Adhyaya 76
Duryodhana’s Anxiety, Bhīṣma’s Reassurance, and Renewed Mobilization (दुर्योधनचिन्ता–भीष्मप्रत्याश्वासन–सेनानिर्गमनम्)
Upa-parva: Bhīṣma-vadha-parva (War-day narration under Bhīṣma; tactical movements and counsel)
Saṃjaya reports that after a fierce exchange both sides withdraw to their own camps, blood-stained, then rest and re-honor one another before re-arming with intent to resume engagement. Duryodhana, troubled and physically marked by battle, approaches Bhīṣma and voices fear and urgency after encountering Bhīma’s aggressive pressure within a formidable formation. He petitions for victory and the neutralization of the Pāṇḍavas. Bhīṣma responds with composed confidence: he affirms his willingness to strive with full effort for Duryodhana’s aims, yet he also offers a sober assessment that the Pāṇḍava allies are numerous, highly trained, and not easily overcome quickly. He nevertheless vows to oppose them even at the cost of his life and promises to act in a manner pleasing to the king. Encouraged, Duryodhana orders the entire army to advance. The chapter closes with a vivid mobilization tableau—chariots, elephants, cavalry, and infantry moving in formation; dust rising to veil sunlight; banners swirling like lightning among clouds; and the terrifying roar of bowstrings and army-noise likened to primordial cosmic tumult.
Chapter Arc: पाँचवें दिन के रण में शंख-नाद के बीच विराट-भीष्म, अभिमन्यु-भीष्म और अन्य द्वन्द्व उभरते हैं; पर दृष्टि शीघ्र ही अर्जुन और द्रोणपुत्र अश्वत्थामा के आमने-सामने टिक जाती है। → भीष्म शान्तनव अपने रुक्मपुङ्ख बाणों से प्रहार कर पाण्डव पक्ष को दबाते हैं, और उसी उग्र प्रवाह में अश्वत्थामा गाण्डीवधारी अर्जुन के वक्षस्थल को लक्ष्य कर तीखे बाणों से बेधता है। दोनों महारथी निकट से निकटतर आते हैं; रथ, घोड़े, सारथि—सब संकट की परिधि में। → अर्जुन, शत्रुवीरहा, अश्वत्थामा का कार्मुक काट देता है और तीक्ष्ण पत्री-बाणों से उसे घेर लेता है; पर उसी क्षण वह मन में ठहरता है—‘यह आचार्यपुत्र है, द्रोण का प्रिय पुत्र; ब्राह्मण होने से विशेष माननीय’—और विजय के द्वार पर भी संयम का वरण करता है। → दोनों योद्धा परस्पर घावों से विक्षत होकर भी देवसंकाश शोभा पाते हैं; पर रणभूमि लाशों, गिरे रथों, हाथियों-घोड़ों और सैनिकों से पट जाती है—जैसे दावानल वन को जला दे। अध्याय युद्ध के व्यापक संहार और द्वन्द्वों की अनिर्णीत तीव्रता के साथ समाप्त होता है। → अर्जुन का संयम क्या आगे अश्वत्थामा को और उग्र प्रतिशोध की ओर धकेलेगा, और भीष्म का दबाव पाण्डव-सेना पर अगले प्रहर में कितना भारी पड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
[दाक्षिणात्य अधिक पाठका १६ “लोक मिलाकर कुल ३६ ३ “लोक हैं।] #-+>ोी श््नु हि कमी त्रिसप्ततितमो< ध्याय: विराट-भीष्म, अभ्रृत्थामा-अर्जुन, दुर्योधन-भीमसेन तथा अभिमन्यु और लक्ष्मणके द्वन्द्-युद्ध संजय उवाच विराटो<थ त्रिभिर्बाणैर्भीष्ममार्च्छन्महारथम् । विव्याध तुरगांश्वास्य त्रिभिर्बाणैर्महारथ:,संजय कहते हैं--राजन्! महारथी राजा विराटने तीन बाण मारकर महारथी भीष्मको पीड़ित किया और तीन ही बाणोंसे उनके घोड़ोंको भी घायल कर दिया
قال سنجيا: أيها الملك، عندئذٍ أصاب الملك فيراتا، وهو من عظماء فرسان العربة، بهيشما الجليل بثلاثة سهام فأوجعه؛ وبثلاثة سهام أخرى جرح خيول بهيشما أيضاً. ويؤكد هذا المشهد تبادل الضربات الذي لا يهدأ في ساحة القتال—حتى الشيوخ الموقَّرون مثل بهيشما يُلاقَون بالقوة—ويذكّر بأن البراعة الحربية وحدها لا تحسم السؤال الأعمق عن الدهرما الذي يؤطّر حرب كوروكشيترا.
Verse 2
त॑ प्रत्यविध्यद् दशभिर्भीष्म: शान्तनव: शरै: | रुक्मपुड्खैर्महेष्वास: कृतहस्तो महाबल:,तब महाधनुर्धर महाबली तथा शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले शान्तनुनन्दन भीष्मने सोनेके पंखवाले दस बाण मारकर विराटको भी घायल कर दिया
قال سنجيا: ثم إن بهيشما ابن شانتانو—شديد البأس، عظيم الرمي، سريع اليد ثابتها—ردّ عليه فأصابه بعشرة سهامٍ مزدانة بريشٍ ذهبي. ووفق واجب المحارب (kṣātra-dharma) يستمر تبادل الضربات بلا تردد: تُجابَه القوة بالقوة.
Verse 3
द्रौणिरगाण्डीवधन्चानं भीमधन्वा महारथ: । अविध्यदिषुभि: षड्भिद्दृढहस्त: स्तनान्तरे,भयंकर धनुष धारण करनेवाले महारथी अश्वत्थामाने अपने हाथकी दृढ़ताका परिचय देते हुए गाण्डीवधारी अर्जुनकी छातीमें छः बाणोंसे प्रहार किया
قال سنجيا: إن أشوَتّها مان، فارس العربة العظيم، ابن درونا—المهيب في رمي القوس—أظهر ثبات يده فضرب أرجونا حامل الغانديفا في موضع الصدر بستة سهام. وتؤكد الآية تصاعد المهارة والجلَد بلا انقطاع، حيث تُعرَض البسالة كقوةٍ منضبطة حتى وسط العتمة الأخلاقية لحربٍ يقتل فيها الأقرباء بعضهم بعضاً.
Verse 4
कार्मुक॑ तस्य चिच्छेद फाल्गुन: परवीरहा । अविध्यच्च भृशं तीकषणै: पत्रिभि: शत्रुकर्शन:,तब शत्रुवीरोंका नाश करनेवाले शत्रुसूदन अर्जुनने अश्वत्थामाका धनुष काट दिया और उसे तीन तीखे बाणोंद्वारा अत्यन्त घायल कर दिया
قال سانجيا: إن فالغونا (أرجونا)، قاتل أبطال الأعداء، قطع قوسه. ثم إن قاهر الخصوم ضربه ضربًا شديدًا بسهام حادّة مُجَنَّحة—صورة لمهارة قتالية حاسمة تُحيِّد خصمًا خطيرًا وسط الثقل الأخلاقي للحرب.
Verse 5
सोअचन्यत् कार्मुकमादाय वेगवान् क्रो धमूर्च्छित: । अमृष्यमाण: पार्थेन कार्मुकच्छेदमाहवे,राजन! युद्धमें अर्जुनके द्वारा अपने धनुषका काटा जाना अअश्वत्थामाको सहन नहीं हुआ। उस वेगशाली वीरने क्रोधसे मूर्च्छित होकर तुरंत ही दूसरा धनुष ले नब्बे पैने बाणोंद्वारा अर्जुनको और सत्तर श्रेष्ठ सायकोंद्वारा श्रीकृष्णको घायल कर दिया
قال سانجيا: وقد استبدّ به الغضب حتى فقد زمام نفسه، تناول ذلك المحارب السريع قوسًا آخر. يا أيها الملك، إذ لم يطق أن يُقطَع قوسه في المعركة على يد بارثا (أرجونا)، تهيّأ للانتقام—فدفعه سخطه إلى عنفٍ متجدّد بدلًا من كبح النفس.
Verse 6
अविध्यत् फाल्गुनं राजन् नवत्या निशितै: शरै: । वासुदेवं च सप्तत्या विव्याध परमेषुभि:,राजन! युद्धमें अर्जुनके द्वारा अपने धनुषका काटा जाना अअश्वत्थामाको सहन नहीं हुआ। उस वेगशाली वीरने क्रोधसे मूर्च्छित होकर तुरंत ही दूसरा धनुष ले नब्बे पैने बाणोंद्वारा अर्जुनको और सत्तर श्रेष्ठ सायकोंद्वारा श्रीकृष्णको घायल कर दिया
قال سانجيا: يا أيها الملك، لقد أصاب فالغونا (أرجونا) بتسعين سهمًا حادًّا، وطعن فاسوديفا (كريشنا) أيضًا بسبعين نصلًا من خيار السهام. وتُبرز الحادثة كيف يمكن لكبرياءٍ مجروح وغضبٍ في ساحة القتال أن يدفعا المحارب إلى تصعيد العنف حتى على السائق، فيتسع العبء الأخلاقي للحرب.
Verse 7
तब श्रीकृष्णसहित अर्जुनने क्रोधसे लाल आँखें करके बारंबार गरम-गरम लंबी साँस खींचकर सोच-विचार करनेके पश्चात् धनुषको बायें हाथसे दबाया। फिर उन शशत्रुसूदन गाण्डीवधारी पार्थने कुपित हो झुकी हुई गाँठवाले कुछ भयंकर बाण हाथमें लिये, जो जीवनका अन्त कर देनेवाले थे। बलवानोंमें श्रेष्ठ अर्जुनने उन बाणोंद्वारा तुरंत ही समरांगणमें अश्वत्थामाको घायल किया
قال سانجيا: ثم إن أرجونا، وكريشنا إلى جانبه، وقد احمرّت عيناه من الغضب، أخذ يجرّ أنفاسًا طويلة حارّة مرارًا. وبعد أن تفكّر، ضغط قوسه بيده اليسرى. عندئذ نهض بارثا—حامل غانديڤا وقاتل الأعداء—مستشيطًا، وأخذ في يده سهامًا مروّعة، معقوفة عند مفاصلها، قادرة على إنهاء الحياة. وبتلك السهام جرح أرجونا القوي أشفَتّاما في ساحة القتال على الفور—مبيّنًا كيف يمكن للتروّي في الحرب أن ينقلب سريعًا إلى عزمٍ قاتل حين يتسلّط الغضب على الحكم.
Verse 8
ततः क्रोधाभिताम्राक्ष: कृष्णेन सह फाल्गुन: । दीर्घमुष्णं च नि:श्वस्य चिन्तयित्वा पुन: पुन: ७ ।। धनु: प्रपीड्य वामेन करेणामित्रकर्शन: । गाण्डीवधन्वा संक्रुद्ध:/ शितान् संनतपर्वण:,तब श्रीकृष्णसहित अर्जुनने क्रोधसे लाल आँखें करके बारंबार गरम-गरम लंबी साँस खींचकर सोच-विचार करनेके पश्चात् धनुषको बायें हाथसे दबाया। फिर उन शशत्रुसूदन गाण्डीवधारी पार्थने कुपित हो झुकी हुई गाँठवाले कुछ भयंकर बाण हाथमें लिये, जो जीवनका अन्त कर देनेवाले थे। बलवानोंमें श्रेष्ठ अर्जुनने उन बाणोंद्वारा तुरंत ही समरांगणमें अश्वत्थामाको घायल किया
قال سانجيا: ثم إن فالغونا (أرجونا)، وكريشنا إلى جانبه، وقد احمرّت عيناه من الغضب، أخذ يعاود التفكير مرارًا وهو يجرّ أنفاسًا طويلة حارّة. ضغط قوسه بيده اليسرى؛ ونهض ساحق الأعداء—حامل غانديڤا—مستشيطًا، قابضًا على سهامٍ حادّة محكمة الوصل في سيقانها، قاصدًا إنهاء الحياة. ويُبرز المشهد أن الفعل المنضبط في الحرب لا بد أن يصارع موجات الغضب، وأن عزيمة المحارب قد تتصلّب إلى نيةٍ قاتلة إذا أُثيرت.
Verse 9
जीवितान्तकरान् घोरान् समादत्त शिलीमुखान् | तैस्तूर्ण समरे<विध्यद् द्रौणिं बलवतां वर:,तब श्रीकृष्णसहित अर्जुनने क्रोधसे लाल आँखें करके बारंबार गरम-गरम लंबी साँस खींचकर सोच-विचार करनेके पश्चात् धनुषको बायें हाथसे दबाया। फिर उन शशत्रुसूदन गाण्डीवधारी पार्थने कुपित हो झुकी हुई गाँठवाले कुछ भयंकर बाण हाथमें लिये, जो जीवनका अन्त कर देनेवाले थे। बलवानोंमें श्रेष्ठ अर्जुनने उन बाणोंद्वारा तुरंत ही समरांगणमें अश्वत्थामाको घायल किया
قال سنجيا: إن أرجونا، خيرَ الأقوياء، تناول سهام «شيليمُخا» الرهيبة القاتلة، فأصاب سريعًا في ساحة القتال ابنَ درونا (أشڤتّاما).
Verse 10
तस्य ते कवचं भित्त्वा पपु: शोणितमाहवे । न विव्यथे च निर्भिन्नो द्रौणिगाण्डीवधन्चना,वे बाण उसका कवच फाड़कर उस युद्धसस््थलसे उसके शरीरका रक्त पीने लगे, किंतु गाण्डीवधारी अर्जुनके द्वारा विदीर्ण किये जानेपर भी अअभश्वत्थामा व्यथित नहीं हुआ
قال سنجيا: لقد شقّت تلك السهام درعه، وكأنها شربت دمه في ساحة الوغى. ومع ذلك، فعلى الرغم من أن أرجونا حامل «غانديفا» قد اخترقه، لم يتزعزع دراؤني أشڤتّاما من الألم.
Verse 11
तथैव च शरान् द्रौणि: प्रविमुज्चन्नविह्नल: । तस्थौ स समरे राजंस्त्रातुमिच्छन् महाव्रतम्,राजन! द्रोणकुमार तनिक भी विह्नलल हुए बिना ही पूर्ववत् समरभूमिमें बाणोंकी वर्षा करता रहा और अपने महान् व्रतकी रक्षाकी इच्छासे समरांगणमें डटा रहा
قال سنجيا: ومع ذلك، فإن ابنَ درونا (أشڤتّاما) لم يضطرب، بل ظلّ يطلق السهام كما كان من قبل. يا أيها الملك، ثبت في قلب المعركة، راغبًا في صون نذره العظيم.
Verse 12
तस्य तत् सुमहत् कर्म शशंसु: कुरुसत्तमा: । यत् कृष्णाभ्यां समेताभ्यामभ्यापतत संयुगे,अश्वत्थामा युद्धभूमिमें जो श्रीकृष्ण और अर्जुन दोनोंका सामना करता रहा, उसके इस महान् कर्मकी श्रेष्ठ कौरवोंने बड़ी प्रशंसा की
قال سنجيا: لقد أثنى سادةُ الكورو بأعلى أصواتهم على ذلك الفعل الجليل—إذ اندفع في قلب القتال ليهاجم الاثنين معًا: كريشنا وأرجونا.
Verse 13
(तथार्जुनोडपि संदहृष्ट अश्वत्थामानमाहवे । शशंस सर्वभूतानां शृुण्वतामपि भारत ।।) भारत! अर्जुनने भी अत्यन्त हर्षमें भरकर रण-भूमिमें सम्पूर्ण भूतोंके सुनते हुए अश्वृत्थामाकी भूरि-भूरि प्रशंसा की । स हि नित्यमनीकेषु युध्यते5भयमास्थित: । अस्त्रग्रामं ससंहारं द्रोणात् प्राप्य सुदुर्लभम्,वह द्रोणाचार्यसे उपसंहारसहित सुदुर्लभ अस्त्र-समुदायकी शिक्षा पाकर निर्भय हो सदा ही पाण्डव-सैनिकोंके साथ युद्ध करता था
قال سنجيا: «وكذلك أرجونا، وقد امتلأ ابتهاجًا في ساحة القتال، أثنى على أشڤتّاما على مسمعٍ من جميع الكائنات، يا بهاراتا. إذ إنه نال من درونا ترسانةً نادرةً مهيبة، مع طرائق سحبها واسترجاعها؛ فثبت بلا خوف، وظلّ يقاتل على الدوام وسط صفوف التشكيلات القتالية.»
Verse 14
ममैष आचार्यसुतो द्रोणस्यापि प्रिय: सुतः । ब्राह्मणश्न विशेषेण माननीयो ममेति च,शत्रुओंको संताप देनेवाले रथियोंमें श्रेष्ठ वीर अर्जुनने यह सोचकर कि अअभश्व॒त्थामा मेरे आचार्यका पुत्र है, द्रोणका लाड़ला बेटा है तथा ब्राह्मण होनेके कारण भी विशेषरूपसे मेरे लिये माननीय है; आचार्यपुत्रपर कृपा की
قال سنجيا: «إنه ابنُ مُعلّمي، وهو أيضًا الابنُ المحبوبُ لدى درونا. ثم إنه، لكونه براهمنًا، فهو في نظري أحقُّ الناس بالإجلال على وجهٍ خاص». فإذ فكّر أرجونا—وهو أبرعُ فرسان العربة الحربية، مُحرقُ الأعداء—على هذا النحو، أبدى رحمةً نحو ابن المعلّم (أشڤاتّاما)، وكفَّ يده في خضمّ الحرب.
Verse 15
समास्थाय मतिं वीरो बीभत्सु: शत्रुतापन: । कृपां चक्रे रथश्रेष्ठो भारद्वाजसुतं प्रति,शत्रुओंको संताप देनेवाले रथियोंमें श्रेष्ठ वीर अर्जुनने यह सोचकर कि अअभश्व॒त्थामा मेरे आचार्यका पुत्र है, द्रोणका लाड़ला बेटा है तथा ब्राह्मण होनेके कारण भी विशेषरूपसे मेरे लिये माननीय है; आचार्यपुत्रपर कृपा की
قال سنجيا: إن البطل بيبهتسو (أرجونا)، مُحرقُ الأعداء وأفضلُ فرسان العربة، بعدما عقد العزم في نفسه، أبدى رحمةً نحو ابن بهارادفاجا (أشڤاتّاما). وفي خضمّ القتال تجلّت في قراره كفّةٌ أخلاقية: فحتى مع العدوّ يعترف بما يستوجبه من توقيرٍ خاص من اتصل بمعلّمه وكان ذا منزلةٍ براهمنية، ولذلك روّض العنف بالرحمة.
Verse 16
द्रौणिं त्यक्त्वा ततो युद्धे कौन्तेय: श्वेतवाहन: । युयुधे तावकान् निष्नंस्त्वरमाण: पराक्रमी,तदनन्तर श्वेत घोड़ोंवाले कुन्तीकुमार पराक्रमी अर्जुनने अश्वत्थामाको वहीं युद्धस्थलमें छोड़कर बड़ी उतावलीके साथ आपके दूसरे सैनिकोंका संहार करते हुए उनके साथ युद्ध आरम्भ किया
قال سنجيا: ثم إن أرجونا ابنَ كونتي، صاحبَ العربة المجرورة بالخيول البيضاء، ترك ابنَ درونا (أشڤاتّاما) هناك في ساحة القتال، وأسرع إلى الأمام فاشتَبك مع جندك، يصرعهم وهو يقاتل. وتُبرز الآية اندفاع الحرب الذي لا يلين: إذ يترك أرجونا خصمًا واحدًا لضرورةٍ تكتيكية أعظم، ليتصدى للقوة الأوسع بعزمٍ سريعٍ شديد، تحت وطأةٍ أخلاقيةٍ لذبحٍ جماعي.
Verse 17
दुर्योधनस्तु दशभिर्गार्ध्रपत्रै: शिलाशितै: । भीमसेनं महेष्वासं रुक्मपुड्खै: समार्पयत्,दुर्योधनने शान चढ़ाकर तेज किये हुए गृध्र-पंखयुक्त अथवा सुवर्णमय पंखवाले दस बाण मारकर महाथनुर्धर भीमसेनको बड़ी चोट पहुँचायी
قال سنجيا: أمّا دوريودhana فقد أصاب بهيماسينا، الرامي العظيم، بعشر سهامٍ—محدَّدةٍ بصقل الحجر، مُريَّشةٍ بريش النسر، كأنّ على سيقانها أجنحةً من ذهب—فأحدث به جرحًا شديدًا. وفي المناخ الأخلاقي للحرب تُبرز الآية تصاعد العنف بلا هوادة وعزمَ المحارب على قهر خصمٍ جسور، فيما يدفع الصراع كلا الفريقين إلى عداوةٍ أشدّ تدميرًا.
Verse 18
भीमसेन: सुसंक्रुद्ध: परासुकरणं दृढम् | चित्र कार्मुकमादत्त शरांश्व निशितान् दश
قال سنجيا: إن بهيماسينا، وقد استبدّ به الغضب واشتدّ عزمه على القتل، تناول قوسه البهيّ وأخذ عشرة سهامٍ حادّةٍ كالموسى—إشارةً إلى تصعيدٍ حاسمٍ في المعركة، حيث تدفع السخطُ والعزيمةُ الأفعالَ إلى غاياتٍ مميتة.
Verse 19
आकर्णप्रहितैस्ती3्ष्णैवेंगवद्धिरजिद्वागै: । अविध्यत् तूर्णमव्यग्र: कुरुराज॑ महोरसि
قال سانجيا: بسهامٍ حادّة أُطلقت من قوسٍ مشدودٍ إلى أقصى مداه—سريعةٍ كالريح لا يُقاوَم اندفاعُها—ثقبَ سريعًا صدرَ ملكِ الكورو العريض، وهو ثابتُ الجأش غيرُ مضطربٍ ولا مُشوَّش.
Verse 20
इससे भीमसेन अत्यन्त क्रोधसे जल उठे। उन्होंने एक विचित्र धनुष हाथमें लिया, जो अत्यन्त सुदृढ़ और शत्रुओंके प्राण लेनेमें समर्थ था। उसके ऊपर उन्होंने दस तीखे बाण रखे; फिर धनुषको कानतक खींचकर वे बाण छोड़ दिये। उन सीधे जानेवाले वेगवान् एवं तीक्ष्ण बाणोंद्वारा भीमने बिना किसी व्यग्रताके तुरंत ही कुरुराज दुर्योधनकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी ।। तस्य काञ्चनसूत्रस्थ: शरै: संछादितो मणि: । रराजोरसि खे सूर्यो ग्रहैरिव समावृत:,दुर्योधनकी छातीपर एक मणि शोभा पाती थी, जो सुवर्णमय सूत्रमें पिरोयी हुई थी। वह भीमसेनके बाणोंसे आच्छादित होकर वैसे ही शोभा पाने लगी, जैसे आकाशमें ग्रहोंसे घिरे हुये सूर्य सुशोभित होते हैं
قال سانجيا: كان على صدرِ دُريودَهنَة جوهرةٌ منظومةٌ في خيطٍ من ذهب. فلما غطّتها سهامُ بهيماسينا ازدادت لمعانًا—كالشمس في السماء تحفّ بها الكواكب.
Verse 21
पुत्रस्तु तव तेजस्वी भीमसेनेन ताडित: । नामृष्यत यथा नागस्तलशब्दं मदोत्कट:,भीमसेनके बाणोंसे पीड़ित होकर आपका तेजस्वी पुत्र उनके द्वारा किये गये आघातको उसी प्रकार नहीं सह सका, जैसे मतवाला हाथी तालीकी आवाज नहीं सहन करता है
قال سانجيا: إن ابنَك المتألّق، وقد أصابه بهيماسينا إصابةً شديدة، لم يطق احتمال تلك الضربة—كما لا يطيق الفيلُ السكران، المستبدّ به هياجُ السَّفَد، صفقةَ اليد الحادّة.
Verse 22
अभिमन्युका युद्ध-कौशल तत: शरैर्महाराज रुक्मपुड्खै: शिलाशितै: । भीम विव्याध संक्रुद्धस्त्रासयानो वरूथिनीम्,महाराज! तदनन्तर पत्थरपर रगड़कर तेज किये हुए स्वर्णपंखयुक्त बाणोंद्वारा क्रोधमें भरे हुए दुर्योधनने भीमसेनको बींध डाला और पाण्डवसेनाको भयभीत करने लगा
يا مَهاراجا! ثم إن دُريودَهنَة، وقد اشتعل غضبًا، أخذ سهامًا ذات ريشٍ ذهبيّ صُقِلَت على الحجر حتى حدّت، فطعن بها بهيماسينا، وجعل يروّع بها جيشَ الباندافا.
Verse 23
तौ युध्यमानौ समरे भृशमन्योन्यविक्षतौ । पुत्री ते देवसंकाशौ व्यरोचेतां महाबलौ,उस समरांगणमें परस्पर युद्ध करके अत्यन्त क्षत-विक्षत हुए आपके दोनों महाबली पुत्र दुर्योधन और भीमसेन देवताओंके समान शोभा पाने लगे
قال سانجيا: وفي ساحة القتال كان الاثنان يقتتلان بضراوة، وقد أثخن كلٌّ منهما الآخر جراحًا. ومع ذلك فقد بدا البطلان الجسوران—دُريودَهنَة وبهيماسينا—متألّقين كأنهما من الآلهة، على الرغم من إصاباتهما.
Verse 24
चित्रसेनं नरव्याप्र॑ं सौभद्र: परवीरहा । अविध्यद् दशभिर्बाणै: पुरुमित्रं च सप्तभि:,शत्रुवीरोंका नाश करनेवाले सुभद्राकुमार अभिमन्युने नरश्रेष्ठ चित्रसेनको दस और पुरुमित्रको सात बाणोंसे बींध डाला
قال سانجيا: إن أبهيمانيو، ابن سوبهادرا—قاتل أبطال الأعداء—قد طعن تشيتراسينا، ذلك النمر بين الرجال، بعشر سهام، وطعن بوروميترا بسبعة.
Verse 25
सत्यव्रतं च सप्तत्या विद्ध्वा शक्रसमो युधि । नृत्यन्निव रणे वीर आर्ति न: समजीजनत्,युद्धमें इन्द्रके समान पराक्रमी वीर अभिमन्युने सत्यव्रतको सत्तर बाणोंसे घायल करके रणांगणमें नृत्य-सा करते हुए हम सब लोगोंको अत्यन्त पीड़ित कर दिया
قال سانجيا: بعدما طعن ساتيافراتا بسبعين سهماً، كان أبهيمانيو—البطل الذي يشبه إندرا في ساحة القتال—يتحرك في الميدان كأنه يرقص، وببسالته أوقع بنا جميعاً ألماً شديداً.
Verse 26
त॑ प्रत्यविध्यद् दशभिश्षित्रसेन: शिलीमुखै: । सत्यव्रतश्न नवशि: पुरुमित्रश्न सप्तभि:,तब चित्रसेनने दस, सत्यव्रतने नौ और पुरुमित्रने सात बाणोंसे मारकर अभिमन्युको घायल कर दिया
قال سانجيا: فضربه شِترَسينا رداً بعشر سهام حادة مستقيمة الطيران؛ وطعنه ساتيافراتا بتسعة؛ وبوروميترا بسبعة. وهكذا، في زحمة القتال، جُرح أبهيمانيو تحت هجومهم المركّز.
Verse 27
स विद्धो विक्षरन् रक्त शत्रुसंवारणं महत् । चिच्छेद चित्रसेनस्य चित्र कार्मुकमार्जुनि:,उन दोनोंके द्वारा घायल होकर अपने शरीरसे रक्त बहाते हुए अभिमन्युने चित्रसेनके शत्रुनिवारक महान् एवं विचित्र धनुषको काट डाला
قال سانجيا: ومع أنه أُصيب من الخصمين كليهما وكان الدم يسيل من جراحه، فإن أبهيمانيو—ابن أرجونا—قطع قوس تشيتراسينا العظيم العجيب، المشهور بقدرته على صدّ الأعداء.
Verse 28
भित्त्वा चास्य तनुत्राणं शरेणोरस्यताडयत् | ततस्ते तावका वीरा राजपुत्रा महारथा:,साथ ही चित्रसेनके कवचको विदीर्ण करके उसकी छातीमें भी एक बाण मारा। तदनन्तर आपके वीर एवं महारथी राजकुमार युद्धमें एकत्र हो क्रोधमें भरकर अभिमन्युको तीखे बाणोंसे बेधने लगे; परंतु उत्तम अस्त्रोंके ज्ञाता अभिमन्युने अपने पैने बाणोंद्वारा उन सबको घायल कर दिया
قال سانجيا: شقَّ درعه ثم أصابه بسهم في صدره. وعقب تلك الضربة، تقارب أمراء الكورو—وهم أبطال وفرسان عربات عظام—وقد امتلأوا غضباً، وشرعوا يطعنون أبهيمانيو بسهام حادة؛ غير أن أبهيمانيو، الخبير بأرفع الأسلحة، جرحهم جميعاً رداً بسهامه القاطعة.
Verse 29
समेत्य युधि संरब्धा विव्यधुर्निशितै: शरै: । तांश्व सर्वान् शरैस्तीक_््णर्जघान परमास्त्रवित्,साथ ही चित्रसेनके कवचको विदीर्ण करके उसकी छातीमें भी एक बाण मारा। तदनन्तर आपके वीर एवं महारथी राजकुमार युद्धमें एकत्र हो क्रोधमें भरकर अभिमन्युको तीखे बाणोंसे बेधने लगे; परंतु उत्तम अस्त्रोंके ज्ञाता अभिमन्युने अपने पैने बाणोंद्वारा उन सबको घायल कर दिया
قال سنجيا: إذ تقاربوا في ساحة القتال، وقد استبدّ بهم الغضب، طعنوه بسهامٍ حادّة. غير أنّه، وهو سيّدُ الأسلحة العُليا، ردّ عليهم جميعًا بسهامٍ ماضية، فأصابهم بالجراح جزاءً بما فعلوا.
Verse 30
तस्य दृष्टवा तु तत् कर्म परिवद्रु: सुतास्तव । दहन्तं समरे सैन्यं वने कक्ष यथोल्बणम्,जैसे वनमें लगी हुई प्रचण्ड आग तृणसमूहको अनायास ही जलाकर भस्म कर डालती है, उसी प्रकार अभिमन्यु उस समरांगणमें कौरवसेनाको दग्ध कर रहा था। उसके इस महान् कर्मको देखकर आपके पुत्रोंने उसे सब ओरसे घेर लिया
قال سنجيا: لما رأوا فعله ذاك—كيف كان يحرق الجيش في المعركة كحريقِ غابةٍ عاتٍ يلتهم الحشائش اليابسة—فزع أبناؤك من بأسه، فأحاطوا به من كل جانب.
Verse 31
अपेतशिशिरे काले समिद्धमिव पावकम् । अत्यरोचत सौभद्रस्तव सैन्यानि नाशयन्,महाराज! आपकी सेनाका संहार करता हुआ सुभद्राकुमार अभिमन्यु ग्रीष्म-ऋतुमें प्रज्वलित हुई प्रचण्ड अग्निसे भी बढ़कर शोभा पा रहा था
قال سنجيا: «أيها الملك، كأن برد الشتاء قد انقضى، وكأن النار قد أُضرمت تمامًا؛ إن أبهيمانيو ابن سوبهادرا، وهو يُفني جندك، كان يتلألأ تلألؤًا عظيمًا، كجمرٍ متّقدٍ في قيظ الصيف.»
Verse 32
तत् तस्य चरितं दृष्टवा पौत्रस्तव विशाम्पते । लक्ष्मणो5भ्यपतत् तूर्ण सात्वतीपुत्रमाहवे,प्रजानाथ! उसका वह पराक्रम देखकर आपका पौत्र लक्ष्मण तुरंत ही युद्धमें सुभद्राकुमारका सामना करनेके लिये आ पहुँचा
قال سنجيا: يا سيّدَ الناس، لما رأى حفيدُك لاكشمانا تلك البسالة، اندفع مسرعًا إلى ساحة الوغى ليواجه أبهيمانيو ابن سوبهادرا.
Verse 33
अभिमन्युस्तु संक्रुद्धो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् । विव्याध निशितै: षड्भि: सारथिं च त्रिभि: शरै:,तब क्रोधमें भरे हुए अभिमन्युने उत्तम लक्षणोंसे युक्त लक्ष्मणको छः: और उसके सारथिको तीन तीखे बाणोंसे बींध डाला
قال سنجيا: وقد استبدّ الغضب بأبهيمانيو، طعن لاكشمانا—ذا العلامات المباركة—بستة سهامٍ ماضية كالسيف، وأصاب سائس مركبته أيضًا بثلاثة سهام.
Verse 34
तथैव लक्ष्मणो राजन् सौभद्रं निशितै: शरैः । अविध्यत महाराज तदद्भुतमिवाभवत्,राजन! इसी प्रकार लक्ष्मणने भी सुभद्राकुमारको अपने तीखे बाणोंसे घायल कर दिया। महाराज! वह अद्भुत-सी बात हुई
قال سانجيا: «وكذلك يا أيها الملك، إنَّ لاكشمانا أصاب ساوبهادرا (أبهيمانيو)، ابن سوبهادرا، بسهامٍ حادّة. أيها الملك العظيم، بدا الأمر كأنه أعجوبة.»
Verse 35
तस्याश्चांश्व॒तुरो हत्वा सारथिं च महाबल: । अभ्यद्रवत सौभद्रो लक्ष्मणं निशितै: शरै:,यह देख महाबली सुभद्राकुमारने लक्ष्मणके चारों घोड़ों और सारथिको मारकर तीखे बाणोंद्वारा उसपर भी आक्रमण किया
قال سانجيا: «فلما رأى ذلك، اندفع ساوبهادرا (أبهيمانيو)، ابن سوبهادرا الجبار، فقتل خيوله الأربعة وقتل سائق مركبته أيضًا؛ ثم هجم على لاكشمانا ينهال عليه بسهامٍ حادّة كالموسى.»
Verse 36
हताश्वे तु रथे तिषँल्लक्ष्मण: परवीरहा । शक्ति चिक्षेप संक्रुद्ध: सौभद्रस्य रथं प्रति,शत्रुवीरोंका नाश करनेवाले लक्ष्मणने उस अश्वहीन रथपर खड़े-खड़े ही क्रोधमें भरकर अभिमन्युके रथकी ओर एक शक्ति चलायी
قال سانجيا: «ومع أن خيول مركبته قد قُتلت، ظلّ لاكشمانا—مُهلك أبطال الأعداء—ثابتًا قائمًا على عربته؛ ثم، وقد اشتعل غضبًا، قذف سلاح الـśakti نحو عربة ساوبهادرا (أبهيمانيو).»
Verse 37
तामापतन्तीं सहसा घोररूपां दुरासदाम् । अभिमन्यु: शरैस्ती&णैश्विच्छेद भुजगोपमाम्,उस भयंकर एवं दुर्जय सर्पिणीके समान शक्तिको सहसा अपनी ओर आते देख अभिमन्युने तीखे बाणोंद्वारा उसके टुकड़े-टुकड़े कर डाले
قال سانجيا: «فلما رأى أبهيمانيو تلك السلاحَةَ المروّعةَ العسيرةَ الاحتمال، تهوي عليه فجأةً كأنها حيّة، قطعها بسهامٍ نافذةٍ إلى قطعٍ متناثرة.»
Verse 38
ततः स्वरथमारोप्य लक्ष्मणं गौतमस्तदा । अपोवाह रथेनाजौ सर्वसैन्यस्य पश्यत:
قال سانجيا: «ثم إن غوتاما رفع لاكشمانا وأركبه عربته، وحمله بعيدًا عن ساحة القتال على مرأى من الجيش كلّه.»
Verse 39
तब कृपाचार्य सब सैनिकोंके देखते-देखते लक्ष्मणको अपने रथपर बिठाकर युद्धभूमिमें वहाँसे अन्यत्र हटा ले गये ।। ततः समाकुले तस्मिन् वर्तमाने महा भये । अभ्यद्रवज्जिघांसन्त: परस्परवधैषिण:,तदनन्तर उस महाभयंकर संघर्षमें सब योद्धा विपक्षीको मारनेकी इच्छा रखकर एक- दूसरेका वध करनेके लिये परस्पर टूट पड़े
قال سنجيا: ثم إن كريپاتشاريا، على مرأى من جميع الجنود، أجلس لكشمانا على عربته وأبعده عن ساحة القتال إلى موضع آخر. وبعد ذلك، حين عمّت الفوضى وحلّ فزعٌ عظيم، اندفع المحاربون—وكلٌّ منهم عازمٌ على قتل الفريق المقابل، طالبٌ هلاكَ الآخر—فانقضّ بعضهم على بعض، وسقطوا في مذابح متبادلة.
Verse 40
तावकाश्न महेष्वासा: पाण्डवाश्न महारथा: | जुद्वन्त: समरे प्राणान् निजघ्नुरितरेतरम्,आपके और पाण्डवपक्षके महाधनुर्धर महारथी वीर समरांगणमें प्राणोंकी आहुति देते हुए एक-दूसरेको मार रहे थे
قال سنجيا: إن رماةَك الأقوياء ومحاربيَ الباندافا أصحابَ العربات العظام، وقد اشتبكوا في ساحة القتال، كانوا يصرعون بعضهم بعضًا—كأنهم يقدّمون أرواحهم قربانًا في لهيب الحرب.
Verse 41
मुक्तकेशा विकवचा विरथाश्शकछिन्नकार्मुका: । बाहुभि: समयुध्यन्त सूंजया: कुरुभि: सह,कवच और रथसे रहित हो धनुष कट जानेपर अपने बाल खोले हुए कितने ही सूंजय वीर कौरवोंके साथ केवल भुजाओंद्वारा मल्लयुद्ध कर रहे थे
قال سنجيا: إن كثيرًا من محاربي سْرِنْجَيا—وقد أُرسلت شعورهم، ونُزعت دروعهم، وفُقدت عرباتهم، وقُطعت أقواسهم—ظلّوا يقاتلون جنودَ كورو، يشتبكون معهم اشتباكًا قريبًا، ويصارعونهم بأذرعهم وحدها.
Verse 42
ततो भीष्मो महाबाहु: पाण्डवानां महात्मनाम् | सेनां जघान संक्रुद्धो दिव्यैरस्त्रैमहाबल:,तब महाबली महाबाहु भीष्म अत्यन्त कुपित हो अपने दिव्यास्त्रोंद्वारा महामना पाण्डवोंकी सेनाका संहार करने लगे
قال سنجيا: ثم إن بهيشما، عظيمَ الساعدين شديدَ البأس، وقد استبدّ به الغضب، أخذ يضرب جيشَ الباندافا ذوي النفوس النبيلة بأسلحةٍ سماوية.
Verse 43
हतैरश्वैर्गजैस्तत्र नरैरश्वेश्न॒ पातितै: । रथिभश्रि: सादिभिश्नैव समास्तीर्यत मेदिनी,उस समय वहाँ मारे और गिराये गये हाथी, घोड़े, मनुष्य, रथी और सवारोंद्वारा सारी पृथ्वी आच्छादित हो गयी थी
قال سنجيا: هناك كانت الأرض مبسوطةً ومغطّاةً من كل جانب بالقتلى—خيولٍ وفيلةٍ صريعة، ورجالٍ وفرسانٍ أُسقطوا عن خيولهم—وكذلك بمحاربي العربات والراكبين.
Verse 72
इस प्रकार श्रीमह्माभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें पाँचवें दिनके युद्धसें सम्बन्ध रखनेवाला बद्तत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
وختم سنجيا قائلاً: «هكذا، في المهابهارتا الموقَّرة، ضمن قسم بهيشما (بهِيشما بارفا)—وخاصة في المقطع المتعلّق بسقوط بهيشما—يكتمل الآن هذا الفصل الثاني والسبعون، المتصل بأحداث اليوم الخامس من الحرب». وتؤكد صيغة الختام الإطار الأخلاقي الدقيق الذي تُحكِم به الملحمة تصوير القتال: فحتى وسط معركة لا تهدأ، يُنظَّم السرد لإبراز المنعطفات الحاسمة وثِقَل الأفعال من جهة الواجب والفضيلة، وهي تمضي في النهاية إلى سقوط الشيخ المحارب العظيم.
Verse 73
इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि द्वन्ड्ययुद्धे त्रिसप्ततितमो5ध्याय: ।। ७३ || इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें दन्धयुद्धविषयक तिहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
قال سنجيا: «وهكذا، في المهابهارتا المقدّسة، ضمن بهيشما بارفا—وخاصة في قسم بهيشما-فَدْه (سقوط بهيشما)—يُختَتم هذا الفصل الثالث والسبعون، المتناول لموضوع القتال بالمبارزة.»
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether leadership should speak in absolute assurances or in strategic realism: Duryodhana seeks immediate certainty and decisive outcomes, while Bhīṣma balances loyalty with an evidence-based appraisal of the opponent’s strength.
Bhīṣma models composed duty: commit fully to one’s role, avoid panic-driven decisions, and acknowledge constraints—an ethic of disciplined effort rather than guaranteed results.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as narrative-ethical framing, using counsel and mobilization imagery to situate subsequent engagements within themes of resolve, realism, and consequence.