Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 46

Devanagari script

ततः कृच्छ्रेण महता कुष्ठव्याधिसमाकुलः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे संप्राप्तः स द्विजोत्तमाः

Transliteration

tataḥ kṛcchreṇa mahatā kuṣṭhavyādhisamākulaḥ | hāṭakeśvaraje kṣetre saṃprāptaḥ sa dvijottamāḥ

Translation

Rồi sau đó, hết sức nhọc nhằn—bị bệnh phong (cùi) hành hạ—vị brāhmaṇa ưu tú ấy đã đến miền thánh địa thuộc về Hāṭakeśvara.

Word by Word

• ततः: then/thereafter
• ततः: Desha-Kala (Time/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय; तद्-प्रातिपदिकात्)
• Form: अव्यय, काल/अनन्तर-अर्थे; adverb (then/thereafter)

• कृच्छ्रेण: with hardship
• कृच्छ्रेण: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: कृच्छ्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (अथवा पुंलिङ्ग-प्रयोगः), तृतीया-विभक्ति, एकवचन; Instrumental (with difficulty)

• महता: great
• महता: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; agrees with कृच्छ्रेण (great)

• कुष्ठव्याधिसमाकुलः: afflicted by leprosy/disease
• कुष्ठव्याधिसमाकुलः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: कुष्ठ (प्रातिपदिक) + व्याधि (प्रातिपदिक) + समाकुल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (कुष्ठ-व्याधिभिः समाकुलः = afflicted with leprosy-disease)

• हाटकेश्वरजे: in/at Hāṭakeśvara-related
• हाटकेश्वरजे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: हाटकेश्वर (प्रातिपदिक) + ज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (हाटकेश्वरात् जात/सम्बद्ध) qualifying क्षेत्रे

• क्षेत्रे: in the sacred field/place
• क्षेत्रे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; Locative singular

• संप्राप्तः: arrived
• संप्राप्तः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + प्र + आप् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; used predicatively (having arrived)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; Pronoun

• द्विजोत्तमः: the best of the twice-born (brahmin)
• द्विजोत्तमः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक) + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (द्विजानाम् उत्तमः)

Speaker

Narrator (Purāṇic narrator within Tīrthamāhātmya context; specific speaker not stated in snippet)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Not specified.

Visual Art Cues

Scene: A leprosy-stricken brāhmaṇa, exhausted, arrives at the boundary of Hāṭakeśvara-kṣetra—dusty road, staff in hand, body wrapped, eyes fixed on distant temple spires.

Characters & Entities

• Hāṭakeśvara
• kṣetra (sacred region)
• dvijottama (excellent brāhmaṇa)
• kuṣṭha (leprosy)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even severe bodily affliction does not obstruct dharma when one perseveres toward a sacred kṣetra.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Hāṭakeśvara-kṣetra is named as a sanctified region within the Nāgarakhaṇḍa’s tīrtha landscape.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual is stated; the act of reaching the kṣetra itself is foregrounded as spiritually meaningful.