Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 6

Devanagari script

उपनिक्षेपधर्मेण शूद्रान्नं यः पचेद्द्विजः । अभोज्यं तद्भवेदन्नं स च विप्रः पतेदधः

Transliteration

upanikṣepadharmeṇa śūdrānnaṃ yaḥ paceddvijaḥ | abhojyaṃ tadbhavedannaṃ sa ca vipraḥ patedadhaḥ

Translation

Nếu người “hai lần sinh” (dvija) nấu thức ăn của Śūdra, viện cớ theo lệ “upanikṣepa” (giữ hộ như vật ký thác), thì thức ăn ấy trở thành bất khả thọ thực; và vị Bà-la-môn ấy sa sút khỏi chánh hạnh.

Word by Word

• उपनिक्षेपधर्मेण: by the rule of deposit (as a trust)
• उपनिक्षेपधर्मेण: Karana (Instrument/Means/करण)
• Type: Noun
• Root: उपनिक्षेप + धर्म (प्रातिपदिकौ)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः — 'उपनिक्षेपस्य धर्मः' (as a manner/instrument)

• शूद्रान्नम्: Shudra's food
• शूद्रान्नम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शूद्र + अन्न (प्रातिपदिकौ)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धसूचक सर्वनाम (relative pronoun)

• पचेत्: should cook
• पचेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √पच् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), तृतीयपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• द्विजः: a twice-born (Brahmin etc.)
• द्विजः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• अभोज्यम्: inedible
• अभोज्यम्: Vidhaya (Predicate/विधेय)
• Type: Adjective
• Root: अ-भोज्य (कृदन्त/प्रातिपदिक; √भुज् + यत्, नञ्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; यत्-कृदन्त (gerundive)

• तत्: that
• तत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• भवेत्: would become
• भवेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √भू (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), तृतीयपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• अन्नम्: the food
• अन्नम्: Karta (Subject/कर्ता) (भवेत् इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: अन्न (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• च: and
• च: Sambandha (Connector/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयबोधक

• विप्रः: the Brahmin
• विप्रः: Apposition (समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• पतेत्: would fall
• पतेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √पत् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), तृतीयपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• अधः: downwards
• अधः: Desha (Direction/देश)
• Type: Indeclinable
• Root: अधः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb of direction)

Speaker

Śiva (Īśvara)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A brāhmaṇa cook in a pilgrimage kitchen receives grain ‘as a deposit’ from a śūdra patron; the food darkens symbolically, while a dharma-personified figure turns away, indicating loss of ritual fitness.

Characters & Entities

• Dvija
• Vipra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma is not merely technical; using loopholes or pretexts in purity-sensitive rites is condemned as spiritually degrading.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The instruction is situated within Prabhāsa-kṣetra māhātmya’s śrāddha teaching, not a separate tīrtha description.

What ritualistic prescription is mentioned?

Avoid cooking/handling prohibited food under pretexts; such food is declared abhojya and leads to ritual/spiritual downfall.