Chapter 18: Moksha Sannyasa Yoga

Verse 1

अर्जुन उवाच । संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ॥ १८.१ ॥

অৰ্জুন ক’লে— হে মহাবাহো! মই সন্ন্যাসৰ তত্ত্ব জানিব বিচাৰোঁ; আৰু হে হৃষীকেশ! ত্যাগৰ তত্ত্বো পৃথকভাবে জানিব বিচাৰোঁ, হে কেশিনিষূদন!

Verse 2

श्रीभगवानुवाच । काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥ १८.२ ॥

শ্ৰীভগৱান ক’লে— কাম্য কৰ্মসমূহৰ ন্যাসক পণ্ডিতসকলে ‘সন্ন্যাস’ বুলি জানে; আৰু সকলো কৰ্মৰ ফল ত্যাগক বিবেকীসকলে ‘ত্যাগ’ বুলি কয়।

Verse 3

त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः । यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥ १८.३ ॥

কিছুমান মনীষীয়ে কৰ্মক দোষযুক্ত বুলি ধৰি ত্যাজ্য বুলি কয়; আৰু আন কিছুমানে কয়— যজ্ঞ, দান আৰু তপস্যাৰ কৰ্ম ত্যাজ্য নহয়।

Verse 4

निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम । त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तितः ॥ १८.४ ॥

হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ! ত্যাগ-বিষয়ে মোৰ নিশ্চিত সিদ্ধান্ত শুনা; কিয়নো হে পুৰুষব্যাঘ্ৰ! ত্যাগ তিন প্ৰকাৰ বুলি শাস্ত্ৰত ঘোষণা কৰা হৈছে।

Verse 5

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् । यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ १८.५ ॥

যজ্ঞ, দান আৰু তপস্যাৰ কৰ্ম ত্যাগ কৰিব নালাগে; সেয়া নিশ্চয় কৰ্তব্য। কিয়নো যজ্ঞ, দান আৰু তপস্যা মুনিজনক পবিত্ৰ কৰে।

Verse 6

एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च । कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ १८.६ ॥

কিন্তু হে পাৰ্থ! এই কৰ্মসমূহো আসক্তি আৰু ফল ত্যাগ কৰি কৰ্তব্য—এইয়েই মোৰ নিশ্চিত, উত্তম মত।

Verse 7

नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते । मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥ १८.७ ॥

নিয়ত কৰ্মৰ সন্ন্যাস যুক্তিসংগত নহয়; মোহবশত তাৰ পৰিত্যাগ ‘তামস’ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 8

दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् । स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥ १८.८ ॥

যি মানুহে কৰ্মক কেৱল দুখস্বৰূপ বুলি ধৰি, দেহ-ক্লেশৰ ভয়ত তাক ত্যাগ কৰে, সি ৰাজস ত্যাগ কৰে আৰু ত্যাগৰ ফল নাপায়।

Verse 9

कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन । सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥ १८.९ ॥

হে অৰ্জুন! যি নিয়ত কৰ্ম ‘এইটো কৰ্তব্য’ বুলি বুজি, আসক্তি আৰু ফলৰ ত্যাগ কৰি কৰা হয়—সেই ত্যাগক সাত্ত্বিক বুলি গণ্য কৰা হয়।

Verse 10

न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते । त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥ १८.१० ॥

যি ত্যাগী অশুভ কৰ্মক ঘৃণা নকৰে আৰু শুভ কৰ্মত আসক্ত নহয়—সেই ত্যাগী সাত্ত্বিক গুণে পৰিপূৰ্ণ, বুদ্ধিমান আৰু সংশয়চ্ছিন্ন।

Verse 11

न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः । यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ १८.११ ॥

দেহধাৰী মানুহৰ পক্ষে সকলো কৰ্ম সম্পূৰ্ণৰূপে ত্যাগ কৰা সম্ভৱ নহয়; কিন্তু যি কৰ্মফল ত্যাগ কৰে, তাকেই ত্যাগী বুলি কোৱা হয়।

Verse 12

अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् । भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥ १८.१२ ॥

কৰ্মৰ ফল তিনিধৰণ—অনিষ্ট, ইষ্ট আৰু মিশ্ৰ। ত্যাগ নকৰাসকলৰ বাবে মৃত্যুৰ পিছত এই ফল লাভ হয়; কিন্তু সন্ন্যাসীৰ বাবে কেতিয়াও নহয়।

Verse 13

पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे । सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥ १८.१३ ॥

হে মহাবাহো! মোৰ পৰা এই পাঁচটা কাৰণ জানিবা—যিবোৰ সাংখ্য (বিবেক)ৰ সিদ্ধান্তত সকলো কৰ্মৰ সিদ্ধিৰ বাবে কোৱা হৈছে।

Verse 14

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् । विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ १८.१४ ॥

অধিষ্ঠান (শৰীৰ), কৰ্তা, পৃথক্‌পৃথক্‌ প্ৰকাৰৰ কৰণ (ইন্দ্ৰিয়সমূহ), নানাবিধ আৰু পৃথক্‌ চেষ্টাসমূহ, আৰু দেৱ (ভাগ্য/ঈশ্বৰীয় বিধান)—ইয়াত এই পাঁচটাই কৰ্মৰ কাৰণ।

Verse 15

शरीरवाङ्mनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः । न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥ १८.१५ ॥

মানৱে শৰীৰ, বাক্‌ আৰু মনৰ দ্বাৰা যি কৰ্ম আৰম্ভ কৰে—সেয়া ন্যায়্য হওক বা বিপৰীত—তাৰ এই পাঁচটাই হেতু।

Verse 16

तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः । पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥ १८.१६ ॥

এনে হ’লেও, যি অকৰ্তৃত্ব-বুদ্ধি নথকাৰ বাবে কেৱল নিজকেই কৰ্তা বুলি দেখে, সেই দুৰ্বুদ্ধি প্ৰকৃততে নেদেখে।

Verse 17

यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते । हत्वापि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥ १८.१७ ॥

যাৰ ‘মই কৰোঁ’ এই অহংকাৰ-ভাব নাই আৰু যাৰ বুদ্ধি লিপ্ত নহয়, সি এই লোকসমূহ (প্ৰাণীসমূহ) ধ্বংস কৰিলেও প্ৰকৃততে ন মাৰে, ন বন্ধনত পৰে।

Verse 18

ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना । करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥ १८.१८ ॥

জ্ঞান, জ্ঞেয় (জানিবলগীয়া বস্তু) আৰু পৰিজ্ঞাতা/জ্ঞাতা—এই তিনিধৰণৰ কৰ্ম-প্ৰেৰণা; আৰু কৰণ, কৰ্ম আৰু কৰ্তা—এই তিনিধৰণৰ কৰ্ম-সমগ্ৰ (কর্মৰ সমষ্টি)।

Verse 19

ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः । प्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥ १८.१९ ॥

জ্ঞান, কৰ্ম আৰু কৰ্তা—এই তিনোটাই গুণৰ ভেদ অনুসাৰে ত্ৰিধা কোৱা হয়। গুণ-সংখ্যানে (গুণৰ বিশ্লেষণত) যিদৰে শাস্ত্ৰে কোৱা হৈছে, সেয়া যথাৰ্থভাৱে তুমিও শুনা।

Verse 20

सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते । अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥ १८.२० ॥

যি জ্ঞানৰ দ্বাৰা মানুহে সকলো ভূত-প্ৰাণীত এক অব্যয় ভাব (সত্তা) দেখে—যি বিভক্তসকলৰ মাজতো অবিভক্ত—সেই জ্ঞানক সাত্ত্বিক বুলি জানিবা।

Verse 21

पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् । वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥ १८.२१ ॥

কিন্তু যি জ্ঞানৰ দ্বাৰা মানুহে সকলো ভূত-প্ৰাণীত নানা প্ৰকাৰৰ পৃথক-পৃথক ভাবক পৃথকভাৱে দেখে, সেই জ্ঞানক ৰাজস বুলি জানিবা।

Verse 22

यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् । अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १८.२२ ॥

কিন্তু যি জ্ঞান একেটা কাৰ্য (বা বস্তু)তেই সমগ্ৰকেই যেন সকলো বুলি ধৰি তাত আসক্ত হয়, যি অযুক্ত/কাৰণ-ৰহিত, যি তত্ত্বাৰ্থ-ৰহিত আৰু তুচ্ছ—সেই জ্ঞান তামস বুলি কোৱা হয়।

Verse 23

नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् । अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥ १८.२३ ॥

যি কৰ্ম নিয়ত (কৰ্তব্য) আৰু সংগ-ৰহিত, ৰাগ-দ্বেষৰ পৰা মুক্ত হৈ কৰা হয়, আৰু যি ফলৰ আকাঙ্ক্ষা নকৰা ব্যক্তিয়ে কৰে—সেই কৰ্মক সাত্ত্বিক বুলি কোৱা হয়।

Verse 24

यत्तु कामेप्सुना कर्म साहंकारेण वा पुनः । क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥ १८.२४ ॥

কিন্তু যি কৰ্ম ফলৰ কামনাৰে বা পুনৰ অহংকাৰসহ কৰা হয়, আৰু য’ত বহুল পৰিশ্ৰম/অতিশয় চেষ্টা লাগে—সেই কৰ্মক ‘ৰাজস’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 25

अनुबन्धं क्षयं हिंसामनवेक्ष्य च पौरुषम् । मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥ १८.२५ ॥

যি কৰ্ম ফল-সম্পৰ্ক (অনুবন্ধ), ক্ষয় (হানি), হিংসা (অন্যক কষ্ট) আৰু নিজৰ সামৰ্থ্য (পৌৰুষ) নেদেখি, মোহবশত আৰম্ভ কৰা হয়—সেই কৰ্ম ‘তামস’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 26

मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः । सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ॥ १८.२६ ॥

যি কৰ্তা আসক্তিৰ পৰা মুক্ত, ‘মই’ বুলি অহংকাৰ নকৰে, ধৈৰ্য আৰু উৎসাহেৰে যুক্ত, আৰু সিদ্ধি-অসিদ্ধিত বিকাৰ-ৰহিত থাকে—সেই কৰ্তাক ‘সাত্ত্বিক’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 27

रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः । हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥ १८.२७ ॥

যি কৰ্তা ৰাগযুক্ত, কৰ্মফলৰ কামনাকাৰী, লোভী, হিংসাত্মক (অন্যক কষ্ট দিয়া), অশুচি/অসংযমী, আৰু হর্ষ-শোকত যুক্ত থাকে—সেই কৰ্তাক ‘ৰাজস’ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 28

अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः । विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥ १८.२८ ॥

যি কৰ্তা অযুক্ত (অসংযমী), প্ৰাকৃত (অমাৰ্জিত), স্তব্ধ (জেদী), শঠ (প্ৰবঞ্চক), নৈষ্কৃতিক (দুষ্ট/অপকাৰী), অলস, বিষণ্ণ, আৰু দীৰ্ঘসূত্ৰী (দেৰিকৈ কৰা/টালবাহানা কৰা)—সেই কৰ্তাক ‘তামস’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 29

बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु । प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनंजय ॥ १८.२९ ॥

হে ধনঞ্জয়, গুণ অনুসাৰে বুদ্ধিৰ আৰু ধৃতিৰ ত্ৰিবিধ ভেদ মোৰ পৰা শুনা; মই ইয়াক সম্পূৰ্ণৰূপে আৰু পৃথক পৃথককৈ বৰ্ণনা কৰিছোঁ।

Verse 30

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये । बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ १८.३० ॥

হে পাৰ্থ, যি বুদ্ধিয়ে প্ৰবৃত্তি আৰু নিবৃত্তি, কাৰ্য আৰু অকাৰ্য, ভয় আৰু অভয়, বন্ধন আৰু মোক্ষ জানে—সেই বুদ্ধি সাত্ত্বিক।

Verse 31

यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च । अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥ १८.३१ ॥

হে পাৰ্থ, যি বুদ্ধিয়ে ধৰ্ম-অধৰ্ম আৰু কাৰ্য-অকাৰ্যক যথাযথ নহয়কৈ বুজে—সেই বুদ্ধি ৰাজসিক।

Verse 32

अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता । सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥ १८.३२ ॥

হে পাৰ্থ, তমসে আৱৃত যি বুদ্ধিয়ে অধৰ্মক ধৰ্ম বুলি মানে আৰু সকলো অৰ্থক বিপৰীতভাবে দেখে—সেই বুদ্ধি তামসিক।

Verse 33

धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः । योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ १८.३३ ॥

হে পাৰ্থ, যি ধৃতিয়ে অবিচল যোগৰ দ্বাৰা মন, প্ৰাণ আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ ক্ৰিয়াক স্থিৰভাৱে ধৰি ৰাখে—সেই ধৃতি সাত্ত্বিক।

Verse 34

यया तु धर्मकामार्थान्धृत्या धारयतेऽर्जुन । प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥ १८.३४ ॥

হে পাৰ্থ, যি ধৃতিয়ে ধৰ্ম, কাম আৰু অৰ্থক আসক্তিৰে আঁকোৱালি ধৰে আৰু ফলৰ আকাঙ্ক্ষাৰে তাত লিপ্ত থাকে, সেই ধৃতি ৰাজসী বুলি কোৱা হয়।

Verse 35

यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च । न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥ १८.३५ ॥

হে পাৰ্থ, যি ধৃতিয়ে দুৰ্বুদ্ধি মানুহে নিদ্ৰা, ভয়, শোক, বিষাদ আৰু মদ (মোহ) এৰি নিদিয়ে, সেই ধৃতি তামসী বুলি কোৱা হয়।

Verse 36

सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ । अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ॥ १८.३६ ॥

এতিয়া, হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ, মোৰ পৰা ত্ৰিবিধ সুখ শুনা—য’ত অভ্যাসৰ দ্বাৰা মানুহ আনন্দ পায় আৰু দুঃখৰ অন্তলৈ উপনীত হয়।

Verse 37

यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् । तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥ १८.३७ ॥

যি সুখ আৰম্ভত বিষৰ দৰে, কিন্তু পৰিণামত অমৃতৰ সদৃশ—সেই সুখ সাত্ত্বিক বুলি কোৱা হয়; ই আত্মবুদ্ধিৰ প্ৰসাদ (আত্মজ্ঞানৰ স্বচ্ছতা)ৰ পৰা জন্মে।

Verse 38

विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम् । परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ॥ १८.३८ ॥

বিষয় আৰু ইন্দ্ৰিয়ৰ সংযোগৰ পৰা যি সুখ জন্মে, যি আৰম্ভত অমৃতৰ দৰে লাগে কিন্তু পৰিণামত বিষৰ দৰে হয়—সেই সুখ ৰাজস বুলি স্মৃত।

Verse 39

यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः । निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १८.३९ ॥

যি সুখ আৰম্ভণিতে আৰু পৰিণামতো আত্মাক মোহিত কৰে, আৰু যি নিদ্ৰা, আলস্য আৰু প্ৰমাদৰ পৰা উৎপন্ন হয়—সেই সুখক তামস সুখ বুলি কোৱা হয়।

Verse 40

न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः । सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः ॥ १८.४० ॥

পৃথিৱীত বা স্বৰ্গত বা পুনৰ দেৱলোকত—এনে কোনো সত্তা নাই, যি প্ৰকৃতি-জাত এই তিন গুণৰ পৰা মুক্ত।

Verse 41

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप । कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥ १८.४१ ॥

হে পৰন্তপ! ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু শূদ্ৰ—ইহঁতৰ কৰ্মসমূহ স্বভাৱৰ পৰা উৎপন্ন গুণ অনুসাৰে বিভক্ত কৰা হৈছে।

Verse 42

शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च । ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥ १८.४२ ॥

শম, দম, তপ, শৌচ, ক্ষান্তি, আৰ্জৱ (সৰলতা), জ্ঞান, বিজ্ঞান আৰু আস্তিক্য—এইসমূহ ব্ৰাহ্মণৰ স্বভাৱজাত কৰ্ম।

Verse 43

शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् । दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥ १८.४३ ॥

শৌৰ্য, তেজ, ধৃতি, দক্ষতা, যুদ্ধত অপলায়ন, দান আৰু ঈশ্বৰভাব—এইসমূহ ক্ষত্ৰিয়ৰ স্বভাৱজাত কৰ্ম।

Verse 44

कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् । परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥ १८.४४ ॥

কৃষি, গোৰক্ষা আৰু বাণিজ্য—এইবোৰ বৈশ্যৰ স্বভাৱজাত কৰ্ম; আৰু পৰিচৰ্যা-স্বৰূপ কৰ্ম শূদ্ৰৰো স্বভাৱজাত।

Verse 45

स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः । स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥ १८.४५ ॥

নিজ নিজ কৰ্মত অভিৰত মানুহে পৰম সিদ্ধি লাভ কৰে। নিজৰ কৰ্মত নিৰত থাকি সেই সিদ্ধি কেনেকৈ পায়, সেয়া শুনা।

Verse 46

यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ॥ १८.४६ ॥

যাৰ পৰা সকলো প্ৰাণীৰ প্ৰবৃত্তি হয় আৰু যাৰ দ্বাৰা এই সকলো ব্যাপ্ত—সেই পৰমেশ্বৰক নিজৰ কৰ্মৰ দ্বাৰা আৰাধনা কৰি মানুহে সিদ্ধি লাভ কৰে।

Verse 47

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् । स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ १८.४७ ॥

নিজৰ স্বধৰ্ম গুণহীন হ’লেও সুশৃঙ্খলভাৱে আচৰণ কৰা পৰধৰ্মতকৈ শ্ৰেষ্ঠ। স্বভাৱদ্বাৰা নিয়ত কৰ্ম কৰি থাকিলে মানুহে পাপ নাপায়।

Verse 48

सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् । सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ॥ १८.४८ ॥

হে কৌন্তেয়! স্বভাৱজাত কৰ্ম দোষযুক্ত হলেও ত্যাগ নকৰিবা; কিয়নো সকলো উদ্যোগ ধোঁৱাই আগুন ঢাকি থকাৰ দৰে কোনো-না-কোনো দোষে আৱৃত থাকে।

Verse 49

असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः । नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति ॥ १८.४९ ॥

যিজন সৰ্বত্ৰ আসক্তিৰহিত বুদ্ধিযুক্ত, আত্মসংযমী আৰু স্পৃহাৰহিত, তেওঁ সন্ন্যাসৰ দ্বাৰাই পৰম নৈষ্কর্ম্য-সিদ্ধি লাভ কৰে।

Verse 50

सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे । समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥ १८.५० ॥

হে কৌন্তেয়! সিদ্ধি লাভ কৰা ব্যক্তি যিদৰে ব্ৰহ্মক লাভ কৰে, জ্ঞানৰ সেই পৰম নिष्ठা সংক্ষেপে মোৰ পৰা বুজি লোৱা।

Verse 51

बुद्ध्या विशुद्ध्या युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च । शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥ १८.५१ ॥

বিশুদ্ধ বুদ্ধিৰে যুক্ত হৈ, ধৈৰ্যৰ দ্বাৰা আত্মাক সংযম কৰি, শব্দ আদি বিষয়সমূহ ত্যাগ কৰি, আৰু ৰাগ-দ্বেষ দূৰ কৰি—

Verse 52

विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः । ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥ १८.५२ ॥

একান্তবাসী, অল্পাহাৰী, বাক্-দেহ-মন সংযমী, সদায় ধ্যানযোগত পৰায়ণ, আৰু বৈৰাগ্যক দৃঢ়ভাৱে আশ্ৰয় কৰা—

Verse 53

अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् । विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १८.५३ ॥

অহংকাৰ, বল, দৰ্প, কাম, ক্ৰোধ আৰু পৰিগ্ৰহ ত্যাগ কৰি, নিৰ্মম আৰু শান্ত হোৱা ব্যক্তি ব্ৰহ্মভাব লাভৰ যোগ্য হয়।

Verse 54

ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति । समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ॥ १८.५४ ॥

ব্ৰহ্মভূত (ব্ৰহ্মভাবপ্ৰাপ্ত) জন প্ৰসন্নচিত্ত হয়; ন শোক কৰে, ন কামনা কৰে। সকলো ভূত-প্ৰাণীৰ প্ৰতি সমদৰ্শী হৈ সি মোৰ পৰম ভক্তি লাভ কৰে।

Verse 55

भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः । ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥ १८.५५ ॥

ভক্তিৰ দ্বাৰা সি মোক তত্ত্বতঃ জানে—মই কিমান আৰু কেনেকুৱা। তাৰ পাছত মোক তত্ত্বতঃ জানি, তৎপশ্চাতে সি তাত প্ৰৱেশ কৰে।

Verse 56

सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः । मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ १८.५६ ॥

সদায় সকলো কৰ্ম কৰিও যি মোৰ আশ্ৰয় লয়, সি মোৰ কৃপাৰ দ্বাৰা অব্যয়, শাশ্বত পদ লাভ কৰে।

Verse 57

चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः । बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥ १८.५७ ॥

চিত্তেৰে সকলো কৰ্ম ময়িতেই সমৰ্পণ কৰি, মোকেই পৰম লক্ষ্য মানি, বুদ্ধিযোগৰ আশ্ৰয় লৈ সদায় ময়িতেই চিত্তস্থ হওঁ।

Verse 58

मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि । अथ चेत्त्वमहंकारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥ १८.५८ ॥

ময়িতেই চিত্ত স্থাপন কৰিলে তুমি মোৰ কৃপাৰে সকলো দুৰ্গতি/কঠিনতা পাৰ হ’বা; কিন্তু যদি অহংকাৰবশত মোৰ কথা নুশুনা, তেন্তে তুমি বিনাশ পাবা।

Verse 59

यदहंकारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे । मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ॥ १८.५९ ॥

যদি তুমি অহংকাৰৰ আশ্ৰয় লৈ এইদৰে ভাবা—‘মই যুদ্ধ নকৰোঁ’, তেন্তে তোমাৰ এই সংকল্প মিছা; তোমাৰ প্ৰকৃতিয়ে তোমাক কৰ্মত নিয়োজিত কৰিব।

Verse 60

स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा । कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत् ॥ १८.६० ॥

হে কৌন্তেয়! নিজৰ স্বভাৱৰ পৰা জন্মা নিজৰ কৰ্মেৰে বাঁধা হৈ, মোহবশত যি কৰিবলৈ নেচ্ছা কৰ, সেইটো তুমি বাধ্য হৈও কৰিবা।

Verse 61

ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ १८.६१ ॥

হে অৰ্জুন! ঈশ্বৰ সকলো প্ৰাণীৰ হৃদয়দেশত অৱস্থিত; নিজৰ মায়াৰে তেওঁ সকলো প্ৰাণীক যন্ত্ৰত আৰূঢ় যেন ঘূৰাই ফুৰায়।

Verse 62

तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत । तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥ १८.६२ ॥

হে ভাৰত! সম্পূৰ্ণ ভাৱে সেইজনৰেই শৰণলৈ যা; তেওঁৰ কৃপাৰে তুমি পৰম শান্তি আৰু শাশ্বত স্থান (ধাম) লাভ কৰিবা।

Verse 63

इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्‌गुह्यतरं मया । विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥ १८.६३ ॥

এইদৰে মই তোমাক গোপনীয়তাতকৈও অধিক গোপনীয় জ্ঞান ক’লোঁ; ইয়াক সম্পূৰ্ণৰূপে বিচাৰ কৰি, যেনেকৈ ইচ্ছা তেনেকৈ কৰা।

Verse 64

सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः । इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ १८.६४ ॥

এতিয়া পুনৰায় মোৰ সৰ্বাধিক গোপনীয়, পৰম বচন শুনা। তুমি মোৰ অতি প্ৰিয়; সেয়ে তোমাৰ কল্যাণৰ বাবে মই তোমাক এই কথা ক’ম।

Verse 65

मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥ १८.६५ ॥

মনত মোক স্থাপন কৰা, মোৰ ভক্ত হোৱা, মোৰ পূজা কৰা আৰু মোক নমস্কাৰ কৰা। তেতিয়া নিশ্চয় তুমি মোকেই লাভ কৰিবা—এই সত্য মই তোমাক প্ৰতিজ্ঞা কৰোঁ, কিয়নো তুমি মোৰ প্ৰিয়।

Verse 66

सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । अहं त्वां सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ १८.६६ ॥

সকলো ধৰ্ম ত্যাগ কৰি কেৱল মোৰ শৰণলৈ আহা। মই তোমাক সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত কৰিম; শোক নকৰিবা।

Verse 67

इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन । न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ॥ १८.६७ ॥

এই উপদেশ কেতিয়াও ন তপস্যাহীনক, ন ভক্তিহীনক ক’ব নালাগে; আৰু যি শুনিবলৈ ইচ্ছুক নহয় তাকো ক’ব নালাগে, আৰু যি মোৰ নিন্দা কৰে তাকো নহয়।

Verse 68

य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति । भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ॥ १८.६८ ॥

যি এই পৰম গোপনীয় উপদেশ মোৰ ভক্তসকলৰ মাজত প্ৰচাৰ কৰিব, সি মোৰ প্ৰতি পৰম ভক্তি স্থাপন কৰি নিঃসন্দেহে মোকেই লাভ কৰিব।

Verse 69

न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः । भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥ १८.६९ ॥

মানৱসমূহৰ মাজত তেওঁৰ তুলনাত মোৰ অধিক প্ৰিয়কাৰী কেহো নহ’ব; আৰু এই পৃথিৱীত তেওঁৰ তুলনাত মোৰ অধিক প্ৰিয় আন কেহো নহ’ব।

Verse 70

अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः । ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥ १८.७० ॥

আৰু যি আমাৰ দুয়োৰ এই ধৰ্মময় সংলাপ অধ্যয়ন কৰিব, সি জ্ঞান-যজ্ঞৰ দ্বাৰা মোৰ পূজা কৰিব—এইদৰে মোৰ মত।

Verse 71

श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः । सोऽपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ॥ १८.७१ ॥

আৰু যি শ্ৰদ্ধাৱান আৰু দোষ-দৃষ্টি নথকা নৰ এইটো কেৱল শুনিব, সিও মুক্ত হৈ পুণ্যকৰ্মীসকলৰ শুভ লোকসমূহ লাভ কৰিব।

Verse 72

कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा । कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनंजय ॥ १८.७२ ॥

হে পাৰ্থ! তুমি একাগ্ৰচিত্তে এইটো শুনিলানে? হে ধনঞ্জয়! তোমাৰ অজ্ঞতাজনিত মোহ নষ্ট হ’লনে?

Verse 73

अर्जुन उवाच । नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत । स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥ १८.७३ ॥

অৰ্জুন ক’লে—হে অচ্যুত! আপোনাৰ কৃপাৰে মোৰ মোহ নষ্ট হ’ল, স্মৃতি লাভ হ’ল; মই সন্দেহ-ৰহিত হৈ স্থিৰ আছোঁ; মই আপোনাৰ বচন পালন কৰিম।

Verse 74

संजय उवाच । इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ १८.७४ ॥

সঞ্জয় উৱাচ—এইদৰে মই বাসুদেৱ শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু মহাত্মা পাৰ্থৰ এই আশ্চৰ্য, ৰোমাঞ্চ-উদ্ৰেককাৰী সংলাপ শুনিলোঁ।

Verse 75

व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् । योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥ १८.७५ ॥

ব্যাসদেৱৰ কৃপাৰ দ্বাৰা মই এই পৰম গুহ্য যোগ শুনিলোঁ—যোগেশ্বৰ শ্ৰীকৃষ্ণে স্বয়ং সন্মুখত কৈ থকা অৱস্থাত।

Verse 76

राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् । केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ॥ १८.७६ ॥

হে ৰাজন! কেশৱ আৰু অৰ্জুনৰ এই আশ্চৰ্য, পুণ্যময় সংলাপটো বাৰে বাৰে স্মৰণ কৰি মই পুনঃ পুনঃ আনন্দিত হওঁ।

Verse 77

तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः । विस्मयो मे महान् राजन्हृष्यामि च पुनः पुनः ॥ १८.७७ ॥

আৰু হে ৰাজন! হৰিৰ সেই অতিশয় আশ্চৰ্য ৰূপটো বাৰে বাৰে স্মৰণ কৰিলে মোৰ মহা বিস্ময় হয়, আৰু মই পুনঃ পুনঃ আনন্দিত হওঁ।

Verse 78

यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः । तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥ १८.७८ ॥

য’ত যোগেশ্বৰ শ্ৰীকৃষ্ণ আছে আৰু য’ত ধনুৰ্ধৰ পাৰ্থ আছে, তাত নিশ্চয় শ্ৰী, বিজয়, ভূতি আৰু ধ্ৰুৱ নীতি থাকে—এইয়ে মোৰ দৃঢ় বিশ্বাস।