Shloka 43
भीमसेनस्य गदायुद्ध-प्रभावः
The Battlefield Impact of Bhīmasena’s Mace Combat
(ततः सरथनागाश्चा जयं प्राप्प ससोमका: । पज्चाला: पाण्डवाश्रैव प्रणेदुश्चव पुनः पुनः ।। प्रययु: शिबिरायैव धनंजयपुरस्कृता: । वादित्रघोषै: संहृष्टा: प्रनृत्यन्तो महारथा: ।।) तदनन्तर रथ, हाथी और घोड़ोंसहित सोमक, पांचाल तथा पाण्डववीर विजय पाकर बारंबार सिंहनाद करने लगे। वे सभी महारथी विजयसूचक वाद्योंकी ध्वनिके साथ अत्यन्त हर्षमें भरकर नाचने लगे और अर्जुनको आगे करके शिविरकी ओर चल दिये। ततो<वहार: सैन्यानां तव तेषां च भारत । अस्तं गच्छति सूर्येड भूत् संध्याकाले च वर्तति,भारत! इस प्रकार सूर्यके अस्ताचलको चले जानेपर संध्याके समय आपकी और पाण्डवोंकी सेनाएँ लौट आयीं
sañjaya uvāca |
tataḥ sa-ratha-nāgāś ca jayaṃ prāpya sa-somakāḥ |
pañcālāḥ pāṇḍavāś caiva praṇeduś ca punaḥ punaḥ ||
prayayuḥ śibirāyaiva dhanañjaya-puraskṛtāḥ |
vāditra-ghoṣaiḥ saṃhṛṣṭāḥ pranṛtyanto mahā-rathāḥ ||
tato ’vahāraḥ sainyānāṃ tava teṣāṃ ca bhārata |
astaṃ gacchati sūrye ’bhūt sandhyā-kāle ca vartati ||
قال سنجيا: ثم إن السومَكَة مع البَنْچالا والباندَڤا—ومعهم العرباتُ والفيلةُ والخيول—وقد نالوا الظفر، أخذوا يطلقون زئيرَ النصر مرارًا. وجعلوا أرجونا في المقدّمة، فسار أولئك المقاتلون العظام نحو المعسكر؛ وقد طربوا لدويّ آلات النصر حتى راحوا يرقصون فرحًا. وبعد ذلك، يا بهاراتا، لما مالت الشمس إلى المغيب وحلّ وقتُ الشفق، انسحب جيشك وجيشهم معًا من ساحة القتال.
संजय उवाच
Educational Q&A
Even amid war, conduct follows recognizable boundaries: the arrival of sunset and sandhyā marks a natural and customary pause, and armies withdraw. The passage also highlights how leadership (Arjuna placed foremost) organizes collective action, while victory is expressed through communal ritual—shouts and instruments—rather than indiscriminate violence.
After gaining an advantage, the Somakas, Pañcālas, and Pāṇḍavas celebrate loudly, with martial music and repeated roars. They proceed back to their camp with Arjuna leading. As the sun sets and twilight comes, both sides—your army and theirs—return from the battlefield to their respective encampments.