Adhyaya 59

Verse 1

डी श््न अी->०त- + तलवारको मण्डलाकार घुमाना 'भ्रान्त' कहलाता है। यही अधिक परिश्रमसाध्य होनेपर “आविद्ध' कहा गया है। 'भ्रान्त' की क्रिया यदि ऊपर उठते हुए की जाय तो उसे “उदशभ्रान्त"” कहते हैं। तलवार चलाते हुए ऊपर उछलना “आप्लुत' है। सब दिशाओंमें फैलावका नाम “प्रसृत” है। तलवार चलाते हुए एक ही दिशामें आगे बढ़ना 'प्लुत” है। वेगको 'सम्पात' कहते हैं। समस्त शत्रुओंको मारने या चोट पहुँचानेके उद्यमको “समुदीर्ण” कहा गया है। पञ्चपञज्चाशत्तमो< ध्याय: अभिमन्यु और अर्जुनका पराक्रम तथा दूसरे दिनके युद्धकी समाप्ति संजय उवाच गतपूर्वाह्नभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि भारत । रथनागाश्चवपत्तीनां सादिनां च महाक्षये,संजय कहते हैं--भारत! उस दूसरे दिन जब पूर्वाह्नका अधिक भाग व्यतीत हो गया और बहुसंख्यक रथ, हाथी, घोड़े, पैदल और सवारोंका महान्‌ संहार होने लगा, उस समय पांचालराजकुमार धृष्टद्युम्न अकेला ही द्रोणपुत्र अश्वत्थामा, शल्य तथा महामनस्वी कृपाचार्य--इन तीनों महारथियोंके साथ युद्ध करने लगा इस प्रकार श्रीमहाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें द्वितीय युद्धादिवसमें सेनाको लौटानेसे सम्बन्ध रखनेवाला पचपनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ५५ ॥/ [दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ४५ “लोक हैं।] ऑपनआक्राा बछ। अर: षट्पज्चाशत्तमो< ध्याय: तीसरे दिन--कौरव-पाण्डवोंकी व्यूह-रचना तथा युद्धका आरम्भ संजय उवाच प्रभातायां च शर्वर्या भीष्म: शान्तनवस्तदा । अनीकान्यनुसंयाने व्यादिदेशाथ भारत

قال سنجيا: «يا بهاراتا (دھرتراشترا)، لما انقضى الليل وأقبل الفجر، أصدر بهيشما ابن شانتانو أوامره بسير الفرق العسكرية وبانتشارها على نظامٍ وترتيب.»

Verse 2

द्रोणपुत्रेण शल्येन कृपेण च महात्मना । समसज्जत पाज्चाल्यस्त्रिभिरेतैर्महारथै:,संजय कहते हैं--भारत! उस दूसरे दिन जब पूर्वाह्नका अधिक भाग व्यतीत हो गया और बहुसंख्यक रथ, हाथी, घोड़े, पैदल और सवारोंका महान्‌ संहार होने लगा, उस समय पांचालराजकुमार धृष्टद्युम्न अकेला ही द्रोणपुत्र अश्वत्थामा, शल्य तथा महामनस्वी कृपाचार्य--इन तीनों महारथियोंके साथ युद्ध करने लगा

قال سنجيا: يا بهاراتا، إنّ أمير البانچالا (دھريشتاديومنَ) خاض قتالًا متلاحمًا مع هؤلاء الثلاثة من عظماء فرسان العربة—أشڤتّھاما ابن درونا، وشاليا، وكريپا السامي الروح.

Verse 3

स लोकविदितानश्वान्‌ निजघान महाबल: । द्रौणे: पाउ्चालदायाद: शितैर्दशभिराशुगै:,महाबली पांचालराजकुमारने दस शीघ्रगामी पैने बाण मारकर अअश्वत्थामाके विश्वविख्यात घोड़ोंको मार डाला

قال سنجيا: إنّ وريث البانچالا شديد القوة صرع خيول أشڤتّھاما ابن درونا—وهي خيول ذائعة الصيت في العالم—بعشر سهامٍ حادّة سريعة الانطلاق.

Verse 4

ततः शल्यरथं तूर्णमास्थाय हतवाहन: । द्रौणि: पाउ्चालदायादम भ्यवर्षदथेषुभि:,वाहनोंके मारे जानेपर अश्वत्थामा तुरंत ही शल्यके रथपर चढ़ गया और वहींसे धृष्टद्युम्नपर बाणोंकी वर्षा करने लगा

قال سنجيا: حينئذٍ إنَّ أشفَتّامَا ابنَ درونا، وقد أُسقِطت عربته وخيوله، اعتلى سريعًا عربةَ شاليا. ومن هناك أمطرَ دِهْرِشْتَديومْنَ—وارثَ البانچالا—بوابلٍ لا ينقطع من السهام.

Verse 5

धृष्टय्युम्न॑ तु संयुक्त द्रौणिना वीक्ष्य भारत । सौभद्रो5भ्यपतत्‌ तूर्ण विकिरन्‌ निशितान्‌ शरान्‌,भरतनन्दन! धृष्टद्युम्नको अश्वत्थामाके साथ भिड़ा हुआ देख सुभद्रानन्दन अभिमन्यु भी पैने बाण बिखेरता हुआ तुरंत वहाँ आ पहुँचा

قال سنجيا: يا بهاراتا، لما رأى أبهيمَنيو ابنَ سوبهادرا دِهْرِشْتَديومْنَ مشتبكًا في القتال مع دراوني (أشفَتّامَا)، اندفع مسرعًا وهو ينثر السهام الحادّة.

Verse 6

स शल्यं पञ्चविंशत्या कृपं च नवशभि: शरै: । अश्वत्थामानमष्टाभिविंव्याध पुरुषर्षभ:,उस पुरुषरत्न अभिमन्युने शल्यको पचीस, कृपाचार्यको नौ और अश्वत्थामाको आठ बाणोंसे बींध डाला

قال سنجيا: ذلك الثور بين الرجال، أبهيمَنيو، طعن شاليا بخمسٍ وعشرين سهمًا، وكريبا بتسعة، وأشفَتّامَا بثمانية.

Verse 7

आर्जुनिं तु ततस्तूर्ण द्रौणिर्विव्याध पत्रिणा । शल्यो5थ दशभिश्नैव कृपश्च निशितैस्त्रिभि:,तब अभश्रृत्थामाने शीघ्र ही एक बाणसे अभिमन्युको घायल कर दिया। तत्पश्चात्‌ शल्यने दस और कृपाचार्यने तीन पैने बाण उसे मारे

قال سنجيا: ثم من غير إبطاء، أصاب دراوني (أشفَتّامَا) ابنَ أرجونا بسهمٍ مُريَّش. وبعد ذلك طعنه شاليا بعشرة سهام، وكريبا كذلك بثلاثة سهامٍ حادّة.

Verse 8

लक्ष्मणस्तव पौत्रस्तु सौभद्रं समवस्थितम्‌ । अभ्यवर्तत संहृष्टस्ततो युद्धमवर्तत,तदनन्तर आपके पौजत्र लक्ष्मणने सुभद्राकुमार अभिमन्युको सामने खड़ा देख हर्ष और उत्साहमें भरकर उसपर आक्रमण किया। फिर तो दोनोंमें युद्ध आरम्भ हो गया

قال سنجيا: إن حفيدك لاكشمانا، لما رأى ساوبهادرا (أبهيمَنيو) ابنَ سوبهادرا قائمًا أمامه، تقدّم نحوه مبتهجًا متوقدَ الحماسة القتالية. وعندئذٍ اندلع القتال بينهما.

Verse 9

दौर्योधनि: सुसंक्रुद्ध: सौभद्रं परवीरहा । विव्याध समरे राज॑स्तदद्‌भुतमिवाभवत्‌,राजन! शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले दुर्योधनके पुत्र लक्ष्मणने अत्यन्त कुपित हो समरभूमिमें (अनेक बाणोंसे) अभिमन्युको बींध डाला। वह एक अद्धभुत-सी बात हुई

قال سنجيا: إن ابنَ دوريودانا، وقد اشتعل غضبًا شديدًا، طعن سوبهدرا (أبهيمانيو) — قاتلَ أبطالِ الأعداء — بسِهامه في خِضَمِّ المعركة، أيها الملك. وكان المنظر كأنه آيةٌ عجيبة؛ إذ إن الفتى المحارب الذي كان يصرع الخصوم غدا فجأةً مثقوبًا بالسهام وسط صليل السلاح.

Verse 10

अभिमन्यु: सुसंक्रुद्धों भ्रातरं भरतर्षभ । शरै: पञ्चाशता राजन क्षिप्रहस्तो5भ्यविध्यत,महाराज! भरतश्रेष्ठ) यह देख शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाला वीर अभिमन्यु अत्यन्त कुपित हो उठा और अपने भाई लक्ष्मणको उसने पचास बाणोंसे घायल कर दिया

قال سنجيا: إن أبهيمانيو، وقد استبدّ به الغضب، أسرع اليد فأطلق سهامه وأصاب أخاه — يا فخرَ آلِ بهاراتا، أيها الملك — بخمسين سهمًا.

Verse 11

लक्ष्मणो5पि पुनस्तस्य धनुश्िच्छेद पत्रिणा । मुष्टिदेशे महाराज ततस्ते चुक्रुशुर्जना:

قال سنجيا: إن لكشمانا أيضًا عاد فقطع قوسَ ذلك المحارب بسهمٍ مُريَّش، فأصابه عند موضع القبضة، أيها الملك. عندئذٍ دوّت صيحاتُ الناس من حولهم.

Verse 12

राजन! तब लक्ष्मणने भी पुन: एक बाण मारकर उसके धनुषको, जहाँ मुट्ठी रखी जाती है, वहींसे काट दिया। यह देख आपके सैनिक हर्षसे कोलाहल कर उठे ।। तद्‌ विहाय धनुश्कछिन्नं सौभद्र: परवीरहा । अन्यदादत्तवांक्षित्रं कार्मुकं वेगवत्तरम्‌,शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले सुभद्राकुमारने उस कटे हुए धनुषको फेंककर दूसरा विचित्र धनुष हाथमें लिया, जो अत्यन्त वेगशाली था

قال سنجيا: أيها الملك، ثم إن لكشمانا أطلق سهمًا واحدًا فقطع قوس خصمه قطعًا دقيقًا عند موضع القبضة. فلما رأى جنودك ذلك ارتفعت ضجّتهم فرحًا. فألقى سوبهدرا — قاتلَ أبطالِ الأعداء — القوسَ المقطوع، وتناول قوسًا آخر بديعًا، أشدَّ سرعةً في قوّته.

Verse 13

तौ तत्र समरे युक्तौ कृतप्रतिकृतेषिणौ । अन्योन्यं विशिखैस्ती६णैर्जघ्नतु: पुरुषर्षभौ,वे दोनों पुरुषरत्न वहाँ एक-दूसरेके अस्त्रोंका निवारण अथवा प्रतीकार करनेकी इच्छा रखकर युद्धमें संलग्न थे और पैने बाणोंद्वारा एक-दूसरेको घायल कर रहे थे

قال سنجيا: هناك، في غمار القتال، انخرط البطلان — كالثورين بين الرجال — في المعركة تمامًا، وكلٌّ منهما يتوق إلى صدِّ فعلِ الآخر وردِّه. وبسهامٍ حادّة كانا يجرحان أحدهما الآخر مرارًا وتكرارًا؛ محاربان متكافئان في العزم، موثوقان في نزالٍ من المقابلة والبأس.

Verse 14

ततो दुर्योधनो राजा दृष्टवा पुत्रं महारथम्‌ | पीडितं तव पौत्रेण प्रायात्‌ तत्र प्रजेश्वर:,तब प्रजाजनोंका स्वामी राजा दुर्योधन अपने महारथी पुत्रको आपके पौत्र अभिमन्युसे पीड़ित देख वहाँ स्वयं जा पहुँचा

قال سانجيا: عندئذٍ إنّ الملك دُريودھانا، لما رأى ابنه—ذلك المقاتل العظيم على العربة—وقد اشتدّ عليه ضغطُ حفيدك، مضى إلى هناك بنفسه، وهو سيّدُ رعيّته.

Verse 15

संनिवृत्ते तव सुते सर्व एव जनाधिपा: । आर्जुनिं रथवंशेन समन्तात्‌ पर्यवारयन्‌,आपके पुत्र दुर्योधनके उधर लौटनेपर कौरव-पक्षके सभी नरेशोंने विशाल रथ-सेनाके द्वारा अर्जुनकुमार अभिमन्युको सब ओरसे घेर लिया

قال سانجيا: لما عاد ابنُك أدراجه، أحاط جميعُ ملوكِ جانب الكورافا بابن أرجونا من كل جهة بتشكيلٍ عظيم من العربات، ليعزلوا أبهيمانيو ويغلبوه في القتال.

Verse 16

स तै: परिवृत: शूरै: शूरो युधि सुदुर्जयै: । न सम प्रव्यथते राजन्‌ कृष्णतुल्यपराक्रम:,राजन! अभिमन्युका पराक्रम भगवान्‌ श्रीकृष्णके समान था। वह युद्धमें अत्यन्त दुर्जय उन शूरवीरोंसे घिर जानेपर भी व्यथित या चिन्तित नहीं हुआ

قال سانجيا: أيها الملك، مع أنّ ذلك البطل أُحيط في ساحة القتال بمحاربين أشدّاء عسيري الغلبة، فإنه لم يضطرب قيد أنملة. وكان في البأس ككريشنا، ثابتَ الجأش لا يتزعزع.

Verse 17

सौभद्रमथ संसकं दृष्टवा तत्र धनंजय: । अभिदुद्राव वेगेन त्रातुकाम: स्वमात्मजम्‌,इसी समय अर्जुन सुभद्राकुमारको वहाँ युद्धमें संलग्न देख अपने पुत्रकी रक्षाके लिये बड़े वेगसे दौड़े आये

قال سانجيا: وفي تلك اللحظة، لما رأى دهننجايا (أرجونا) ابنَ سوبهادرا منخرطًا هناك في قتالٍ متلاحم، اندفع مسرعًا بعنفوان، راغبًا في إنقاذ ابنه.

Verse 18

ततः सरथनागाश्चा भीष्मद्रोणपुरोगमा: । अभ्यवर्तन्त राजान: सहिता: सव्यसाचिनम्‌,यह देख भीष्म और द्रोण आदि सभी कौरव-पक्षीय नरेश रथ, हाथी और घोड़ोंकी सेनासहित एक साथ अर्जुनपर चढ़ आये

قال سانجيا: ثم إن ملوكَ جانب الكورافا—يتقدّمهم بهيشما ودرونا—تقدّموا مجتمعين نحو أرجونا، تؤازرهم قواتٌ من العربات والفيلة والخيول.

Verse 19

उद्भूतं सहसा भौम॑ नागाश्वरथपत्तिभि: | दिवाकररथं प्राप्प रजस्तीव्रमदृश्यत,उस समय हाथी, घोड़े, रथ और पैदल सैनिकोंद्वारा उड़ायी हुई धरतीकी तीव्र धूल सहसा सूर्यके रथतक पहुँचकर सब ओर व्याप्त दिखायी देने लगी

قال سنجيا: فجأةً ارتفع غبارُ الأرض العنيف—الذي أثارته الفيلةُ والخيولُ والعرباتُ والمشاة—حتى كأنه بلغ عربةَ الشمس، ثم انتشر في كل الجهات، فغدا ميدانُ القتال عسيرَ الرؤية.

Verse 20

तानि नागसहस्राणि भूमिपालशतानि च । तस्य बाणपथं प्राप्य नाभ्यवर्तन्त सर्वश:

قال سنجيا: تلك الألوف من الفيلة ومئات الملوك، ما إن دخلوا في مدى سهامه حتى لم يستطيعوا أن يرتدّوا البتة، من أي وجه كان.

Verse 21

कुरूणां चानयस्तीव्र: समदृश्यत दारुण:,भरतश्रेष्ठ] उस समय कौरवोंको अपने दुःसह एवं भयंकर अन्यायका परिणाम प्रत्यक्ष दिखायी देने लगा। किरीटधारी अर्जुनके शस्त्रसमूहोंसे सब कुछ आच्छादित हो जानेके कारण आकाश, दिशा, पृथ्वी और सूर्य किसीका भी भान नहीं होता था

قال سنجيا: عندئذٍ ظهر جليًّا الأثرُ العنيفُ المروّع لظلمِ جانبِ الكورو. إذ إن وابلَ أسلحةِ أرجونا، صاحبِ التاج، عمَّ وغطّى كلَّ شيء، حتى لم يعد يُدرَكُ السماءُ ولا الجهاتُ ولا الأرضُ ولا حتى الشمس.

Verse 22

नाप्यन्तरिक्ष न दिशो न भूमिर्न च भास्कर: । प्रजज्ञे भरतश्रेष्ठ शस्त्रसड्चै: किरीटिन:,भरतश्रेष्ठ] उस समय कौरवोंको अपने दुःसह एवं भयंकर अन्यायका परिणाम प्रत्यक्ष दिखायी देने लगा। किरीटधारी अर्जुनके शस्त्रसमूहोंसे सब कुछ आच्छादित हो जानेके कारण आकाश, दिशा, पृथ्वी और सूर्य किसीका भी भान नहीं होता था

قال سنجيا: يا خيرَ آلِ بهاراتا، في ذلك الحين لم تُدرَك السماءُ ولا الجهاتُ ولا الأرضُ ولا حتى الشمس—إذ غطّت كلَّ شيءٍ وابلٌ كثيفٌ من الأسلحة أطلقه أرجونا المتوَّج بالديادِم. وفي تلك العاصفة المُعْمية من المقذوفات بدأ الكاورافا يرون، كأنه أمام أعينهم، العاقبةَ التي لا تُحتمل والمروّعة لظلمهم هم.

Verse 23

सादिता रथनागाश्ष हताश्वा रथिनो रणे । विप्रद्रुतरथा: केचिद्‌ दृश्यन्ते रथयूथपा:,उस रणभूमिमें कितने ही रथ टूट गये, बहुतेरे हाथी नष्ट हो गये, कितने ही रथियोंके घोड़े मार डाले गये और कितने ही रथ-यूथपतियोंके रथ भागते दिखायी दिये

قال سنجيا: في ذلك الميدان تحطّمت عرباتٌ كثيرة وسقطت فيلةُ الحرب صريعة. وكثيرٌ من فرسان العربات قُتلت خيولهم في القتال، ورُئي بعضُ قادةِ سرايا العربات يفرّون بعرباتهم في فوضى واضطراب.

Verse 24

विरथा रथिनकश्षान्ये धावमाना: समन्तत: । तत्र तत्रैव दृश्यन्ते सायुधा: साड्दैर्भुजै:,अन्यान्य बहुत-से रथी रथहीन होकर अंगदभूषित भुजाओंमें आयुध धारण किये जहाँ- तहाँ चारों ओर दौड़ते देखे जाते थे

قال سَنْجَيَا: وكذلك محاربون آخرون، بعدما فقدوا مركباتهم الحربية، كانوا يُرَون يركضون في كل اتجاه. هنا وهناك يظهرون والسلاح في الأيدي، والأذرع مُزَيَّنة بالأساور—صورةٌ لفوضى ساحة القتال، حيث تبقى الشجاعة قائمةً وإن انهارت دعائم المنزلة والعدة.

Verse 25

हयारोहा हयांस्त्यक्त्वा गजारोहाश्न दन्तिन: । अर्जुनस्य भयाद्‌ राजन्‌ समन्ताद्‌ विप्रदुद्रुवु:,महाराज! अर्जुनके भयसे घुड़सवार घोड़ोंको और हाथीसवार हाथियोंको छोड़कर सब ओर भाग चले

قال سَنْجَيَا: أيها الملك، لما استولى عليهم الخوف من أرجونا، ترك الفرسان خيولهم، وترك راكبو الفيلة فيلتهم العظام ذوات الأنياب؛ وفي هلعٍ فرّوا إلى كل جهة. وتُبرز الآية كيف يستطيع الخوف أن يحطم الانضباط الحربي والتعلّق برموز القوة (المطايا وفيلة الحرب) عند مواجهة بأسٍ طاغٍ.

Verse 26

रथेभ्यक्ष गजेभ्यश्ष हयेभ्यश्व नराधिपा: । पतिता: पात्यमानाश्न दृश्यन्ते$र्जुनसायकै:,वहाँ बहुत-से नरेश अर्जुनके सायकोंसे कटकर रथों, हाथियों और घोड़ोंसे गिरे और गिराये जाते हुए दृष्टिगोचर हो रहे थे

قال سَنْجَيَا: «أيها الملك، يُرى كثير من الملوك يسقطون من مركباتهم الحربية، ومن فيلتهم، ومن خيولهم—ويُصرَعون وهم يهْوُون—وقد نفذت فيهم سهام أرجونا». ويُبرز المشهد اندفاع المعركة الذي لا يرحم، حيث لا تمنح المنزلة الملكية ملاذًا من عواقب السلاح وعزم المحارب.

Verse 27

सगदानुद्यतान्‌ बाहूनू सखड्गांश्न विशाम्पते । सप्रासांश्व सतूणीरान्‌ सशरान्‌ सशरासनान्‌,प्रजानाथ! अर्जुनने उस रणक्षेत्रमें अत्यन्त भयंकर रूप धारण किया था। उन्होंने अपने उम्र बाणोंद्वारा योद्धाओंकी ऊपर उठी हुई भुजाओंको, जिनमें गदा, खड््‌ग, प्रास, तूणीर, धनुष-बाण, अंकुश और ध्वजा-पताका आदि शोभा पा रहे थे, काट गिराया

قال سَنْجَيَا: يا سيدَ الناس، لقد قطع الأذرع المرفوعة للمحاربين—أذرعًا تحمل المطارق والسيوف، وكذلك الرماح—وقطع معها جِعابهم وسهامهم وأقواسهم. وفي ذلك الميدان اتخذ أرجونا هيئةً بالغة الرهبة، فانتزع من أيدي حامليها أدوات العنف ذاتها.

Verse 28

साड्कुशान्‌ सपताकांश्व तत्र तत्रार्जुनो नृणाम्‌ । निचकर्त शरैरुग्रै रौद्रे वपुरधारयत्‌,प्रजानाथ! अर्जुनने उस रणक्षेत्रमें अत्यन्त भयंकर रूप धारण किया था। उन्होंने अपने उम्र बाणोंद्वारा योद्धाओंकी ऊपर उठी हुई भुजाओंको, जिनमें गदा, खड््‌ग, प्रास, तूणीर, धनुष-बाण, अंकुश और ध्वजा-पताका आदि शोभा पा रहे थे, काट गिराया

قال سَنْجَيَا: ثم هنالك، اتخذ أرجونا هيئةً رهيبةً غضبى، فقطع بسهامه العنيفة الأذرع المرفوعة للمحاربين، أذرعًا مُزَيَّنةً بمِهاميز الفيلة والرايات، تحمل السلاح والشارات. ويُبرز المشهد زخم القتال المروّع: فحين تُطلَق البراعة الحربية، تقطع حتى مظاهر التفاخر بالسلطان والمنزلة.

Verse 29

परिघाणां प्रदीप्तानां मुदूगराणां च मारिष । प्रासानां भिन्दिपालानां निस्त्रिंशानां च संयुगे,आर्य! भरतनन्दन! भूपाल! उस रणभूमिमें गिरे हुए उद्दधीप्त परिघ, मुदगर, प्रास, भिन्दिपाल, खड़्ग, फरसे, तीखे तोमर, सुवर्णमय कवच, ध्वज, ढाल, सोनेके डंडोंसे विभूषित छत्र, व्यजन, चाबुक, जोते, कोड़े और अंकुश ढेर-के-ढेर बिखरे दिखायी देते थे

قال سنجيا: «يا أيها الجليل، في زحمة القتال كانت هناك أكوام متناثرة من هراوات الحديد المتوهّجة، والمطارق، والرماح، وبهينديبالا (حراب ثقيلة)، والسيوف—شهودٌ صامتون على ضراوة الصدام وعلى الخراب الذي يعقب لقاء المحاربين في غضب.»

Verse 30

परश्वधानां तीक्ष्णानां तोमराणां च भारत । वर्मणां चापविद्धानां काज्चनानां च भूमिप,आर्य! भरतनन्दन! भूपाल! उस रणभूमिमें गिरे हुए उद्दधीप्त परिघ, मुदगर, प्रास, भिन्दिपाल, खड़्ग, फरसे, तीखे तोमर, सुवर्णमय कवच, ध्वज, ढाल, सोनेके डंडोंसे विभूषित छत्र, व्यजन, चाबुक, जोते, कोड़े और अंकुश ढेर-के-ढेर बिखरे दिखायी देते थे

قال سنجيا: «يا بهاراتا، يا أيها الملك، لقد شوهد على تلك الساحة أكوامٌ من الفؤوس الحربية الحادّة والرماح المقذوفة (تومارا)، وكذلك دروعٌ ذهبية قد أُلقيت ونُبذت—مبعثرةً وسط خراب الحرب. وكان المشهد يعلن الثمن المروّع لصراع الكشترية: فحين يُتَّبع الدارما عبر العنف، تغدو الأسلحة والزينة، مهما بلغت من بهاء، حطامًا لا غير.»

Verse 31

आर्य! भरतनन्दन! भूपाल! उस रणभूमिमें गिरे हुए उद्दधीप्त परिघ, मुदगर, प्रास, भिन्दिपाल, खड़्ग, फरसे, तीखे तोमर, सुवर्णमय कवच, ध्वज, ढाल, सोनेके डंडोंसे विभूषित छत्र, व्यजन, चाबुक, जोते, कोड़े और अंकुश ढेर-के-ढेर बिखरे दिखायी देते थे

قال سنجيا: «يا أيها الشريف، يا سليل بهاراتا، يا أيها الملك! على تلك الساحة كانت أكوامٌ فوق أكوام من السلاح ومتاع الملوك ساقطةً—هراواتٌ من حديد متوهّج، ومطارق، ورماح، وبهينديبالا، وسيوف، وفؤوس، وتومارا حادّة، ودروعٌ مذهّبة، ورايات، وتروس، ومظلاتٌ مزيّنة بعِصيّ من ذهب، ومراوح، وسياط، وأنْيُك (نِير)، وأشرطة جلد للجلد، ومهازيز—مبعثرة في كل مكان.»

Verse 32

प्रतोदानां च योक्‍त्राणां कशानां चैव मारिष । राशय: स्मात्र दृश्यन्ते विनिकीर्णा रणक्षितौ,आर्य! भरतनन्दन! भूपाल! उस रणभूमिमें गिरे हुए उद्दधीप्त परिघ, मुदगर, प्रास, भिन्दिपाल, खड़्ग, फरसे, तीखे तोमर, सुवर्णमय कवच, ध्वज, ढाल, सोनेके डंडोंसे विभूषित छत्र, व्यजन, चाबुक, जोते, कोड़े और अंकुश ढेर-के-ढेर बिखरे दिखायी देते थे

قال سنجيا: «يا أيها الجليل، على تلك الساحة كانت تُرى أكوامُ المهازيز، واللُّجُم (الزمام)، والسياط مبعثرةً في كل مكان.» ويُبرز المشهد كيف تُحوِّل الحرب حتى أدوات الضبط والنظام إلى حطامٍ مهجور، كاشفةً انهيار الانضباط المألوف وسط الفوضى الجسدية والأخلاقية للقتال.

Verse 33

नासीत्‌ तत्र पुमान्‌ कश्चित्‌ तव सैन्यस्य भारत । योअर्जुनं समरे शूरं प्रत्युद्यायात्‌ कथंचन,भारत! उस समय आपकी सेनामें कोई भी ऐसा पुरुष नहीं था, जो समरमें शूरवीर अर्जुनका सामना करनेके लिये किसी प्रकार आगे बढ़ सके

قال سنجيا: «يا بهاراتا، في ذلك الوقت لم يكن في جيشك رجلٌ واحد يستطيع، بأي وجهٍ كان، أن يتقدّم لمواجهة أرجونا—ذلك البطل في ساحة القتال.» ويُظهر المشهد كيف يمكن للخوف وذهاب العزيمة أن يستوليا حتى على جيشٍ عظيم حين يلاقي بأسًا فريدًا وزخمًا أخلاقيًا على ميدان الحرب.

Verse 34

यो यो हि समरे पार्थ प्रत्युद्याति विशाम्पते । स संख्ये विशिखैस्तीक्ष्पै: परलोकाय नीयते,प्रजानाथ! उस युद्धभूमिमें जो-जो वीर अर्जुनकी ओर बढ़ता था, वही-वही उनके पैने बाणोंद्वारा परलोक पहुँचा दिया जाता था

قال سنجيا: يا بارثا، يا سيّدَ الرعيّة—مَن كان في تلك المعركة يتقدّم لمواجهة (أرجونا)، فإنّ كلَّ محاربٍ من أولئك، في غمرة القتال، كانت سهامه الحادّة تسوقه إلى العالم الآخر.

Verse 35

तेषु विद्रवमाणेषु तव योधेषु सर्वश: । अर्जुनो वासुदेवश्व दभ्मतुर्वारिजोत्तमौ,तदनन्तर आपके सब योद्धा सब ओर भागने लगे। यह देख अर्जुन और भगवान्‌ श्रीकृष्णने अपने श्रेष्ठ शंख बजाये

قال سنجيا: لمّا أخذ محاربوك يفرّون في كلّ اتجاه، نفخ أرجونا وفاسوديفا (كريشنا)، إذ رأيا ذلك، في صَدَفَيهما الممتازين.

Verse 36

तत्‌ प्रभग्नं बल॑ दृष्टवा पिता देववब्रतस्तव । अब्रवीत्‌ समरे शूरं भारद्वाजं स्मयन्निव,कौरव-सेनाको इस प्रकार भागती देख समरभूमिमें खड़े हुए आपके ताऊ भीष्मने वीरवर आचार्य द्रोणसे मुसकराते हुए-से कहा--

قال سنجيا: لمّا رأى جدّك ديفافراتا (بهشما) ذلك الجيش وقد انكسر وفرّ، خاطب في ساحة القتال البطل بهارادفاجا (درونا) كأنّ على شفتيه ابتسامة خفيفة.

Verse 37

एष पाण्डुसुतो वीर: कृष्णेन सहितो बली । तथा करोति सैन्यानि यथा कुर्याद्‌ धनंजय:,“यह श्रीकृष्णसहित बलवान वीर पाण्डुकुमार अर्जुन कौरव-सेनाकी वही दशा कर रहा है, जैसी उसे करनी चाहिये

قال سنجيا: «ها هو ابن باندو البطل، قويٌّ ومعه كريشنا؛ إنه يعامل الجيوش كما ينبغي لدهاننجايا (أرجونا) أن يفعل».

Verse 38

न होष समरे शक्‍्यो विजेतुं हि कथंचन । यथास्य दृश्यते रूपं कालान्तकयमोपमम्‌,“यह किसी प्रकार भी समरभूमिमें जीता नहीं जा सकता; क्योंकि इसका रूप इस समय प्रलयकालके यमराज-सा दिखायी दे रहा है

قال سنجيا: «لا سبيل إلى قهره في المعركة بأي وجهٍ كان؛ لأن هيئته التي يُرى عليها الآن كأنها يَما، ربّ الموت، عند زمن فناء العالم».

Verse 39

न निवर्तयितुं चापि शक्‍्येयं महती चमू: । अन्योन्यप्रेक्षया पश्य द्रवतीयं वरूथिनी,“यह विशाल सेना इस समय पीछे नहीं लौटायी जा सकती। देखिये, सारे सैनिक एक- दूसरेकी देखा-देखी भागे जा रहे हैं

قال سنجيا: «إن هذا الجيش العظيم لا يمكن الآن أن يُجبر على الرجوع. انظر—كلُّ رجلٍ إذا رأى غيره يفرّ، فرّ هو أيضًا؛ لقد انكسر صفُّ القتال كلُّه وأخذ ينساب في هزيمةٍ جارفة».

Verse 40

एष चास्तं गिरिश्रेष्ठ भानुमान्‌ प्रतिपद्यते । चक्षूंषि सर्वलोकस्य संहरजन्निव सर्वथा,“इधर ये भगवान्‌ सूर्य सम्पूर्ण जगतके नेत्रोंकी ज्योति सर्वथा समेटते हुए-से गिरिश्रेष्ठ अस्ताचलको जा पहुँचे हैं

قال سنجيا: «انظر، يا خيرَ الجبال: إن الشمسَ المتألّقة تمضي الآن إلى مغيبها. كأنها تجمع من كل ناحية نورَ عيون العالم أجمع وتطويه.»

Verse 41

तत्रावहारं सम्प्राप्तं मन्ये5हं पुरुषर्षभ । श्रान्ता भीताश्न नो योधा न योत्स्यन्ति कथंचन,“अतः नरश्रेष्ठ! मैं इस समय समस्त सैनिकोंको युद्धसे हटा लेना ही उचित समझता हूँ। हमारे सभी योद्धा थके-माँदे और डरे हुए हैं; अतः इस समय किसी तरह युद्ध नहीं कर सकेंगे”

«فلذلك، يا خيرَ الرجال، أرى أن الصواب الآن أن نُبعد الجنود جميعًا عن القتال. إن محاربينا كلَّهم قد أضناهم التعبُ واستولى عليهم الخوف؛ فلن يقدروا على القتال بحالٍ في هذه الساعة.»

Verse 42

एवमुक्‍्त्वा ततो भीष्मो द्रोणमाचार्यसत्तमम्‌ | अवहारमथो चक्रे तावकानां महारथ:,आचार्यप्रवर द्रोणसे ऐसा कहकर महारथी भीष्मने आपके समस्त सैनिकोंको युद्धभूमिसे लौटा लिया

فلما قال ذلك، خاطب بهيشما—ذلك المقاتل العظيم على العربة—دروṇa، أرفعَ المعلمين؛ ثم أمر بانسحاب قواتك كلها من ساحة القتال.

Verse 43

(ततः सरथनागाश्चा जयं प्राप्प ससोमका: । पज्चाला: पाण्डवाश्रैव प्रणेदुश्चव पुनः पुनः ।। प्रययु: शिबिरायैव धनंजयपुरस्कृता: । वादित्रघोषै: संहृष्टा: प्रनृत्यन्तो महारथा: ।।) तदनन्तर रथ, हाथी और घोड़ोंसहित सोमक, पांचाल तथा पाण्डववीर विजय पाकर बारंबार सिंहनाद करने लगे। वे सभी महारथी विजयसूचक वाद्योंकी ध्वनिके साथ अत्यन्त हर्षमें भरकर नाचने लगे और अर्जुनको आगे करके शिविरकी ओर चल दिये। ततो<वहार: सैन्यानां तव तेषां च भारत । अस्तं गच्छति सूर्येड भूत्‌ संध्याकाले च वर्तति,भारत! इस प्रकार सूर्यके अस्ताचलको चले जानेपर संध्याके समय आपकी और पाण्डवोंकी सेनाएँ लौट आयीं

قال سنجيا: ثم إن السومَكَة مع البَنْچالا والباندَڤا—ومعهم العرباتُ والفيلةُ والخيول—وقد نالوا الظفر، أخذوا يطلقون زئيرَ النصر مرارًا. وجعلوا أرجونا في المقدّمة، فسار أولئك المقاتلون العظام نحو المعسكر؛ وقد طربوا لدويّ آلات النصر حتى راحوا يرقصون فرحًا. وبعد ذلك، يا بهاراتا، لما مالت الشمس إلى المغيب وحلّ وقتُ الشفق، انسحب جيشك وجيشهم معًا من ساحة القتال.

Verse 54

इस प्रकार श्रीमह्मा भारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें द्वितीय दिनके युद्धमें कलिंगराजका वधविषयक चौवनवाँ अध्याय पूरा हुआ

قال سَنْجَايَا: هكذا، في «المهابهارتا» المقدّسة، ضمن «بارفا بيشما»—وخاصةً في القسم المتعلّق بمقتل بيشما—يُختَتَم الفصل الرابع والخمسون، الذي يتناول قتلَ ملكِ كالينغا في قتال اليوم الثاني.

Verse 55

इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि द्वितीययुद्धदिवसावहारे पञ्चपज्चाशत्तमो5 ध्याय:

وهكذا ينتهي الفصل الخامس والخمسون من «بارفا بيشما» في «شري مهابهارتا»، ضمن القسم المتعلّق بمقتل بيشما، في سرد وقائع اليوم الثاني من القتال.

Verse 206

प्रणेदु: सर्वभूतानि बभूवुस्तिमिरा दिश: । इधर सहस्रों हाथी और सैकड़ों भूमिपाल अर्जुनके बाणोंके पथमें आकर किसी प्रकार आगे न बढ़ सके। समस्त प्राणी आर्तनाद करने लगे और सम्पूर्ण दिशाओंमें अन्धकार छा गया

قال سَنْجَايَا: صرخَتِ الكائناتُ كلُّها صرخاتِ الضيق، وكأنّ الظلامَ قد انبسط على الجهاتِ جميعًا. وفي زحمة القتال، حتى آلافُ الفيلة ومئاتُ الملوك، لما وقعوا في مسار سهام أرجونا، لم يقدروا أن يتقدّموا خطوةً أخرى؛ إذ أوقفتهم عاصفةُ نِباله.

Verse 331

ध्वजानां चर्मणां चैव व्यजनानां च सर्वश: । छत्राणां हेमदण्डानां तोमराणां च भारत

قال سَنْجَايَا: «يا بهاراتا، كان في كل ناحية وفرةٌ من الرايات، ومن عُدَدِ الجلد، ومن المراوح على اختلافها، ومن المظلات ذات العِصيّ الذهبية، ومن الرماح القصيرة أيضًا».