Home›Ramayana›Ayodhya Kanda›Sarga 22›Shloka 1
←Previous Verse
Next Verse→

Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 22, Shloka 1

अभिषेक-निवृत्ति-उपदेशः

Withdrawal of the Coronation: Rama’s Counsel to Lakshmana

Devanagari script

अथ तं व्यथया दीनं सविशेषममर्षितम्।श्वसन्तमिव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम्।।।।आसाद्य रामस्सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियम्।उवाचेदं स धैर्येण धारयन्सत्त्वमात्मवान्।।।।

Transliteration

atha taṃ vyathayā dīnaṃ saviśeṣam amarṣitam | śvasantam iva nāgendraṃ roṣa-visphāritekṣaṇam || āsādya rāmaḥ saumitriṃ suhṛdaṃ bhrātaraṃ priyam | uvācedaṃ sa dhairyeṇa dhārayan sattvam ātmavān ||

Translation

于是，自持的罗摩以坚忍稳住心神，走近他亲爱的弟弟、挚友罗什曼那；他因忧苦而憔悴，喘息嘶嘶如蛇王，怒使双目圆睁。罗摩便对他说道：

Word by Word
अथthen/thereupon
अथ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय; अनुक्रमसूचक/सम्बन्धबोधक (particle: 'then/thereupon')
तम्him
तम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे; द्वितीया-विभक्ति (Accusative/कर्म), एकवचन
व्यथयाwith anguish
व्यथया:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootव्यथा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; तृतीया-विभक्ति (Instrumental/करण), एकवचन
दीनम्miserable
दीनम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootदीन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (qualifying 'tam')
स-विशेषम्especially/with marked intensity
स-विशेषम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootविशेष (प्रातिपदिक) + स (उपसर्गवत्/सह-अर्थक)
Formअव्ययीभाव-समास (सह/सहित-अर्थे); पुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; विशेषण
अमर्षितम्indignant/angered
अमर्षितम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootमृष् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि/भूतकालिक विशेषण (past passive participle); पुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; 'tam' इति विशेषण
श्वसन्तम्breathing hard/hissing
श्वसन्तम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootश्वस् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले (present active participle); पुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; विशेषण
इवlike/as if
इव:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formअव्यय; उपमानवाचक (comparative particle)
नागेन्द्रम्king of serpents
नागेन्द्रम्:
Upamana (उपमान)
TypeNoun
Rootनाग + इन्द्र (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (नागानाम् इन्द्रः); पुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; उपमान (object of comparison)
रोष-विस्फारित-ईक्षणम्with eyes widened by anger
रोष-विस्फारित-ईक्षणम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootरोष (प्रातिपदिक) + विस्फारित (विस्फारय्/स्फुर्-आदि, क्त कृदन्त) + ईक्षण (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (रोषेण विस्फारिते ईक्षणे यस्य/यत्); नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग-रूपेण द्वितीया, एकवचन; बहुधा विशेषणरूपेण 'tam' इति विशेष्यस्य
आसाद्यhaving approached
आसाद्य:
Purvakala (पूर्वकाल)
TypeIndeclinable
Rootआ + सद् (धातु) + ल्यप् (कृदन्त)
Formल्यप्-प्रत्ययान्त अव्ययीभाव-रूप कृदन्त (absolutive/gerund): 'having approached'
रामःRama
रामः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootराम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति (Nominative/कर्ता), एकवचन
सौमित्रिम्Lakshmana (son of Sumitra)
सौमित्रिम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसौमित्रि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सम्बोधनार्थे न, कर्मरूपेण (object of 'āsādya')
सुहृदम्intimate friend
सुहृदम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootसुहृद् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying 'saumitriṃ')
भ्रातरम्brother
भ्रातरम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootभ्रातृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; 'saumitriṃ' इत्यस्य अप्पोजिशन (apposition)
प्रियम्beloved
प्रियम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootप्रिय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying 'bhrātaram/saumitriṃ')
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
इदम्this (speech/these words)
इदम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; वाक्यकर्म (object: 'this')
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; 'रामः' इत्यस्य पुनरुक्त-निर्देश (pronoun)
धैर्येणwith fortitude
धैर्येण:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootधैर्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; तृतीया (Instrumental), एकवचन
धारयन्holding/maintaining
धारयन्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootधृ (धातु) + शतृ (कृदन्त)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले (present active participle); पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; कर्तृविशेषण (qualifying 'saḥ/rāmaḥ')
सत्त्वम्composure/steadfastness
सत्त्वम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसत्त्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; 'धारयन्' इत्यस्य कर्म
आत्मवान्self-possessed
आत्मवान्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक) + वत् (तद्धित)
Formवत्-प्रत्ययान्त तद्धित (possessive adjective); पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; कर्तृविशेषण
Context

The self-possessed Rama held his composure and approached his beloved, intimate brother Lakshmana who was (looking) miserable with his mental agony. To him, who was hissing like a king cobra, he said:

Characters & Entities
R
Rāma
L
Lakṣmaṇa (Saumitri)

FAQs

Dharma here is self-mastery: even when faced with injustice and crisis, Rāma restrains anger and speaks from steadiness rather than impulse.

After the shock surrounding the coronation being obstructed and exile being demanded, Lakṣmaṇa is visibly furious; Rāma approaches him calmly to address the situation.

Rāma’s dhairya (fortitude) and sattva (inner composure) are emphasized, contrasted with Lakṣmaṇa’s righteous anger.

←Previous Verse
Next Verse→