Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 5

Devanagari script

दन्तैर्द्रुतं समुत्पाट्य यावदाकर्षति द्विजाः । तावत्तज्जडमार्गेण तोयधारा विनिर्गता

Transliteration

dantairdrutaṃ samutpāṭya yāvadākarṣati dvijāḥ | tāvattajjaḍamārgeṇa toyadhārā vinirgatā

Translation

Nó dùng răng nhổ bật thật nhanh và kéo mạnh—hỡi các bậc nhị sinh—ngay khoảnh khắc ấy, một dòng nước tuôn trào theo lối rãnh cứng kia.

Word by Word

• दन्तैः: with (their) teeth
• दन्तैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: दन्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), बहुवचन; Instrumental plural

• द्रुतम्: quickly
• द्रुतम्: Kriya-visheshana (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: द्रुत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; adverbial accusative (क्रियाविशेषणवत्)

• समुत्पाट्य: having uprooted/pulled out
• समुत्पाट्य: Purvakala-kriya (Prior action)
• Type: Verb
• Root: सम् + उत् + √पट्/पाट् (धातु) → समुत्पाट्य (क्त्वान्त कृदन्त)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (Gerund/Absolutive); पूर्वकालिक क्रिया

• यावत्: as long as / until
• यावत्: Kriya-visheshana (Temporal extent)
• Type: Indeclinable
• Root: यावत् (प्रातिपदिक/अव्यय)
• Form: अव्यय; काल/परिमाणवाचक (correlative)

• आकर्षति: pulls/draws
• आकर्षति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ + √कृष् (धातु)
• Form: लट्-लकार (वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन; Parasmaipada

• द्विजाः: the twice-born (Brahmins)
• द्विजाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; Nominative plural

• तावत्: so long / then
• तावत्: Kriya-visheshana (Extent)
• Type: Indeclinable
• Root: तावत् (प्रातिपदिक/अव्यय)
• Form: अव्यय; तावत्-यावत् सहसंबन्धि (correlative)

• तत्: that
• तत्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; (समासपूर्वपदत्वेन)

• जडमार्गेण: by the rigid/blocked passage
• जडमार्गेण: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: जड + मार्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; करण (by the path); समासः—षष्ठी/कर्मधारय-प्रायः ‘जडः मार्गः’

• तोयधारा: a stream of water
• तोयधारा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तोय + धारा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुष (‘तोयस्य धारा’)

• विनिर्गता: came out / issued forth
• विनिर्गता: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + निर् + √गम् (धातु) → विनिर्गत (क्त कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि/भूतकालिक कृदन्त; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (to match तोयधारा)

Speaker

Sūta

Tirtha Mahatmya

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: dvijāḥ / dvijaśreṣṭhāḥ (addressed audience within the narration)

Visual Art Cues

Scene: A thirsty cow uproots a tuft of grass with her teeth; at the very pull, a clear stream bursts from the earth along a newly formed rigid channel, startling nearby sages/Brāhmaṇas.

Characters & Entities

• Dhenu (cow)
• Dvija (twice-born)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

When dharma’s conditions mature, grace can burst forth suddenly—turning an ordinary act into the revelation of a tīrtha.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Gomukha-tīrtha, whose water is described as emerging at the cow’s action.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; the verse narrates the tīrtha’s emergence (prādurbhāva), foundational for later practices like snāna and pāna.