Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 95

Devanagari script

धन्यं तन्नेत्रनिर्माणं कृतकृत्यौ तु तौ करौ । अविमुक्तेश्वरं येन याभ्यामैक्षिष्ट यः स्पृशेत्

Transliteration

dhanyaṃ tannetranirmāṇaṃ kṛtakṛtyau tu tau karau | avimukteśvaraṃ yena yābhyāmaikṣiṣṭa yaḥ spṛśet

Translation

那双眼的成就实为有福；那双手也确已圆满——凭此得以瞻仰阿毗穆克提湿伐罗（Avimukteśvara），并以此触及祂。

Word by Word

• धन्यम्: blessed, auspicious
• धन्यम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: धन्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विशेषणम् (neuter nom/acc sg, adjective)

• तत्: that
• तत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; सर्वनाम-विशेषणम् (pronoun used adjectivally)

• नेत्रनिर्माणम्: the making/formation of the eyes
• नेत्रनिर्माणम्: Karma/Artha (Object/Theme/कर्म)
• Type: Noun
• Root: नेत्र (प्रातिपदिक) + निर्माण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (नेत्रस्य निर्माणम्)

• कृतकृत्यौ: having fulfilled their purpose
• कृतकृत्यौ: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कृत (कृ धातु, क्त) + कृत्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), द्विवचन; कर्मधारयः (कृतं कृत्यं येन/यौ) = कृतकृत्यः; विशेषणम्

• तु: indeed, but
• तु: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधान/विरोधार्थक-निपातः (particle: indeed/but)

• तौ: those two
• तौ: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), द्विवचन; सर्वनाम (demonstrative pronoun)

• करौ: hands
• करौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), द्विवचन

• अविमुक्तेश्वरम्: Avimukteśvara (Lord of Avimukta)
• अविमुक्तेश्वरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अविमुक्त (प्रातिपदिक) + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (अविमुक्तस्य ईश्वरः)

• येन: by which (hand/means)
• येन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3), एकवचन; सम्बन्धे करणवाचकः (instrumental relative pronoun)

• याभ्याम्: by which two (hands)
• याभ्याम्: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्री/पुं/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3), द्विवचन; करणवाचकः (instrumental dual relative pronoun)

• ऐक्षिष्ट: (he) beheld/saw
• ऐक्षिष्ट: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ईक्ष् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम् (he saw/beheld)

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; सम्बन्धक-सर्वनाम (relative pronoun)

• स्पृशेत्: may touch
• स्पृशेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्पृश् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

Speaker

Skanda (contextual attribution within Kāśīkhaṇḍa dialogue)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Avimukteśvara / Avimukta-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Agastya (dialogue frame continues nearby)

Visual Art Cues

Scene: A pilgrim stands before the Avimukteśvara liṅga in a lamp-lit sanctum; the devotee’s eyes are uplifted in darśana while hands extend in reverent touch/añjali; priests, bilva leaves, and incense frame the scene.

Characters & Entities

• Avimukteśvara
• Kāśī (implied)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Human faculties become truly meaningful when used for Śiva-darśana and devotional contact with the Lord of Kāśī.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Avimukteśvara in Kāśī (Vārāṇasī), praised as a supremely sanctifying presence.

What ritualistic prescription is mentioned?

Not a formal rite, but the devotional acts of darśana (beholding) and sparśa (touching) Avimukteśvara are extolled.