Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 66
Devanagari script
ओष्ठद्वयकपाटं च दंतार्गलविमुद्रितम् । नाडीस्वेदप्रवाहं च कफपित्तपरिप्लुतम्
Transliteration
oṣṭhadvayakapāṭaṃ ca daṃtārgalavimudritam | nāḍīsvedapravāhaṃ ca kaphapittapariplutam
Translation
双唇如门扇，齿为门闩而封；诸脉道流汗不息，身中又为痰与胆汁所漫溢。
Word by Word
ओष्ठ-द्वय-कपाटम्a door-leaf of two lips
ओष्ठ-द्वय-कपाटम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootओष्ठ (प्रातिपदिक) + द्वय (प्रातिपदिक) + कपाट (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः—द्विगु/तत्पुरुष (द्वौ ओष्ठौ) + कपाटम्
चand
च:
Sambandha (Conjunction/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
दन्त-अर्गल-विमुद्रितम्latched/locked by the teeth as bolts
दन्त-अर्गल-विमुद्रितम्:
Visheshana (Adjectival/विशेषण)
TypeAdjective
Rootदन्त (प्रातिपदिक) + अर्गल (प्रातिपदिक) + विमुद्रित (कृदन्त; मुद्र् धातु)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (दन्ताः अर्गलाः) + क्त (वि+मुद्र्)
नाडी-स्वेद-प्रवाहम्a flow of sweat through channels
नाडी-स्वेद-प्रवाहम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootनाडी (प्रातिपदिक) + स्वेद (प्रातिपदिक) + प्रवाह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (नाडीनां स्वेदस्य प्रवाहः)
चand
च:
Sambandha (Conjunction/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
कफ-पित्त-परिप्लुतम्flooded with phlegm and bile
कफ-पित्त-परिप्लुतम्:
Visheshana (Adjectival/विशेषण)
TypeAdjective
Rootकफ (प्रातिपदिक) + पित्त (प्रातिपदिक) + परिप्लुत (कृदन्त; प्लु धातु)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (कफपित्ताभ्यां परिप्लुतम्) + क्त (परि+प्लु)
Speaker
Sūta (Lomaharṣaṇa) to the sages (deduced from Māheśvarakhaṇḍa narrative style)
Skanda Dialogue
Listener: dvija (addressed)
Visual Art Cues
Scene: Close allegory of the mouth as a sealed gate: lips as panels, teeth as bolt; subtle depiction of nāḍīs and sweat streams; symbolic waves labeled kapha and pitta surrounding the figure.
FAQs
Contemplating the body’s impure and mechanical nature weakens pride and attachment, supporting the pursuit of mokṣa.
No holy site is mentioned.
None; it serves as a reflective teaching for detachment.