰু কালকূট বিষ নাশ কৰা তো কি ডাঙৰ কথা! এনে কৰ্ম তোমাৰ স্তৱৰ বিষয় নহয়।
Verse 33
ये त्वात्मरामगुरुभिर्हृदि चिन्तिताङ्घ्रि- द्वन्द्वं चरन्तमुमया तपसाभितप्तम् । कत्थन्त उग्रपरुषं निरतं श्मशाने ते नूनमूतिमविदंस्तव हातलज्जा: ॥ ३३ ॥
যি আত্মাৰাম মহাপুৰুষে জগতক উপদেশ দিয়ে, তেওঁলোকে হৃদয়ত সদায় তোমাৰ পদযুগল ধ্যান কৰে। কিন্তু যিসকলে তোমাৰ তপস্যাৰ মহিমা নাজানে, তেওঁলোকে তোমাক উমাৰ সৈতে চলা দেখি কামাসক্ত বুলি ভাবে; আৰু শ্মশানত বিচৰণ কৰা দেখি উগ্ৰ আৰু দ্বেষী বুলি কয়। তেওঁলোক নিশ্চয়ই লজ্জাহীন; তোমাৰ লীলা তেওঁলোকে বুজি নাপায়।
Verse 34
तत् तस्य ते सदसतो: परत: परस्य नाञ्ज: स्वरूपगमने प्रभवन्ति भूम्न: । ब्रह्मादय: किमुत संस्तवने वयं तु तत्सर्गसर्गविषया अपि शक्तिमात्रम् ॥ ३४ ॥
সেয়ে চল-অচল সৃষ্টিৰো অতীত পৰাত্পৰ তোমাৰ স্বৰূপ সত্যকৈ জানিবলৈ কোনেও সক্ষম নহয়। ব্ৰহ্মা আদি দেবতাসকলেও যেতিয়া নোৱাৰে, তেন্তে আমি কেনেকৈ স্তৱ কৰিম? আমি তো ব্ৰহ্মাৰ সৃষ্টিৰ ভিতৰৰ সৃষ্টিৰ জীৱ, কেৱল অল্প শক্তিমাত্ৰ। তথাপি যিমান সামৰ্থ্য আছিল, সিমানেই আমাৰ ভাব প্ৰকাশ কৰিলোঁ।
Verse 35
एतत् परं प्रपश्यामो न परं ते महेश्वर । मृडनाय हि लोकस्य व्यक्तिस्तेऽव्यक्तकर्मण: ॥ ३५ ॥
হে মহেশ্বৰ! আমি কেৱল ইমানেই দেখোঁ যে আপোনাৰ পৰম স্বৰূপ আমাৰ বোধগম্য নহয়। আপোনাৰ প্ৰকাশে লোকৰ মঙ্গল আৰু সুখবৃদ্ধি হয়; ইয়াৰ ওপৰত আপোনাৰ কৰ্ম কোনোবাই উপলব্ধি কৰিব নোৱাৰে।
Verse 36
श्रीशुक उवाच तद्वीक्ष्य व्यसनं तासां कृपया भृशपीडित: । सर्वभूतसुहृद् देव इदमाह सतीं प्रियाम् ॥ ३६ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—সৰ্বত্ৰ বিয়পি থকা বিষৰ বাবে জীৱসকল অতি ব্যাকুল হোৱা দেখি, সৰ্বভূত-সুহৃদ দেৱ শিৱ কৰুণাত গভীৰভাৱে দ্ৰৱিত হৈ নিজৰ নিত্যপ্ৰিয়া সতীক এইদৰে ক’লে।
Verse 37
श्रीशिव उवाच अहो बत भवान्येतत् प्रजानां पश्य वैशसम् । क्षीरोदमथनोद्भूतात् कालकूटादुपस्थितम् ॥ ३७ ॥
শ্ৰীশিৱ ক’লে—অহো ভৱানী! চাওক, ক্ষীৰসাগৰ মন্থনৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা কালকূট বিষৰ বাবে প্ৰজাসকল কেনেকৈ ভয়ংকৰ বিপদত পৰিছে।
Verse 38
आसां प्राणपरीप्सूनां विधेयमभयं हि मे । एतावान्हि प्रभोरर्थो यद् दीनपरिपालनम् ॥ ३८ ॥
জীৱন ৰক্ষাৰ বাবে সংগ্ৰাম কৰা এই সকলো প্ৰাণীক অভয় দিয়া মোৰ কৰ্তব্য। নিশ্চয় প্ৰভুৰ পৰম ধৰ্ম এয়াই—দীন আশ্ৰিতসকলক পালন আৰু ৰক্ষা কৰা।
Verse 39
प्राणै: स्वै: प्राणिन: पान्ति साधव: क्षणभङ्गुरै: । बद्धवैरेषु भूतेषु मोहितेष्वात्ममायया ॥ ३९ ॥
সাধাৰণ মানুহ ভগৱানৰ মায়াশক্তিত মোহিত হৈ পৰস্পৰৰ প্ৰতি বৈৰভাবত লিপ্ত থাকে। কিন্তু সাধু-ভক্তসকলে নিজৰ ক্ষণভঙ্গুৰ প্ৰাণৰ ঝুঁকি লৈও, বৈৰত আবদ্ধ জীৱসকলক ৰক্ষা কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে।
Verse 40
पुंस: कृपयतो भद्रे सर्वात्मा प्रीयते हरि: । प्रीते हरौ भगवति प्रीयेऽहं सचराचर: । तस्मादिदं गरं भुञ्जे प्रजानां स्वस्तिरस्तु मे ॥ ४० ॥
হে ভদ্ৰে ভবানী! আনৰ মঙ্গলৰ বাবে কৰা শুভ কৰ্মে সৰ্বাত্মা হৰি প্ৰসন্ন হয়। হৰি ভগৱান প্ৰসন্ন হ’লে মইও সকলো চৰাচৰসহ প্ৰসন্ন হওঁ। সেয়ে প্ৰজাৰ কল্যাণৰ বাবে মই এই বিষ পান কৰোঁ; মোৰো মঙ্গল হওক।
Verse 41
श्रीशुक उवाच एवमामन्त्र्य भगवान्भवानीं विश्वभावन: । तद् विषं जग्धुमारेभे प्रभावज्ञान्वमोदत ॥ ४१ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—এইদৰে ভবানীক সম্বোধন কৰি বিশ্বভাবন ভগৱান শংকৰে সেই বিষ পান কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। শিৱৰ সামৰ্থ্য সম্পূৰ্ণকৈ জনা ভবানীয়ে তাত সম্মতি দিলে।
Verse 42
तत: करतलीकृत्य व्यापि हालाहलं विषम् । अभक्षयन्महादेव: कृपया भूतभावन: ॥ ४२ ॥
তাৰ পাছত ভূতভাবন মহাদেৱে কৰুণাবশত ব্যাপি থকা হালাহল বিষটো নিজৰ কৰতলত লৈ সম্পূৰ্ণকৈ পান কৰিলে।
Verse 43
तस्यापि दर्शयामास स्ववीर्यं जलकल्मष: । यच्चकार गले नीलं तच्च साधोर्विभूषणम् ॥ ४३ ॥
ক্ষীৰসাগৰজাত সেই বিষে যেন নিন্দাৰ ভঙ্গীত নিজৰ শক্তি প্ৰকাশ কৰি শিৱৰ গলাত নীল ৰেখা আঁকিলে। কিন্তু সেই নীলচিহ্নেই এতিয়া সেই সাধুস্বৰূপ প্ৰভুৰ অলংকাৰ বুলি মান্য।
Verse 44
तप्यन्ते लोकतापेन साधव: प्रायशो जना: । परमाराधनं तद्धि पुरुषस्याखिलात्मन: ॥ ४४ ॥
কোৱা হয় যে সাধুজনে লোকৰ দুখত দ্ৰৱিত হৈ প্ৰায়ে স্বেচ্ছাই কষ্ট সহে। এইটোৱেই সকলোৰে হৃদয়ত বিৰাজমান অখিলাত্মা পৰমপুৰুষ ভগৱানৰ পৰম আৰাধনা বুলি গণ্য।
Verse 45
निशम्य कर्म तच्छम्भोर्देवदेवस्य मीढुष: । प्रजा दाक्षायणी ब्रह्मा वैकुण्ठश्च शशंसिरे ॥ ४५ ॥
দেৱদেৱ আৰু বৰদাতা শম্ভুৰ সেই কৰ্ম শুনি দাক্ষায়ণী ভবানী, প্ৰজা, ব্ৰহ্মা আৰু বৈকুণ্ঠনাথ বিষ্ণু—সকলোৱে অতি প্ৰশংসা কৰিলে।
Verse 46
प्रस्कन्नं पिबत: पाणेर्यत् किञ्चिज्जगृहु: स्म तत् । वृश्चिकाहिविषौषध्यो दन्दशूकाश्च येऽपरे ॥ ४६ ॥
শিৱে বিষ পান কৰোঁতে তেওঁৰ হাতৰ পৰা যি অলপ বিষ ছিটকি পৰিছিল, তাক বিচ্ছু, সাপ, বিষাক্ত ঔষধি আৰু আন বিষদংশী প্ৰাণীয়ে পান কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The asuras sought the ‘auspicious’ front out of pride in status and ritual calculation, rejecting the tail as inauspicious. In the churning, Vāsuki’s fiery breath and smoke primarily afflicted the demons near the head, draining their strength—showing how adharmic motivation converts ‘auspiciousness’ into suffering under the Lord’s higher arrangement.
Kūrma-avatāra embodies rakṣā and līlā: when the cosmic enterprise collapses (Mandara sinks), the Lord becomes the very support (ādhāra) of the work. The mountain’s rotation becomes ‘scratching’ pleasure to Him, teaching that what is burden for worlds is effortless play for Bhagavān, while still being real protection for creation.
Hālahala emerges from the Ocean of Milk as the first result of intense churning. The narrative teaches a moral-cosmic sequence: purification and boons often follow the surfacing of latent toxicity. The Lord’s plan allows danger to manifest so that dharma (Śiva’s protective sacrifice) and divine dependence (seeking shelter) are revealed before amṛta appears.
Although Viṣṇu is present, the devas approach Sadāśiva because Śiva’s cosmic role includes bearing and neutralizing destructive forces, and because devotion in the Bhāgavata honors the Lord’s devotees as empowered protectors. The episode also establishes Śiva’s unique compassion and his service to Hari’s larger purpose.
Śiva, capable of containing cosmic dissolution energies, takes the poison into his palm and drinks it; its potency manifests as a blue mark on his throat rather than killing him. Nīlakaṇṭha (‘blue-throated’) becomes a theological symbol: voluntary acceptance of suffering for universal welfare is the highest worship of Hari present in all hearts, and Śiva’s ‘scar’ becomes an ornament of compassion.