Adhyaya 23: The Birth of Gaṇapati, the Emergence of the Vināyakas, and the Significance of the Fourth Lunar Day

Verse 1

प्रजापाल उवाच । कथं गणपतेर्जन्म मूर्तिमन्तं च सत्तम । एतन्मे संशयं छिन्धि धृतिकष्टं व्यवस्थितम् ॥ २३.१ ॥

Prajāpāla thưa: “Bạch đấng tối thắng trong muôn loài, Gaṇapati đã sinh ra như thế nào, và bằng cách nào Ngài trở thành bậc có thân tướng? Xin hãy chặt đứt mối nghi này của con, vốn bám chặt như một nỗi khó khăn dai dẳng.”

Verse 2

महातपा उवाच । पूर्वं देवगणाः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः । कार्यारम्भं तथा चक्रुः सिध्यन्ते च न संशयः ॥ २३.२ ॥

Mahātapā thưa: “Thuở xưa, toàn thể chư thiên cùng các bậc ṛṣi giàu công phu khổ hạnh đã khởi sự mọi công việc đúng theo cách này; và họ đạt thành tựu, không còn nghi ngờ.”

Verse 3

सन्मार्गवर्तिषु यथा सिद्ध्यन्ते विघ्नतः क्रियाः । असत्कारिषु सर्वेषु तद्वदेवमविघ्नतः ॥ २३.३ ॥

Cũng như đối với những người đi trên chánh đạo, các hành động vẫn được thành tựu dù gặp chướng ngại; thì đối với tất cả kẻ không bày tỏ sự kính trọng (hay tiếp đãi) đúng mực, điều ấy cũng vậy—quả thật, không bị ngăn trở.

Verse 4

ततो देवाः सपितरश्चिन्तयामासुरोजसा । असत्कार्येषु विघ्नार्थं सर्व एवासभ्यमन्त्रयन् ॥ २३.४ ॥

Bấy giờ chư thiên cùng với các Pitṛ (linh hồn tổ tiên) đã mạnh mẽ nghị luận; tất cả đều bàn định và khởi dụng những biện pháp nhằm gây chướng ngại cho các việc làm bất chính.

Verse 5

ततस्तेषां तदा मन्त्रं कुर्वतस्त्रिदिवौकसाम् । बभूव बुद्धिर्गमने रुद्रं प्रति महात्मतिम् ॥ २३.५ ॥

Rồi khi các bậc cư ngụ nơi tam thiên đang tiến hành cuộc nghị bàn ấy, trong họ liền khởi lên quyết ý đi đến Rudra, bậc đại tâm.

Verse 6

ते तत्र रुद्रमागम्य कैलासनिलयं गुरुम् । ऊचुः सविनयं सर्वे प्रणिपातपुरःसरम् ॥ २३.६ ॥

Tại đó, họ đến gần Rudra—vị đạo sư tôn kính ngự tại Kailāsa—rồi tất cả đều khiêm cung thưa bày, sau khi đã phủ phục đảnh lễ trước tiên.

Verse 7

देवा ऊचुः । देवदेव महादेव शूलपाणे त्रिलोचन । विघ्नार्थमविशिष्टानामुत्पादयितुमर्हसि ॥ २३.७ ॥

Chư thiên thưa rằng: “Ôi Thần của các thần, Đại Thần—đấng cầm đinh ba, bậc Tam Nhãn—xin Ngài nên phát sinh (một đấng) nhằm trừ chướng ngại cho hết thảy, không phân biệt.”

Verse 8

एवमुक्तरस् तदा देवैर् भवः परमया मुदा । उमां निरीक्षयामास चक्षुषाऽनिमिषेण ह ॥ २३.८ ॥

Được chư thiên thưa như vậy khi ấy, Bhava (Śiva) hoan hỷ tột bậc, rồi nhìn Umā bằng ánh mắt không chớp.

Verse 9

देवानां सन्निधौ तस्य पश्यतो मां महात्मनः । चिन्ताऽभूद् व्योम्नि मूर्तिभ्यो दृश्यते केन हेतुना ॥ २३.९ ॥

Trước mặt chư thiên, khi bậc đại hồn ấy đang nhìn ta, liền khởi lên một ý nghĩ: “Vì cớ gì (điều này) lại hiện thấy trên hư không như những hình thể có thân?”

Verse 10

पृथिव्या विद्यते मूर्तिरपां मूर्तिस्तथैव च । तेजसः श्वसनस्यापि मूर्तिरेषा तु दृश्यते । आकाशं च कथं नेति मत्वा देवो जहास च ॥ २३.१० ॥

“Đất có hình thể, nước cũng có hình thể như vậy. Hình thể của lửa và cả của gió cũng thật sự được nhận thấy. Nhưng nghĩ rằng: ‘Hư không (ākāśa) thì làm sao có thể (mang) hình thể được?’—suy như thế rồi, vị thần bật cười.”

Verse 11

ज्ञानशक्तिमुमां दृष्ट्वा यद् दृष्टं व्योम्नि शम्भुना । यच्चोक्तं ब्रह्मणा पूर्वं शरीरं तु शरीरिणाम ॥ २३.११ ॥

Sau khi chiêm kiến Umā như năng lực của trí tuệ—và nhớ lại điều Śambhu đã thấy trên bầu trời—cùng điều Brahmā đã từng nói trước đây: ấy chính là nói về thân thể của các hữu tình có thân.

Verse 12

यच्चापि हसितं तेन देवेन परमेष्ठिना । एतत्कार्यचतुष्केण पृथिव्यादिचतुष्वपि ॥ २३.१२ ॥

Và cả tiếng cười do vị thần ấy, Parameṣṭhin, phát ra—cũng cần được hiểu là liên hệ đến bộ bốn hành tác này, và tương tự đối với nhóm bốn bắt đầu từ Đất.

Verse 13

मूर्त्तिमानतितेजस्वी हसतः परमेष्ठिनः । प्रदीप्तास्यो महादीप्तः कुमारो भासयन् दिशः । परमेष्ठिगुणैर्युक्तः साक्षाद् रुद्र इवापरः ॥ २३.१३ ॥

Từ Parameṣṭhin đang cười, hiện ra một thiếu niên—có hình thể và rực sáng vượt bậc; miệng như bừng lửa, chói lòa mãnh liệt, soi sáng các phương; được trang bị các phẩm tính của Parameṣṭhin, chàng hiển nhiên như chính Rudra, như thể một Rudra khác.

Verse 14

उत्पन्नमात्रो देवानां योषितः सप्रमोहयन् । कान्त्या दीप्त्या तथा मूर्त्या रूपेण च महात्मवान् ॥ २३.१४ ॥

Vừa mới sinh ra, bậc đại hồn ấy đã làm các nữ thần của chư thiên mê mờ—bởi vẻ đẹp, ánh quang, hình thể và dung mạo của ngài.

Verse 15

तं दृष्ट्वा परमं रूपं कुमारस्य महात्मनः । उमा अनिमेषनेत्राभ्यां तमपश्यत भामिनी ॥ २३.१५ ॥

Khi thấy dung sắc tối thượng của Kumāra bậc đại hồn, Umā—với đôi mắt không chớp—đã nhìn chăm vào ngài; người nữ rạng ngời ấy cố định ánh nhìn nơi ngài.

Verse 16

तं दृष्ट्वा कुपितो देवः स्त्रीभावं चञ्चलं तथा । मत्वा कुमाररूपं तु शोभनं मोहनं दृशाम् । ततः शशाप तं देवः स्त्रीशङ्कां परमेश्वरः ॥ २३.१६ ॥

Thấy người ấy, vị thần nổi giận, cho rằng trạng thái nữ giới là bất định; lại xét hình tướng thiếu niên thì đẹp đẽ, mê hoặc đôi mắt. Bấy giờ, Đấng Tối Thượng (Parameśvara) liền nguyền rủa người ấy bằng “mối nghi ngờ kiểu nữ” (strī-śaṅkā).

Verse 17

कुमार गजवक्त्रस्त्वं प्रलम्बजठरस्तथा । भविष्यसि तथा सर्पैरुपवीतगतिर्ध्रुवम् ॥ एवं शशाप तं देवस्तीव्रकोपसमन्वितः ॥ २३.१७ ॥

“Này thiếu niên, ngươi sẽ có mặt như voi, và bụng cũng sẽ trễ xuống. Lại nữa, chắc chắn ngươi sẽ mang rắn làm dây thánh (upavīta).” Nói vậy, vị thần, đầy cơn thịnh nộ dữ dội, đã giáng lời nguyền lên người ấy.

Verse 18

अर्द्धकोट्या च रोमाणामात्मनोऽङ्गे त्रिलोचनः । कूपकास्वेदसलिलपूर्णशूलधरस्तथा । धुन्वन् शरीरमुत्थाय ततो देवो रुषान्वितः ॥ २३.१८ ॥

Trilocana (Śiva), với nửa koṭi lông tóc trên thân mình, lại mang cây tam xoa có ổ cán đầy nước mồ hôi, bèn đứng dậy, rung chuyển thân thể; rồi vị thần tràn đầy phẫn nộ.

Verse 19

यथा यथा असौ स शरीरमाद्यं धुनोति देवस्त्रिशिखास्त्रपाणिः । तथा तथा चाङ्गरुहाश्चकासुर्जलं क्षितौ संन्यपतंस्तथान्याः ॥ २३.१९ ॥

Như vị thần—tay cầm vũ khí triśikhā—hết lần này đến lần khác rung chuyển thân thể nguyên sơ của mình, thì lông tóc trên các chi thể cũng hết lần này đến lần khác ánh lên; và nước cũng rơi xuống mặt đất từ những phần khác nữa.

Verse 20

विनायकानेकविधा गजास्या स्तमालनिलाञ्जनसन्निकाशाः । उत्तस्थुरुच्चैर्विविधास्त्रहस्ता स्ततस्तु देवा मनसाकुलेन ॥ २३.२० ॥

Bấy giờ, nhiều loại Vināyaka—mặt voi, sắc tối như gỗ tamāla và như phấn mắt xanh (añjana)—đồng loạt trỗi dậy vang dội, tay cầm đủ thứ binh khí. Thấy vậy, chư thiên trong lòng bối rối, tâm trí xao động.

Verse 21

किमेतदित्यद्भुतकर्मकारी ह्येकः करोत्यप्रतिमं महच्च । कार्यं सुराणां कृतमेतदिष्टं भवेदथैतं परितं कुतस्तत् ॥ २३.२१ ॥

“Đây là gì vậy? Vì chỉ một bậc làm nên những kỳ công cũng có thể hoàn thành một việc lớn lao, vô song. Việc này dường như là công việc mà chư thiên mong cầu, nay đã được hoàn tất—vậy thì làm sao có thể có sự đảo ngược, và nó sẽ phát sinh từ đâu?”

Verse 22

दिवौकसां चिन्तयतां तथा तु विनायकैः क्ष्मा क्षुभिता बभूव । चतुर्मुखश्चाप्रतिमो विमानम् आरुह्य खे वाक्यमिदं जगाद ॥ २३.२२ ॥

Khi các cư dân cõi trời đang bàn luận như thế, thì mặt đất (kṣmā) bị các Vināyaka làm cho chấn động. Bấy giờ, Đấng bốn mặt vô song (Phạm Thiên) lên cỗ xe bay, rồi nói những lời này giữa hư không.

Verse 23

धन्याः स्थ देवाः सुरनायकेन त्रिलोचनेनाद्भुतरूपिणा च । अनुगृहीताः परमेश्वरेण सुरद्विषां विघ्नकृतां नतौ च ॥ २३.२३ ॥

Hỡi chư thiên, các ngài thật phúc lành—được vị lãnh tụ của chư sura, Đấng ba mắt với hình tướng kỳ diệu, ban ân; lại còn được Đấng Tối Thượng (Parameśvara) gia hộ. Nhờ hành động cúi lạy của Ngài, mọi chướng ngại do kẻ thù của chư thiên tạo ra đều được dứt trừ.

Verse 24

इत्येवमुक्त्वा प्रपितामहस्तानुवाच देवस्त्रिशिखास्त्रपाणिम् । यस्ते विभो वक्त्रसमुद्भवः प्रभुर्विनायकानां भवतु त्विमेऽनुगाः ॥ २३.२४ ॥

Nói xong như vậy, Đấng Tổ Phụ (Phạm Thiên) liền bảo vị thần cầm vũ khí Triśikhā: “Hỡi bậc uy lực, xin cho đấng sinh ra từ miệng của ngài, là chúa tể của các Vināyaka, trở thành người đứng đầu các tùy tùng này của ngài.”

Verse 25

भवांस्तथा । अस्यात्मवरेण चाम्बरे त्वया चतुष्वस्तु शरीरचारी । आकाशमेतद् बहुधा व्यवस्थितं त्वया वरेण्यः कृत एव नान्यः ॥ २३.२५ ॥

Ngài cũng như thế. Nhờ sự ưu việt tự thân của chính ngài, ngài vận hành với thân thể trong bầu trời theo bốn cách. Cõi ākāśa (hư không) này được an bài thành nhiều dạng; hỡi bậc đáng tôn, chính ngài một mình đã tạo tác—không ai khác.

Verse 26

प्रभोर्भव त्वं प्रतिमास्त्रपाणिना इमानि चास्त्राणि वरांश्च देहि । इत्येवमुक्त्वा ।अधिगते पितामहे त्रिलोचनश्चात्मभवं जगाद ॥ २३.२६ ॥

“Xin Ngài hiển lộ làm Chúa Tể, mang dấu hiệu của binh khí; và xin ban cho những binh khí này cùng các ân phúc nữa.” Nói như vậy xong, khi đã đến gần Pitāmaha (Đấng Tổ Phụ, Phạm Thiên), bậc Tam Nhãn (Trilocana) liền cất lời với Ātmabhava (Đấng Tự Sinh).

Verse 27

विनायको विघ्नकरो गजास्यो गणेशनामा च भवस्य पुत्रः । एते च सर्वे तव यान्तु भृत्या विनायकाः क्रूरदृष्टिः प्रचण्डाः । उच्छुष्मदानादिविवृद्धदेहाः कार्येषु सिद्धिं प्रतिपादयन्तः ॥ २३.२७ ॥

“Ngài là Vināyaka, kẻ gây chướng ngại, mặt voi, mang danh Gaṇeśa, và là con của Bhava (Śiva). Nguyện cho tất cả tùy tùng của Ngài—những Vināyaka ánh nhìn dữ dằn, uy mãnh—đi ra, thân hình lớn mạnh nhờ ucchuṣma, dāna và các pháp tương tự, để thiết lập sự thành tựu trong mọi công việc.”

Verse 28

भवांश्च देवेषु तथा मखेषु कार्येषु चान्येषु महानुभावात् । अग्रेषु पूजां लभतेऽन्यथा च विनाशयिष्यस्यथ कार्यसिद्धिम् ॥ २३.२८ ॥

Còn Ngài, do uy đức lớn lao, được tôn kính trước hết giữa chư thiên, trong các lễ tế (yajña) và trong mọi công việc khác. Bằng không, Ngài hẳn sẽ làm tiêu hoại sự thành tựu của nghi lễ (hay sự việc) ấy.

Verse 29

इत्येवमुक्त्वा परमेश्वरेण सुरैः समं काञ्चनकुम्भसंस्थैः । जलैस्तथासावभिषिक्तगात्रो रराज राजेन्द्र विनायकानाम् ॥ २३.२९ ॥

Nói như vậy xong, Đấng Tối Thượng (Parameśvara) cùng với chư thiên đã làm lễ quán đảnh cho Ngài bằng nước đựng trong những bình vàng; và thế là, hỡi bậc vua của các vua, thân Ngài được xức nước quán đảnh liền rực sáng, trở thành bậc tối thượng giữa các Vināyaka.

Verse 30

दृष्ट्वाऽभिषिच्यमानं तु देवास्तं गणनायकम् । तुष्टुवुः प्रयताः सर्वे त्रिशूलास्त्रस्य सन्निधौ ॥ २३.३० ॥

Thấy vị thủ lĩnh của các gaṇa đang được quán đảnh, chư thiên—tất cả đều nghiêm cẩn và chuyên chú—đã ca ngợi Ngài, trước sự hiện diện của vũ khí triśūla (đinh ba).

Verse 31

देवा ऊचुः । नमस्ते गजवक्त्राय नमस्ते गणनायक । विनायक नमस्तेऽस्तु नमस्ते चण्डविक्रम ॥ २३.३१ ॥

Chư thiên thưa rằng: “Kính lễ Ngài, bậc có diện mạo voi; kính lễ Ngài, vị lãnh đạo các gaṇa. Ôi Vināyaka, xin nhận lễ kính; kính lễ Ngài, bậc dũng lực mãnh liệt.”

Verse 32

नमोऽस्तु ते विघ्नकर्त्रे नमस्ते सर्पमेखल । नमस्ते रुद्रवक्त्रोत्थ प्रलम्बजठराश्रित ॥ २३.३२ ॥

Kính lễ Ngài, đấng tạo (hoặc trừ) chướng ngại; kính lễ Ngài, đấng lấy rắn làm đai lưng. Kính lễ Ngài, đấng sinh từ miệng Rudra, ngự trong bụng Pralamba.

Verse 33

सर्वदेवनमस्कारादविघ्नं कुरु सर्वदा । एवं स्तुतस्तदा देवैर्महात्मा गणनायकः । अभिषिक्तश्च रुद्रस्य सोमस्यापत्यतां गतः ॥ २३.३३ ॥

“Từ lời kính lễ đối với tất cả chư thiên, xin hãy luôn làm cho mọi sự được vô chướng ngại.” Được chư thiên tán thán như vậy khi ấy, bậc đại tâm—vị lãnh đạo các gaṇa—được làm lễ quán đảnh, và đạt địa vị là con của Rudra và Soma.

Verse 34

एतच्चतुर्थ्यां संपन्नं गणाध्यक्षस्य पार्थिव । यतस्ततोऽयं महती तिथीनां परमा तिथिः ॥ २३.३४ ॥

Tâu Đại vương, nghi lễ/sự hành trì này được thành tựu vào ngày trăng thứ tư (Caturthī) liên hệ đến Chúa tể các gaṇa; vì thế, ngày ấy được xem là đại nhật, là tithi tối thượng trong các tithi.

Verse 35

एतस्यां यस्तिलान् भुक्त्वा भक्त्या गणपतिं नृप । आराधयति तस्याशु तुष्यते नात्र संशयः ॥ २३.३५ ॥

Tâu Đại vương, ai trong dịp này dùng hạt mè và với lòng sùng kính thờ phụng Gaṇapati, thì Ngài mau chóng hoan hỷ với người ấy; điều này không nghi ngờ.

Verse 36

यश्चैतत् पठते स्तोत्रं यश्चैतच्छृणुयात् सदा । न तस्य विघ्ना जायन्ते न पापं सर्वथा नृप ॥ २३.३६ ॥

Tâu Đại vương, người nào tụng đọc bài thánh tụng này và người nào thường xuyên lắng nghe, thì đối với người ấy không có chướng ngại phát sinh, và tội lỗi (pāpa) hoàn toàn không còn sót lại dưới bất cứ phương diện nào.