Adhyaya 24
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by turning administration into predictable throughput. Chapter 2.24 treats agriculture as a state-engineered system: land is to be intensively ploughed (bahu-hala), sown on crown territory using controlled labor (dāsa, karmakara) and obligated contributors, with a logistical backbone of implements, oxen, and specialist craftsmen. Kautilya then binds the human chain to measurable accountability: loss of crop-result triggers a compensatory penalty, making revenue leakage a punishable breach of trust. Next, he specifies rainfall norms by ecological region and seasonality, and even provides observational heuristics via celestial indicators (Bṛhaspati, Śukra, Sūrya) to time sowing and choose crop-types for high/low water availability. The pragmatic objective is yogakṣema through risk-managed grain security: stable harvests feed the army, stabilize prices, and fill the treasury. In the Saptāṅga organism, this chapter chiefly strengthens Janapada (productive countryside) and, by consequence, Kośa (fiscal capacity), enabling sustained conquest without internal famine or fiscal shock.
Sutras
Sutra 1
কZ_০২.২৪.০১ ॥
(শ্লোক-পাঠ উপলব্ধ নহয়; কেৱল উল্লেখ-চিহ্ন আছে।)
Sutra 2
बहुहलपरिकृष्टायां स्वभूमौ दासकर्मकरदण्डप्रतिकर्तृभिर्वापयेत् ॥ कZ_०२.२४.०२ ॥
বহু হালৰে ভালদৰে চাষ কৰা নিজৰ মাটিত দাস, মজুৰ আৰু দণ্ড-প্ৰতিকাৰক (দণ্ড খাটি শোধ কৰা) লোকৰ দ্বাৰা বীজ বোৱাব।
Sutra 3
कर्षणयन्त्रोपकरणबलीवर्दैश्चैषामसङ्गं कारयेत्कारुभिश्च कर्मारकुट्टाकमेदकरज्जुवर्तकसर्पग्राहादिभिश्च ॥ कZ_०२.२४.०३ ॥
চাষ-যন্ত্ৰৰ উপকৰণ আৰু বলদ যোগান ধৰি, লগতে সহায়ক কাৰিগৰ—লোহাৰ/সঁজুলি-নিৰ্মাতা, শিল কটা, চর্মকাৰ, ৰছি বটা, সাপ ধৰা আদি—নিয়োগ কৰি, তেওঁলোকৰ কাম বাধাহীনভাৱে চলি থাকিবলৈ ব্যৱস্থা কৰিব।
Sutra 4
तेषां कर्मफलविनिपाते तत्फलहानं दण्डः ॥ कZ_०२.२४.०४ ॥
তেওঁলোকৰ নিৰ্ধাৰিত কাম সম্পাদনৰ ফলত উৎপন্ন ফল/উৎপাদন নষ্ট হলে বা অপব্যৱহাৰ হলে, দণ্ড হ’ব সেই ফলৰ হানি (অৰ্থাৎ সেই লাভ জব্দ)।
Sutra 5
षोडशद्रोणं जाङ्गलानां वर्षप्रमाणमध्यर्धमानूपानां देशवापानामर्धत्रयोदशाश्मकानाम् त्रयोविंशतिरवन्तीनाममितमपरान्तानां हैमन्यानां च कुल्यावापानां च कालतः ॥ कZ_०२.२४.०५ ॥
বৰষুণৰ মান (বৰ্ষ-প্ৰমাণ) এইদৰে—জাঙ্গল (শুষ্ক) অঞ্চলত ১৬ দ্ৰোণ, আনূপ (জলাভূমি/দলদলি) অঞ্চলত ৮½, দেশ আৰু বাপ অঞ্চলত ১২½, অশ্মকত ১৩½, অৱন্তীত ২৩; আৰু অপৰান্তত ই নিৰ্দিষ্ট নহয় (পৰিবর্তনশীল)। হেমন্ত/শীতকালীন শস্য আৰু কুল্যা (খাল/নালা) সেচেৰে বপন (কুল্যা-বাপ) ক্ষেত্ৰত ঋতু/সময় অনুসৰি মূল্যায়ন কৰিব লাগে।
Sutra 6
वर्षत्रिभागः पूर्वपश्चिममासयोः द्वौ त्रिभागौ मध्यमयोः सुषमारूपम् ॥ कZ_०२.२४.०६ ॥
সুষম (সমতুলিত) বৰষুণৰ ধৰণ—আৰম্ভ আৰু শেষ মাহত বৰষুণৰ এক-তৃতীয়াংশ, আৰু মধ্য মাহসমূহত দুই-তৃতীয়াংশ।
Sutra 7
तस्योपलधिर्बृहस्पतेः स्थानगमनगर्भाधानेभ्यः शुक्रोदयास्तमयचारेभ्यः सूर्यस्य प्रकृतिवैकृताच्च ॥ कZ_०२.२४.०७ ॥
তাৰ (ঋতু/বৰষুণ) নিৰ্ণয়—বৃহস্পতিৰ স্থান, গতি আৰু সংযোগ (গৰ্ভাধান)ৰ পৰা; শুক্ৰৰ উদয়, অস্ত আৰু গতি-চৰণৰ পৰা; আৰু সূৰ্যৰ স্বাভাৱিক আৰু অস্বাভাৱিক লক্ষণৰ পৰা কৰিব লাগে।
Sutra 8
सूर्याद्बीजसिद्धिः बृहस्पतेः सस्यानां स्तम्बकारिता शुक्राद्वृष्टिः । इति ॥ कZ_०२.२४.०८ ॥
সূৰ্যৰ পৰা বীজৰ সিদ্ধি (সফল স্থাপন/অঙ্কুৰোদ্গম); বৃহস্পতিৰ পৰা শস্যত কাণ্ড/ডাঁটা গঠন; আৰু শুক্ৰৰ পৰা বৰষুণ—এইদৰে (মত)।
Sutra 9
षष्टिरातपमेघानामेषा वृष्टिः समा हिता ॥ कZ_०२.२४.०९च्द् ॥
আতপ আৰু মেঘৰ পালাবদল (আতপ-মেঘ) সহ ষাঠি (মাত্ৰা) এই বৰষুণ সম আৰু হিতকাৰী বুলি গণ্য।
Sutra 10
त्रीन् करीषांश्च जनयंस्तत्र सस्यागमो ध्रुवः ॥ कZ_०२.२४.१०च्द् ॥
য’ত ই তিন (মাত্ৰা/স্তৰ) কৰীষ (সাৰ) উৎপন্ন কৰে, ত’ত শস্য আহিবই নিশ্চিত।
Sutra 11
ततः प्रभूतोदकमल्पोदकं वा सस्यं वापयेत् ॥ कZ_०२.२४.११ ॥
সেয়ে, অধিক পানী বা অল্প পানীৰ উপযোগী শস্য বপন কৰা উচিত।
Sutra 12
शालिव्रीहिकोद्रवतिलप्रियङ्गूदारकवरकाः पूर्ववापाः ॥ कZ_०२.२४.१२ ॥
শালি, ব্ৰীহি (ধানৰ এক প্ৰকাৰ), কোদ্ৰৱ (এটা ধৰণৰ মিলেট), তিল, প্ৰিয়ঙ্গু (কঙ্গনী/পেনিক-চিড), দাৰক আৰু বৰক—এইবোৰেই পূৰ্বৱাপ (আগতে বপন কৰিবলগীয়া শস্য)।
Sutra 13
मुद्गमाषशैम्ब्या मध्यवापाः ॥ कZ_०२.२४.१३ ॥
মুদ্গ (মুগ), মাষ (উৰদ) আৰু শৈম্ব্য (এটা ধৰণৰ দাইল/শিমজাতীয় শস্য) মধ্য বপন।
Sutra 14
कुसुम्भमसूरकुलत्थयवगोधूमकलायातसीसर्षपाः पश्चाद्वापाः ॥ कZ_०२.२४.१४ ॥
কুসুম্ভ (সাফফ্লাৱাৰ), মসুৰ, কুলত্থ (হৰ্স-গ্ৰাম), যৱ (যৱ/বাৰ্লি), গোধূম (ঘেঁহু), কলায় (মটৰ), অতসী (তিসি/লিনসিড) আৰু সৰ্ষপ (সৰিষা) পাছৰ বপন।
Sutra 15
यथर्तुवशेन वा बीजवापाः ॥ कZ_०२.२४.१५ ॥
অথবা ঋতুৰ প্ৰকৃত গতি অনুসৰি বীজ বপন ব্যৱস্থা কৰিব লাগে।
Sutra 16
वापातिरिक्तमर्धसीतिकाः कुर्युः स्ववीर्योपजीविनो वा चतुस्थपञ्चभागिकाः ॥ कZ_०२.२४.१६ ॥
নিৰ্ধাৰিত বপন-ক্ষেত্ৰৰ অতিৰিক্ত অংশত তেওঁলোকে অর্ধ-সীতিকা (অর্ধ ভাগ) ভিত্তিত অতিৰিক্ত খণ্ড চাষ কৰিব পাৰে; অথবা যিসকলে নিজৰ শ্ৰমতে জীৱিকা চলায়, তেওঁলোকৰ পৰা এক-চতুৰ্থাংশ বা এক-পঞ্চমাংশ ভাগ ধাৰ্য কৰিব পাৰে।
Sutra 17
यथेष्टमनवसितभागं दद्युः अन्यत्र कृच्छ्रेभ्यः ॥ कZ_०२.२४.१७ ॥
তেওঁলোকে ইচ্ছামতে/বিবেচনামতে অনিৰ্ধাৰিত (পৰিবর্তনশীল) ভাগ দিব পাৰে—কিন্তু দুঃসময়/কষ্টৰ ক্ষেত্ৰত নহয়।
Sutra 18
स्वसेतुभ्यो हस्तप्रावर्तिममुदकभागं पञ्चमं दद्युः स्कन्धप्रावर्तिमं चतुर्थं स्रोतोयन्त्रप्रावर्तिमं च तृतीयं चतुर्थं नदीसरस्तटाककूपोद्धाटम् ॥ कZ_०२.२४.१८ ॥
নিজা বাঁধ/সিঞ্চন-কাৰ্যৰে সিঞ্চিত ক্ষেত্ৰত—হাতে পানী তুলি ল’লে পানীৰ ভাগ এক-পঞ্চমাংশ দিব লাগিব; কাঁধত বহি তুলি ল’লে এক-চতুৰ্থাংশ; স্ৰোত-যন্ত্ৰ/যান্ত্ৰিক উপায়ে তুলি ল’লে এক-তৃতীয়াংশ বা এক-চতুৰ্থাংশ; আৰু নদী, হ্ৰদ, পুখুৰী/টেংক বা কুঁৱাৰ পৰা তোলা পানীৰ ক্ষেত্ৰতো একেই নিয়ম।
Sutra 19
कर्मोदकप्रमाणेन कैदारं हैमनं ग्रैष्मिकं वा सस्यं स्थापयेत् ॥ कZ_०२.२४.१९ ॥
উপলব্ধ শ্ৰম আৰু পানীৰ পৰিমাণ অনুসৰি সি শস্য—কাইদাৰ (ভিজা জমিৰ), হৈমন (শীতকালীন) বা গ্ৰৈষ্মিক (গ্ৰীষ্মকালীন)—নিৰ্ধাৰণ/স্থাপন কৰিব।
Sutra 20
शाल्यादि ज्येष्ठं षण्डो मध्यमः इक्षुः प्रत्यवरः ॥ कZ_०२.२४.२० ॥
শালি (ধান) আদি শ্ৰেষ্ঠ; ষণ্ড (আখৰ বাগান/ৰোপণ) মধ্যম; আৰু ইক্ষু (আখ) তুলনামূলকভাৱে নিম্ন।
Sutra 21
इक्षवो हि बह्वाबाधा व्ययग्राहिणश्च ॥ कZ_०२.२४.२१ ॥
কাৰণ আখত বহু বাধা থাকে আৰু ই ব্যয়-গ্ৰাহী (খৰচসাপেক্ষ)।
Sutra 22
फेनाघातो वल्लीफलानाम् परीवाहान्ताः पिप्पलीमृद्वीकेक्षूणां कूपपर्यन्ताः शाकमूलानाम् हरणीपर्यन्ता हरितकानाम् पाल्यो लवानां गन्धभैषज्योशीरह्रीबेरपिण्डालुकादीनाम् ॥ कZ_०२.२४.२२ ॥
লতা-ফলৰ সীমা ফেন-চিহ্ন (জলৰেখা) পৰ্যন্ত; পিপ্পলী, দ্ৰাক্ষা আৰু ইক্ষুৰ সীমা সেচ-নালাৰ শেষ পৰ্যন্ত; শাক আৰু মূলৰ সীমা পানী তোলাৰ যন্ত্ৰৰ শেষ পৰ্যন্ত; হৰীতকীৰ সীমা সংৰক্ষিত মেঢ/বাঁধ (পাল্য) পৰ্যন্ত; আৰু লৱণ-ক্ষেত্ৰ আৰু উশীৰ, হ্ৰীবেৰ, পিণ্ডালুক আদি সুগন্ধি/ঔষধি উদ্ভিদৰ ক্ষেত্ৰতো—প্ৰত্যেকৰ নিৰ্ধাৰিত চাষ-সীমা/পৰিসীমা থাকে।
Sutra 23
यथास्वं भूमिषु च स्थाल्याश्चानूप्याश्चौषधीः स्थापयेत् ॥ कZ_०२.२४.२३ ॥
সি ঔষধি গছ-গছনি সিহঁতৰ উপযুক্ত মাটিৰ ধৰণ অনুসৰি—শুকান/উচ্চ ভূমিত আৰু জলাভূমি/ভিজা ভূমিত—প্ৰজাতি অনুসাৰে ৰোপণ কৰিব।
Sutra 24
तुषारपायनमुष्णशोषणं चासप्तरात्रादिति धान्यबीजानाम् त्रिरात्रं वा पञ्चरात्रं वा कोशीधान्यानां मधुघृतसूकरवसाभिः शकृद्युक्ताभिः काण्डबीजानां छेदलेपो मधुघृतेन कन्दानामस्थिबीजानां शकृदालेपः शाखिनां गर्तदाहो गोऽस्थिशकृद्भिः काले दौह्र्दं च ॥ कZ_०२.२४.२४ ॥
ধান্যবীজৰ বাবে শিশিৰ/ঠাণ্ডা পানীত ভিজাই পাছত উষ্ণতাত শুকুৱোৱা সাত ৰাতিৰ ভিতৰত কৰিব লাগে; কিছুমান ধান্যৰ বাবে তিন বা পাঁচ ৰাতি। কাণ্ড-কলমৰ বাবে কটা ঠাইত মধু, ঘিঁউ আৰু গাহৰিৰ চৰ্বি গোবৰ সৈতে মিহলাই ছেদ-লেপ দিব লাগে; কন্দত মধু-ঘিঁউৰ লেপ; কঠিন/গুটি-বীজত গোবৰ লেপ। গছৰ বাবে ৰোপণ-গাঁতত গাইৰ হাড় আৰু গোবৰ দি (গাঁতৰ ভিতৰতে) দাহ কৰিব লাগে। আৰু এই সকলো কাম ঋতু অনুসাৰে সময়মতে কৰিব লাগে।
Sutra 25
प्ररूढांश्चाशुष्ककटुमत्स्यांश्च स्नुहिक्षीरेण पाययेत् ॥ कZ_०२.२४.२५ ॥
সি অঙ্কুৰিত গছ-গছনি আৰু শুকাই যোৱা তথা ‘কটু-মৎস্য’ (এটা ৰোগ/পোকা-অৱস্থা) আক্রান্ত গছ-গছনিক স্নুহীৰ দুধীয়া ৰসেৰে সেচ/ভিজাই দিব।
Sutra 26
न सर्पास्तत्र तिष्ठन्ति धूमो यत्रैष तिष्ठति ॥ कZ_०२.२४.२६च्द् ॥
য’ত এই ধোঁৱা টিকি থাকে, ত’ত সাপ নাথাকে।
Sutra 27
सर्वजीजानां तु प्रथमवापे सुवर्णोदकसम्प्लुतां पूर्वमुष्टिं वापयेदमुं च मन्त्रं ब्रूयात्प्रजापतये काश्यपाय देवाय च नमः सदा । सीता मे ऋध्यतां देवी बीजेषु च धनेषु च ॥ कZ_०२.२४.२७ ॥
সকলো বীজৰ প্ৰথম বপনৰ সময়ত ‘সোণালী পানী’ ছটিয়াই থোৱা এটা মুঠি বীজ প্ৰথমে বপন কৰিব আৰু এই মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিব— “প্ৰজাপতি, কাশ্যপ আৰু দেৱক সদা নমস্কাৰ। দেৱী সীতা মোৰ বাবে বীজত আৰু ধনত সমৃদ্ধ হওক।”
Sutra 28
षण्डवाटगोपालकदासकर्मकरेभ्यो यथापुरुषपरिवापं भक्तं कुर्यात्सपादपणिकं च मासं दद्यात् ॥ कZ_०२.२४.२८ ॥
বাগিচাৰ ৰক্ষী-কর্মচাৰী, গোপালক, দাস আৰু মজুৰসকলৰ বাবে লোকসংখ্যা অনুসৰি ৰেচন ঠিক কৰিব আৰু মাহেকীয়া মজুৰি হিচাপে সৱা পণ (১¼ পণ) দিব।
Sutra 29
कर्मानुरूपं कारुभ्यो भक्तवेतनम् ॥ कZ_०२.२४.२९ ॥
কাৰিগৰসকলক কাম অনুসৰি ৰেচন আৰু মজুৰি দিব লাগে।
Sutra 30
प्रशीर्णं च पुष्पफलं देवकार्यार्थं व्रीहियवमाग्रयणार्थं श्रोत्रियास्तपस्विनश्चाहरेयुः राशिमूलमुञ्छवृत्तयः ॥ कZ_०२.२४.३० ॥
ঝৰি পৰা ফুল-ফল দেৱকাৰ্য/মন্দিৰকাৰ্যৰ বাবে সংগ্ৰহ কৰিব পাৰি। আৰু শ্ৰোত্ৰিয় ব্ৰাহ্মণ আৰু তপস্বীয়ে আগ্ৰয়ণ বিধিৰ বাবে ধান আৰু যৱ সংগ্ৰহ কৰিব পাৰে—ঢিপৰ তলৰ পৰা আৰু মূলৰ কাষৰ পৰা কেৱল কুড়াই ল’ব, উঞ্ছবৃত্তি (কুড়াই জীৱিকা) অৱলম্বন কৰি।
Sutra 31
न क्षेत्रे स्थापयेत्किंचित्पलालमपि पण्डितः ॥ कZ_०२.२४.३१च्द् ॥
বিবেচক প্ৰশাসকে ক্ষেতত একোৱেই নথ’ব লাগে—খেৰো নহয়।
Sutra 32
न संहतानि कुर्वीत न तुच्छानि शिरांसि च ॥ कZ_०२.२४.३२च्द् ॥
সেইবোৰ অতিশয় ঘনকৈ নকৰিব; আৰু ঢিপবোৰো অতি সৰু নহ’ব লাগে।
Sutra 33
अनग्निकाः सोदकाश्च खले स्युः परिकर्मिणः ॥ कZ_०२.२४.३३च्द् ॥
খলিহানত কাম কৰা লোকসকল অগ্নিবিহীন থাকিব লাগে আৰু পানী সাজু ৰাখিব লাগে (অৰ্থাৎ অগ্নি নিষিদ্ধ; পানী সাজু)।
Frequently Asked Questions
Assured sowing and harvest stability on crown lands: food security, price stability, dependable state granaries, and steady revenue—supporting public order and the army’s provisioning.
For loss/diversion/ruin of the work-result (karmaphala-vinipāta), the penalty is equivalent to the loss of that produce (tatphala-hānaṃ daṇḍaḥ)—a compensatory, yield-indexed danda.