Shloka 10
ताराविलापः
Tara’s Lament and Counsel after Vali’s Fall
Devanagari script
कपिपत्न्या वचश्श्रुत्वा कपयः कामरूपिणः।प्राप्तकालमविक्लिष्टमूचुर्वचनमङ्गनाम्।।
Transliteration
kapipatnyā vacaḥ śrutvā kapayaḥ kāmarūpiṇaḥ | prāptakālam avikliṣṭam ūcur vacanam aṅganām ||
Translation
听到猿王之妃塔罗（Tārā）的话语，那些能随意变形的群猿，便以清明而切合时宜的言辞对那位夫人说道。
Word by Word
कपि-पत्न्याby the monkey’s wife
कपि-पत्न्या:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootकपि (प्रातिपदिक) + पत्नी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (कपेः पत्नी)
वचःspeech, words
वचः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootवचस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
श्रुत्वाhaving heard
श्रुत्वा:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Root√श्रु (धातु)
Formक्त्वान्त (Absolutive), अव्यय; “having heard”
कपयःmonkeys
कपयः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootकपि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
काम-रूपिणःshape-shifting at will
काम-रूपिणः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootकाम (प्रातिपदिक) + रूपिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; तत्पुरुषः (कामेन रूपं यस्य/येषाम्) विशेषण (qualifying kapayaḥ)
प्राप्त-कालम्timely
प्राप्त-कालम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootप्राप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक; प्र-√आप् + क्त) + काल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः (प्राप्तः कालः यस्य) विशेषण (qualifying vacanam)
अविक्लिष्टम्clear, unconfused
अविक्लिष्टम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootअविक्लिष्ट (प्रातिपदिक; a- + विक्लिष्ट)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (qualifying vacanam)
ऊचुःsaid
ऊचुः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, बहुवचन; परस्मैपद
वचनम्words, statement
वचनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootवचन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
अङ्गनाम्to the lady
अङ्गनाम्:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootअङ्गना (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति (Dative), एकवचन
Context
On hearing Tara, the wife of Vali, the monkeys who could assume any form at their will replied with clear words appropriate to the occasion:
Characters & Entities
T
TārāM
Monkeys (kapayaḥ)V
Vāli (implied by 'kapipatnī')FAQs
Dharma in communication is prāptakāla-vacana: speaking what is timely and clear, especially in moments of crisis and grief.
After Tārā speaks, the monkey leaders respond, offering a message intended to match the urgency of the situation.
Practical wisdom: clarity and timeliness in counsel offered to someone in distress.