Adhyaya 9
Book 4, Chapter 9 operationalizes Kaṇṭakaśodhana by converting theft and administrative corruption into a measurable enforcement schedule. The chapter begins with internal control: the Samāhartṛ and Pradeṣṭṛ must first regulate (niyamana) the Adhyakṣas and their staffs, signaling that the state’s extraction apparatus must be disciplined before it disciplines society. It then grades crimes against royal assets—mines, workshops, stores, armories, treasury, and even the gaming house—using penalties pegged to the value stolen and the sensitivity of the site. The text further differentiates concealed daytime theft from forcible robbery, and adds multipliers for armed seizure. Finally, it addresses institutional violence and fraud: forgery in orders/seals and judicial misconduct, prescribing sāhasa-fines up to capital punishment. In the Vijigīṣu’s power structure, this chapter fortifies the Kośa limb by reducing leakage, enforcing trust in adjudication, and making coercion predictable—thereby stabilizing revenue flows that fund fortifications, army, and diplomacy.
Sutras
Sutra 1
समाहर्तृप्रदेष्टारः पूर्वमध्यक्षाणामध्यक्षपुरुषाणां च नियमनं कुर्युः ॥ कZ_०४.९.०१ ॥
সমাহৰ্তৃ আৰু প্ৰদেশ্ঠাই প্ৰথমে বিভাগীয় অধ্যক্ষসকল আৰু তেওঁলোকৰ অধীন কৰ্মচাৰীসকলৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ আৰু তদাৰকি স্থাপন কৰিব।
Sutra 2
खनिसारकर्मान्तेभ्यः सारं रत्नं वापहरतः शुद्धवधः ॥ कZ_०४.९.०२ ॥
খনি বা ৰাজ্যীয় কৰ্মশালাৰ পৰা সাৰ (ধাতু-নিষ্কৰ্ষ) বা ৰত্ন চুৰি কৰাজনৰ দণ্ড মৃত্যুদণ্ড।
Sutra 3
फल्गुद्रव्यकर्मान्तेभ्यः फल्गु द्रव्यमुपस्करं वा पूर्वः साहसदण्डः ॥ कZ_०४.९.०३ ॥
কম-মূল্য সামগ্ৰীৰ কৰ্মশালাৰ পৰা তুচ্ছ দ্ৰব্য বা সঁজুলি চুৰি কৰাজনৰ বাবে প্ৰথম (সৰ্বনিম্ন) সাহসদণ্ড প্ৰযোজ্য।
Sutra 4
पण्यभूमिभ्यो वा राजपण्यं माषमूल्यादूर्ध्वमापादमूल्यादित्यपहरतो द्वादशपणो दण्डः आद्विपादमूल्यादिति चतुर्विंशतिपणः आत्रिपादमूल्यादिति षट्त्रिंशत्पणः आपणमूल्यादित्यष्टचत्वारिंशत्पणः आद्विपणमूल्यादिति पूर्वः साहसदण्डः आचतुष्पणमूल्यादिति मध्यमः आष्टपणमूल्यादित्युत्तमः आदशपणमूल्यादिति वधः ॥ कZ_०४.९.०४ ॥
বজাৰ-ভূমিৰ পৰা ৰাজপণ্য চুৰি হ’লে: মাষ-মূল্যৰ ওপৰত আৰু পাদ-মূল্য পৰ্যন্ত হ’লে ১২ পণ দণ্ড; দুই পাদ-মূল্যত ২৪ পণ; তিন পাদ-মূল্যত ৩৬ পণ; এক পণ-মূল্যত ৪৮ পণ। দুই পণ-মূল্যৰ পৰা প্ৰথম সাহসদণ্ড; চাৰি পণ-মূল্যৰ পৰা মধ্যম সাহসদণ্ড; আঠ পণ-মূল্যৰ পৰা উত্তম সাহসদণ্ড; দহ পণ-মূল্যৰ পৰা বধ (মৃত্যুদণ্ড)।
Sutra 5
कोष्ठपण्यकुप्यायुधागारेभ्यः कुप्यभाण्डोपस्करापहारेष्वर्धमूल्येषु एत एव दण्डाः ॥ कZ_०४.९.०५ ॥
গুদাম, পণ্যভঁৰাল বা অস্ত্ৰাগাৰৰ পৰা ভোগ্যবস্তু, পাত্ৰ বা সঁজুলি চুৰি হ’লে—যেতিয়া মূল্যায়ন অর্ধমূল্যত কৰা হয়—পূৰ্বে কোৱা একেই দণ্ড প্ৰযোজ্য হ’ব।
Sutra 6
कोशभाण्डागाराक्षशालाभ्यश्चतुर्भागमूल्येषु एत एव द्विगुणा दण्डाः ॥ कZ_०४.९.०६ ॥
কোষ/ভঁৰালগৃহ আৰু জুৱাঘৰৰ পৰা চুৰিৰ ক্ষেত্ৰত—য’ত মূল্যায়ন চতুৰ্থাংশ মূল্যে ধৰা হয়—একেই দণ্ড প্ৰযোজ্য হ’ব, কিন্তু দ্বিগুণ।
Sutra 7
चोराणामभिप्रधर्षणे चित्रो घातः ॥ कZ_०४.९.०७ ॥
ধৰা পেলোৱাৰ সময়ত চোৰে যদি হিংসাত্মকভাৱে আক্ৰমণ কৰে, তেন্তে তেওঁলোকক ‘চিত্ৰ’ (দৃষ্টান্তমূলক/সাৰ্বজনীন, কঠোৰ) মৃত্যুদণ্ড দিয়া হ’ব।
Sutra 8
इति राजपरिग्रहेषु व्याख्यातम् ॥ कZ_०४.९.०८ ॥
এইদৰে ৰজাৰ অধিকাৰ/দখলাধীন সম্পত্তিৰ বিষয়ে (দণ্ড) ব্যাখ্যা কৰা হ’ল।
Sutra 9
बाह्येषु तु प्रच्छन्नमहनि क्षेत्रखलवेश्मापणेभ्यः कुप्यभाण्डमुपस्करं वा माषमूल्यादूर्ध्वमापादमूल्यादित्यपहरतस्त्रिपणो दण्डः गोमयप्रदेहेन वा प्रलिप्यावघोषणमाद्विपादमूल्यादिति षट्पणः गोमयभस्मना वा प्रलिप्यावघोषणमात्रिपादमूल्यादिति नवपणः गोमयभस्मना वा प्रलिप्यावघोषणं शरावमेखलया वा आपणमूल्यादिति द्वादशपणः मुण्डनं प्रव्राजनं वा आद्विपणमूल्यादिति चतुर्विंशतिपणः मुण्डस्येष्टकाशकलेन प्रव्राजनं वा आचतुष्पणमूल्यादिति षट्त्रिंशत्पणह् आपञ्चपणमूल्यादित्यष्टचत्वारिंशत्पणः आदशपणमूल्यादिति पूर्वः साहसदण्डह् आविंशतिपणमूल्यादित्द्विशतह् आत्रिंशत्पणमूल्यादिति पञ्चशतह् आचत्वारिंशत्पणमूल्यादिति साहस्रह् आपञ्चाशत्पणमूल्यादिति वधः ॥ कZ_०४.९.०९ ॥
কিন্তু বাহ্য (ব্যক্তিগত) ক্ষেত্ৰত—দিনৰ বেলা গোপনে ক্ষেত, খলিহান, ঘৰ বা দোকানৰ পৰা ভোগ্যবস্তু, পাত্ৰ বা সঁজুলি চুৰি কৰিলে—মাষমূল্যতকৈ অধিক আৰু পাদমূল্য পৰ্যন্ত হ’লে ৩ পণ দণ্ড। দুটা পাদমূল্যত ৬ পণ, আৰু গোবৰ লেপি সাৰ্বজনীন ঘোষণা। তিন পাদমূল্যত ৯ পণ, আৰু গোবৰ-ভস্ম লেপি ঘোষণা। এক পণমূল্যত ১২ পণ, আৰু গোবৰ-ভস্ম লেপি বা শৰাৱ-মেখলা (ভঙা হাঁড়িৰ টুকুৰাৰ কঁকালবন্ধ) পিন্ধাই ঘোষণা। দুটা পণমূল্যত ২৪ পণ, লগতে মুণ্ডন আৰু/বা নিৰ্বাসন। চাৰিটা পণমূল্যত ৩৬ পণ, লগতে মুণ্ডনৰ সৈতে ইটাৰ টুকুৰাৰ চিহ্ন দি নিৰ্বাসন। পাঁচ পণমূল্যত ৪৮ পণ। দহ পণমূল্যত প্ৰথম সাহস-দণ্ড। বিশ পণমূল্যত ২০০। ত্ৰিশ পণমূল্যত ৫০০। চল্লিশ পণমূল্যত ১,০০০। পঞ্চাশ পণমূল্যত মৃত্যুদণ্ড।
Sutra 10
प्रसह्य दिवा रात्रौ वान्तर्यामिकमपहरतोऽर्धमूल्येषु एत एव दण्डाः ॥ कZ_०४.९.१० ॥
যি কোনোবাই দিনে বা ৰাতিয়ে বলপূৰ্বক সম্পত্তি কেঢ়ি লয়, বা ঘৰ/ব্যক্তিগত ভিতৰভাগত পৰা চুৰি কৰে—অৰ্ধমূল্যত মূল্যায়ন হ’লে—সেই একেই দণ্ড প্ৰযোজ্য হয়।
Sutra 11
प्रसह्य दिवा रात्रौ वा सशस्त्रस्यापहरतश्चतुर्भागमूल्येषु एत एव द्विगुणा दण्डाः ॥ कZ_०४.९.११ ॥
যি বলপূৰ্বক—দিনে বা ৰাতিয়ে—সম্পত্তি কেঢ়ি লয়, বা অস্ত্ৰসহ চুৰি কৰে, তাৰ বাবে এক-চতুৰ্থাংশ মূল্য-শ্ৰেণীৰ চুৰিৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত দণ্ডই দ্বিগুণ হ’ব।
Sutra 12
कुटुंबिकाध्यक्षमुख्यस्वामिनां कूटशासनमुद्राकर्मसु पूर्वमध्योत्तमवधा दण्डाः यथापराधं वा ॥ कZ_०४.९.१२ ॥
গৃহস্থ, অধীক্ষক, মুখ্য বিষয়া আৰু স্বামীসকলে যদি জাল শাসন/আদেশ বা জাল মুদ্ৰা-কাৰ্য (মোহৰ-কাৰ্য) কৰে, তেন্তে অপৰাধৰ গম্ভীৰতা অনুসৰি প্ৰথম, মধ্যম আৰু উত্তম (সৰ্বোচ্চ)—য’ত বধ (মৃত্যুদণ্ড)ো অন্তৰ্ভুক্ত—দণ্ড হ’ব।
Sutra 13
धर्मस्थश्चेद्विवदमानं पुरुषं तर्जयति भर्त्सयत्यपसारयत्यभिग्रसते वा पूर्वमस्मै साहसदण्डं कुर्यात् वाक्पारुष्ये द्विगुणम् ॥ कZ_०४.९.१३ ॥
যদি ন্যায়াধীশ (ধৰ্মস্থ) বিবাদমান ব্যক্তিক ধমক দিয়ে, গালি দিয়ে, আঁতৰাই দিয়ে, বা ভয় দেখাই দবাই ৰাখে, তেন্তে তাক প্ৰথম-শ্ৰেণীৰ সাহস-দণ্ড দিব লাগে; বাক্-পাৰুষ্য (কঠোৰ/অপমানজনক বাক্য)ৰ বাবে দণ্ড দ্বিগুণ হ’ব।
Sutra 14
पृच्छ्यं न पृच्छति अपृच्छ्यं पृच्छति पृष्ट्वा वा विसृजति शिक्षयति स्मारयति पूर्वं ददाति वा इति मध्यममस्मै साहसदण्डं कुर्यात् ॥ कZ_०४.९.१४ ॥
বিচাৰকে যি সোধা উচিত সেয়া নোসোধে, যি সোধা উচিত নহয় সেয়া সোধে, সোধা-পাছত পক্ষক বিদায় দিয়ে, পক্ষক শিকায়/প্ৰেৰণা দিয়ে, কি ক’ব লাগে সেয়া সোঁৱৰাই দিয়ে, বা আগতেই সুবিধা দিয়ে—তেন্তে তেওঁৰ ওপৰত মধ্যম-শ্ৰেণীৰ সাহস-দণ্ড আৰোপ কৰিব।
Sutra 15
देयं देशं न पृच्छति अदेयं देशं पृच्छति कार्यमदेशेनातिवाहयति छलेनातिहरति कालहरणेन श्रान्तमपवाहयति मार्गापन्नं वाक्यमुत्क्रमयति मतिसाहाय्यं साक्षिभ्यो ददाति तारितानुशिष्टं कार्यं पुनरपि गृह्णाति उत्तममस्मै साहसदण्डं कुर्यात् ॥ कZ_०४.९.१५ ॥
বিচাৰকে উচিত স্থান/অধিক্ষেত্ৰ বিষয়ে অনুসন্ধান নকৰে, অনুচিত স্থান বিষয়ে অনুসন্ধান কৰে, গোচৰ অনুচিত মঞ্চলৈ টানি নিয়ে যায়, ছল-কৌশলে নিষ্পত্তি কৰে, ইচ্ছাকৃত বিলম্বে পক্ষক ক্লান্ত কৰে, লিপিবদ্ধ বক্তব্যৰ উচিত পথ/ক্ৰম অতিক্ৰম কৰে, সাক্ষীক ‘বৌদ্ধিক সহায়’ দিয়ে, বা নিষ্পত্তি আৰু নিৰ্দেশিত বিষয় পুনৰ গ্ৰহণ কৰে—তেন্তে তেওঁৰ ওপৰত উত্তম (সৰ্বোচ্চ) শ্ৰেণীৰ সাহস-দণ্ড আৰোপ কৰিব।
Sutra 16
पुनरपराधे द्विगुणं स्थानाद्व्यवरोपणं च ॥ कZ_०४.९.१६ ॥
পুনৰ অপৰাধ কৰিলে দণ্ড দ্বিগুণ হ’ব, আৰু পদৰ পৰা অপসাৰণো আৰোপ কৰা হ’ব।
Sutra 17
लेखकश्चेदुक्तं न लिखति अनुक्तं लिखति दुरुक्तमुपलिखति सूक्तमुल्लिखति अर्थोत्पत्तिं वा विकल्पयति इति पूर्वमस्मै साहसदण्डं कुर्याद् यथापराधं वा ॥ कZ_०४.९.१७ ॥
লেখকে কোৱা কথা নলিখে, নকোৱা কথা লিখে, ভুলকৈ কোৱা কথা সুমুৱাই দিয়ে, ঠিককৈ কোৱা কথা কাটি দিয়ে, বা উল্লেখিত আৰ্থিক ফলাফল সলনি/বিকৃত কৰে—তেন্তে তেওঁক প্ৰথম-শ্ৰেণীৰ সাহস-দণ্ড, অথবা অপৰাধানুযায়ী দণ্ড দিব।
Sutra 18
धर्मस्थः प्रदेष्टा वा हैरण्यदण्डमदण्ड्ये क्षिपति क्षेपद्विगुणमस्मै दण्डं कुर्यात् हीनातिरिक्ताष्टगुणं वा ॥ कZ_०४.९.१८ ॥
বিচাৰক বা প্ৰদেশ্টা (কাৰ্যনির্বাহী বিষয়া) দণ্ডযোগ্য নহয় এনে ব্যক্তিৰ ওপৰত ধনদণ্ড আৰোপ কৰিলে, তেওঁৰ ওপৰত ভুলকৈ আৰোপিত দণ্ডৰ দ্বিগুণ দণ্ড হ’ব; অথবা য’ত অংক কম/বেছি ধাৰ্য হৈছে, তাত সেই ঘাটতি/অতিৰিক্তৰ তুলনাত আঠগুণ দণ্ড প্ৰযোজ্য হ’ব।
Sutra 19
शरीरदण्डं क्षिपति शारीरमेव दण्डं भजेत निष्क्रयद्विगुणं वा ॥ कZ_०४.९.१९ ॥
যদি কোনো বিষয়া শাৰীৰিক দণ্ড দিয়ে, তেন্তে সি নিজেই সেই একে শাৰীৰিক দণ্ড ভোগ কৰিব; নতুবা মুক্তিপণ/ক্ষতিপূৰণৰ দ্বিগুণ দণ্ড দিব।
Sutra 20
यं वा भूतमर्थं नाशयति अभूतमर्थं करोति तदष्टगुणं दण्डं दद्यात् ॥ कZ_०४.९.२० ॥
যি কোনোবাই বিদ্যমান সত্য নষ্ট কৰে, বা যি নাই তাক ‘সত্য’ হিচাপে সৃষ্টি কৰে, সি তাৰ অষ্টগুণ দণ্ড দিব।
Sutra 21
धर्मस्थीये चारके बन्धनागारे वा शय्यासनभोजनोच्चारसंचाररोधबन्धनेषु त्रिपणोत्तरा दण्डाः कर्तुः कारयितुश्च ॥ कZ_०४.९.२१ ॥
ধৰ্মস্থীয়ৰ হেফাজত (চাৰক) বা কাৰাগাৰত, শয্যা, আসন, আহাৰ, মলত্যাগ বা চলাচল ৰোধ/বন্ধন কৰিলে তিন পণতকৈ অধিক দণ্ড—কৰ্তা আৰু কৰোৱাইতা উভয়ৰ ওপৰত—আৰোপ হয়।
Sutra 22
चारकादभियुक्तं मुञ्चतो निष्पातयतो वा मध्यमः साहसदण्डः अभियोगदानं च बन्धनागारात्सर्वस्वं वधश्च ॥ कZ_०४.९.२२ ॥
চাৰক (হেফাজত)ৰ পৰা অভিযুক্তক মুকলি কৰা বা অনুচিতভাৱে বাহিৰ কৰি দিয়া ব্যক্তিৰ ওপৰত মধ্যম সাহসদণ্ড আৰু অভিযোগদান (প্ৰতিস্থান অভিযুক্ত দিয়া)ও থাকে; আৰু কাৰাগাৰৰ পৰা (মুকলি কৰিলে) সৰ্বস্ব জব্দ আৰু বধ।
Sutra 23
बन्धनागाराध्यक्षस्य संरुद्धकमनाख्याय चारयतश्चतुर्विंशतिपणो दण्डः कर्म कारयतो द्विगुणः स्थानान्यत्वं गमयतोऽन्नपानं वा रुन्धतः षण्णवतिर्दण्डः परिक्लेशयत उत्कोटयतो वा मध्यमः साहसदण्डः घ्नतः साहस्रः ॥ कZ_०४.९.२३ ॥
কাৰাগাৰৰ অধ্যক্ষই যদি কোনো বন্দীক নথিভুক্ত/ঘোষণা নকৰাকৈ আটক ৰাখে, তেন্তে ২৪ পণ দণ্ড; তাক কাম কৰালে দণ্ড দ্বিগুণ; তাক অন্য ঠাইলৈ স্থানান্তৰ কৰিলে বা আহাৰ‑পানীয় ৰোধ কৰিলে ৯৬ পণ দণ্ড; তাক কষ্ট দিলে বা উৎকোচ/চাঁদাবাজি কৰিলে মধ্যম সাহস‑দণ্ড; আৰু তাক হত্যা কৰিলে ১০০০ (পণ) দণ্ড।
Sutra 24
परिगृहीतां दासीमाहितिकां वा संरुद्धिकामधिचरतः पूर्वः साहसदण्डः चोरडामरिकभार्यां मध्यमः संरुद्धिकामार्यामुत्तमः ॥ कZ_०४.९.२४ ॥
আটক থকা নাৰী—দাসী বা ভৃত্য/মজুৰ নাৰী—ক জোৰপূৰ্বক ভোগ কৰিলে প্ৰথম সাহস‑দণ্ড; সি যদি চোৰ বা ডাকাত/বিদ্ৰোহীৰ পত্নী হয় তেন্তে মধ্যম; আৰু সি যদি আটক আৰ্যা (স্বাধীন/সম্মানিতা নাৰী) হয় তেন্তে উত্তম সাহস‑দণ্ড।
Sutra 25
संरुद्धस्य वा तत्रैव घातः ॥ कZ_०४.९.२५ ॥
অথবা যদি বন্দীক তাতেই (হেফাজতে) হত্যা কৰা হয়, তেন্তে সেই অনুসাৰে দণ্ড প্ৰযোজ্য হ’ব।
Sutra 26
तदेवाक्षणगृहीतायामार्यायां विद्यात्दास्यां पूर्वः साहसदण्डः ॥ कZ_०४.९.२६ ॥
যথোচিত কাৰণ নোহোৱাকৈ ধৰা আৰ্যা (স্বাধীন/সম্মানিতা নাৰী) ক্ষেত্ৰতো একেই নিয়ম বুজিব লাগে; দাসীৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰথম সাহস‑দণ্ড।
Sutra 27
चारकमभित्त्वा निष्पातयतो मध्यमः भित्त्वा वधः बन्धनागारात्सर्वस्वं वधश्च ॥ कZ_०४.९.२७ ॥
দেৱাল/ঘেৰা নাভাঙি যদি কোনোবাই বন্দীক পলাই যাবলৈ সহায় কৰে, তেন্তে মধ্যম (সাহস) দণ্ড; ঘেৰা ভাঙি সহায় কৰিলে মৃত্যুদণ্ড; আৰু কাৰাগাৰৰ পৰা পলাই যাবলৈ সহায় কৰিলে সৰ্বস্ব বাজেয়াপ্তি আৰু মৃত্যুদণ্ড।
Sutra 28
शोधयेयुश्च शुद्धास्ते पौरजानपदान्दमैः ॥ कZ_०४.९.२८च्द् ॥
আৰু তেওঁলোক শুদ্ধ হোৱাৰ পাছত, দমন/সংশোধনমূলক ব্যৱস্থাৰে নগৰবাসী আৰু জনপদবাসীসকলক শৃঙ্খলিত কৰিব।
Frequently Asked Questions
Revenue integrity (kośa-surakṣā) and public confidence in enforcement: predictable sanctions reduce theft incentives, prevent insider leakage, and keep mines/workshops/stores productive—funding army, wages, and public order.
Ranges from graded paṇa-fines indexed to stolen value, to sāhasa-daṇḍas (pūrva/madhyama/uttama), to public shaming (avaghōṣaṇa), shaving/banishment (muṇḍana/pravrājana), and up to capital punishment (vadha/śuddhavadha), especially for theft of mines/workshop valuables, high-value robbery, armed seizure, forgery of orders/seals, and severe judicial abuse.