Sutra 22
Devanagari script
निवृत्तोत्साहं विग्रहश्रान्तं प्रतिहतोपायं क्षयव्ययाभ्यां प्रवासेन चोपतप्तं शौचेनान्यं लिप्समानमन्यस्माद्वा शङ्कमानं मैत्रीप्रधानं वा कल्याणबुद्धिं साम्ना साधयेत् ॥ कZ_०९.६.२२ ॥
Transliteration
nivṛttotsāhaṃ vigrahaśrāntaṃ pratihatopāyaṃ kṣayavyayābhyāṃ pravāsena copataptaṃ śaucenānyaṃ lipsamānam anyasmād vā śaṅkamānaṃ maitrīpradhānaṃ vā kalyāṇabuddhiṃ sāmnā sādhayet
Translation
以怀柔之策（sāman），他应当争取这样的人：失去进取心、因争斗而疲惫、计策受阻、因损失与开支以及流放而受苦者；或寻求另一种（更清白/更安全的）处境者，或惧怕他人者；或重视友谊、心怀善意者。
Word by Word
निवृत्त-उत्साहम्one whose initiative/energy has ceased; dispirited
निवृत्त-उत्साहम्:
TypeAdjective (compound)
Rootवृत् (निवृत्त), सह्/उत्सह् (उत्साह)
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; विशेषणम् (लिप्समानम्/शङ्कमानम् इत्यस्य)
विग्रह-श्रान्तम्wearied by conflict/hostility (war-worn)
विग्रह-श्रान्तम्:
TypeAdjective (compound)
Rootग्रह् (विग्रह), श्रम् (श्रान्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; विशेषणम्
प्रतिहत-उपायम्whose means/expedients have been thwarted
प्रतिहत-उपायम्:
TypeAdjective (compound)
Rootहन् (प्रतिहत), इ/उपाय (उपाय)
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; विशेषणम्
क्षय-व्यय-आभ्याम्by depletion and expenditure
क्षय-व्यय-आभ्याम्:
TypeNoun (compound)
Rootक्षि (क्षय), व्यय (वि+इ/अय्), (द्वन्द्व)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग (भाववाचक), द्विवचन, तृतीया; हेतौ/करणे
प्रवासेनby living away (exile/sojourn)
प्रवासेन:
TypeNoun
Rootवस् (प्र+वस्) / वास (प्रवास)
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, तृतीया; हेतौ/करणे
चand
च:
TypeParticle
Rootच
Formसमुच्चयार्थक अव्यय
उपतप्तम्afflicted, distressed
उपतप्तम्:
TypeAdjective/PPP
Rootतप् (उप+तप्)
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; भूतकर्मणि कृदन्त (क्त)
शौचेनby (his) scrupulousness/purity
शौचेन:
TypeNoun
Rootशुच् (शौच)
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, तृतीया; हेतौ/करणे
अन्यम्another person (i.e., such a person)
अन्यम्:
TypePronoun/Adjective
Rootअन्य
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; ‘another (person)’—object of साधयेत्
लिप्समानम्desiring to obtain (something)
लिप्समानम्:
TypeParticiple (present, desiderative)
Rootलिप्स् (desiderative of लभ्)
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; वर्तमान कृदन्त (शतृ/शानच्-प्राय), इच्छार्थक
अन्यस्मात्from another (person/source)
अन्यस्मात्:
TypePronoun/Adjective
Rootअन्य
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, पञ्चमी; अपादान
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक अव्यय
शङ्कमानम्suspecting, apprehending
शङ्कमानम्:
TypeParticiple (present)
Rootशङ्क्
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; वर्तमान कृदन्त (शानच्), आत्मनेपदभावः
मैत्री-प्रधानम्one for whom friendship is primary; friendship-inclined
मैत्री-प्रधानम्:
TypeAdjective (compound)
Rootमित्र (मैत्री), धा/प्रधन (प्रधान)
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; विशेषणम्
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक अव्यय
कल्याण-बुद्धिम्one of benevolent/good intention
कल्याण-बुद्धिम्:
TypeNoun (compound)
Rootकल्याण, बुध् (बुद्धि)
Formस्त्रीलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; ‘good intention/disposition’
साम्नाby conciliation (persuasion)
साम्ना:
TypeNoun
Rootसामन्
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, तृतीया; करण (instrumental)
साधयेत्should win over / should bring to one’s side
साधयेत्:
TypeVerb
Rootसाध्
Formविधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्ता (राजा/नीतिज्ञः) implied
Entities Mentioned
W
war-weary actorR
resource-depleted actorE
exile/expatriate actorF
fearful/suspecting actorF
friendship-oriented actorFAQs
Actors under stress—war fatigue, blocked plans, fiscal depletion, exile, reputational insecurity, or fear—along with naturally friendly, cooperative personalities; all are best approached with reassurance and conciliatory offers.