तपसो महिमा (The Greatness and Typology of Tapas)

Verse 1

व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ तत्प्राप्तिं वद सत्तम । यद्गत्वा न निवर्तंते शिवभक्तियुता नराः

Vyāsa thưa: “Ôi Sanatkumāra, bậc toàn tri, bậc tối thắng trong hàng hiền thiện—xin nói cho con phương cách đạt đến ‘Đó’ (cảnh giới tối thượng); nơi mà người có lòng sùng kính Śiva khi đã đến thì không còn trở lại vòng ràng buộc thế gian nữa.”

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । पराशरसुत व्यास शृणु प्रीत्या शुभां गतिम् । व्रतं हि शुद्धभक्तानां तथा शुद्धं तपस्विनाम्

Sanatkumāra đáp: “Hỡi Vyāsa, con của Parāśara, hãy lắng nghe với niềm hoan hỷ và lòng kính tín con đường cát tường. Pháp trì giới nguyện (vrata) này dành cho những người sùng kính thanh tịnh, và cũng thanh tịnh cho các bậc khổ hạnh an trú trong tapas.”

Verse 3

ये शिवं शुद्धकर्माणस्सुशुद्धतपसान्विताः । समर्चयन्ति तं नित्यं वन्द्यास्ते सर्वथान्वहम्

Những ai thanh tịnh trong hạnh nghiệp, đầy đủ khổ hạnh đã được gột sạch, ngày ngày cung kính thờ phụng Đức Śiva—người ấy đáng được tôn kính mọi bề, trong mọi thời.

Verse 4

नातप्ततपसो यांति शिवलोकमनामयम् । शिवानुग्रहसद्धेतुस्तप एव महामुने

Kẻ không thực hành khổ hạnh thì chẳng đến được Śivaloka, cõi không sầu khổ. Hỡi bậc đại hiền, chỉ có tapas mới là nhân duyên chân thật và chắc chắn của ân sủng Đức Śiva.

Verse 5

तपसा दिवि मोदन्ते प्रत्यक्षं देवतागणाः । ऋषयो मुनयश्चैव सत्यं जानीह मद्वचः

Nhờ tapas, chư thiên hoan hỷ hiển nhiên nơi cõi trời; các ṛṣi và muni cũng vậy. Hãy biết lời ta là chân thật.

Verse 6

सुदुर्द्धरं दुरासाध्यं सुधुरं दुरतिक्रमम् । तत्सर्वं तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम्

Điều gì cực khó chịu đựng, khó thành tựu, nặng nề khó mang, và khó vượt qua—tất thảy đều có thể đạt được nhờ tapas; vì chính tapas là sức lực khó ai khuất phục.

Verse 7

सुस्थितस्तपसि ब्रह्मा नित्यं विष्णुर्हरस्तथा । देवा देव्योऽखिलाः प्राप्तास्तपसा दुर्लभं फलम्

Brahmā vững lập trong khổ hạnh; Viṣṇu và Hara (Śiva) cũng hằng an trụ trong tapas. Tất cả chư thiên và thiên nữ đều đạt được, nhờ khổ hạnh, quả báo hiếm có khó được.

Verse 8

येन येन हि भावेन स्थित्वा यत्क्रियते तपः । ततस्संप्राप्यतेऽसौ तैरिह लोके न संशयः

Người an trú trong tâm thái (bhāva) nào mà hành tapas, thì chính kết quả tương ưng với tâm thái ấy sẽ được thành tựu ngay trong đời này—không còn nghi ngờ.

Verse 9

सात्त्विकं राजसं चैव तामसं त्रिविधं स्मृतम् । विज्ञेयं हि तपो व्यास सर्वसाधनसाधनम्

Tapas (khổ hạnh) được ghi nhớ là có ba loại: sāttvika, rājasa và tāmasa. Vì thế, hỡi Vyāsa, cần hiểu đúng về tapas, bởi chính nó là khí cụ làm mạnh mẽ mọi phương tiện tu tập khác.

Verse 10

सात्त्विकं दैवतानां हि यतीनामूर्द्ध्वरेतसाम् । राजसं दानवानां हि मनुष्याणां तथैव च । तामसं राक्षसानां हि नराणां क्रूरकर्मणाम्

Tánh khí của chư Thiên phần nhiều là sāttvika (thanh tịnh, sáng trong); cũng vậy đối với các vị khổ hạnh giữ gìn tinh lực nhờ phạm hạnh. Tánh khí của Dānavas phần nhiều là rājasa, và người đời thường cũng như thế. Tánh khí của Rākṣasas phần nhiều là tāmasa, cũng như những kẻ làm việc tàn bạo, hung ác.

Verse 11

त्रिविधं तत्फलं प्रोक्तं मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । जपो ध्यानं तु देवानामर्चनं भक्तितश्शुभम्

Các bậc Muni thấy rõ chân lý đã dạy rằng quả báo ấy có ba phần: japa (trì tụng thánh chú), dhyāna (thiền quán về Thần linh), và arcana (thờ phụng chư Thiên) cát tường, được thực hiện bằng lòng bhakti (sùng kính).

Verse 12

सात्त्विकं तद्धि निर्दिष्टमशेषफलसाधकम् । इह लोके परे चैव मनोभिप्रेतसाधनम्

Điều ấy quả thật được chỉ dạy là sāttvika (thanh tịnh, rạng ngời), có năng lực thành tựu mọi quả lành. Nó làm viên mãn điều tâm mong cầu—cả ở đời này lẫn đời sau—dưới ân điển của Śiva, dẫn người sùng kính đến những thành tựu cát tường.

Verse 13

कामनाफलमुद्दिश्य राजसं तप उच्यते । निजदेहं सुसंपीड्य देहशोषकदुस्सहैः

Khổ hạnh được thực hành nhằm cầu đạt quả báo theo ý muốn được gọi là tapas rājasa (do dục vọng thúc đẩy). Nó được tiến hành bằng cách ép xác khắc nghiệt, qua những phương pháp khó chịu đựng khiến thân thể gầy mòn và kiệt quệ.

Verse 14

तपस्तामसमुद्दिष्टं मनोभिप्रेतसाधनम्

Khổ hạnh được tuyên là tāmasika khi nó chỉ được thực hành để đạt điều mà tâm trí ham muốn (mục đích vị kỷ).

Verse 15

उत्तमं सात्त्विकं विद्याद्धर्मबुद्धिश्च निश्चला । स्नानं पूजा जपो होमः शुद्धशौचमहिंसनम्

Hãy biết nếp sống tối thượng là Sāttvika: trí phân biệt vững bền đặt nền trên Dharma—cùng với tắm gội thanh tịnh, lễ bái, trì tụng thần chú, cúng Homa bằng lửa, sự trong sạch và vệ sinh, và Ahimsa (không bạo hại).

Verse 16

व्रतोपवासचर्या च मौनमिन्द्रियनिग्रहः । धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दानं क्षांतिर्दमो दया

Giữ giới nguyện và ăn chay, thực hành đạo hạnh có kỷ luật, im lặng và chế ngự các căn; trí kiên định, minh tri chân thật, chân ngôn và không sân hận; bố thí, nhẫn nhục, tự chế và lòng từ bi—đó là những hạnh lành thanh lọc paśu (kẻ bị trói buộc) và hướng về Đức Śiva, Pati, Đấng giải thoát.

Verse 17

वापीकूपतडागादेः प्रसादस्य च कल्पना । कृच्छ्रं चांद्रायणं यज्ञस्सुतीर्थान्याश्रमाः पुनः

Cũng có thể thực hiện việc đào giếng, giếng bậc, ao hồ và những công trình tương tự, cùng việc dựng đền thờ và kiến trúc thánh; giữ các giới sám hối Kṛcchra và Cāndrāyaṇa; cử hành tế lễ (yajña); và lại nương đến các tīrtha linh thiêng và các ẩn viện (āśrama)—tất cả như những pháp tu thanh tịnh hướng về Śiva.

Verse 18

धर्मस्थानानि चैतानि सुखदानि मनीषिणाम् । सुधर्मः परमो व्यासः शिवभक्तेश्च कारणम्

Quả thật đây là những trú xứ của dharma, ban an lạc cho bậc hiền trí. Su-dharma—chánh hạnh—là tối thượng, hỡi Vyāsa, và chính là nhân duyên trực tiếp đưa đến lòng sùng kính đối với Chúa Śiva.

Verse 19

संक्रातिविषुवद्योगो नादमुक्ते नियुज्यताम् । ध्यानं त्रिकालिकं ज्योतिरुन्मनीभावधारणा

Hãy đem kỷ luật gắn với những điểm giao thời thiêng liêng—các tiết chí, phân và những lần chuyển vận của mặt trời—mà ứng dụng vào pháp giải thoát qua nāda (âm thanh nội tại). Hãy hành thiền ba thời mỗi ngày, duy trì quán niệm về Ánh Sáng bên trong và sự an trụ vững bền gọi là unmanī-bhāva.

Verse 20

रेचकः पूरकः कुम्भः प्राणायामस्त्रिधा स्मृतः । नाडीसंचारविज्ञानं प्रत्याहारनिरोधनम्

Prāṇāyāma được ghi nhớ là có ba phần: recaka (thở ra), pūraka (hít vào) và kumbhaka (nín giữ hơi). Cùng với đó là tri kiến về sự dẫn lưu qua các nāḍī, và sự chế ngự các căn bằng sự thu nhiếp (pratyāhāra) cùng sự điều phục, ngăn dứt (nirodha).

Verse 21

तुरीयं तदधो बुद्धिरणिमाद्यष्टसंयुतम् । पूर्वोत्तमं समुद्दिष्टं परज्ञानप्रसाधनम्

Bên dưới trạng thái thứ tư (turyā) là năng lực trí tuệ (buddhi), được trang bị tám quyền năng bắt đầu từ aṇimā. Điều ấy được tuyên dạy là tối thắng trong các nguyên lý nội tại trước đó, và là phương tiện thành tựu tri kiến tối thượng.

Verse 22

काष्ठावस्था मृतावस्था हरितावेति कीर्तिताः । नानोपलब्धयो ह्येतास्सर्वपापप्रणाशनाः

Chúng được gọi là “trạng thái gỗ”, “trạng thái chết” và “trạng thái xanh”. Quả thật, những trạng thái đạt được theo nhiều cách ấy đều là năng lực tiêu trừ mọi tội lỗi.

Verse 23

नारी शय्या तथा पानं वस्त्रधूपविलेपनम् । ताम्बूलभक्षणं पंच राजैश्वर्य्यविभूतयः

Bầu bạn với nữ nhân, giường nệm, rượu men say, y phục quý đẹp, hương trầm và dầu thơm xoa thân, cùng việc nhai trầu—năm điều ấy được tuyên xưng là thú hưởng của vinh hoa vương giả và vẻ huy hoàng thế tục.

Verse 24

हेमभारस्तथा ताम्रं गृहाश्च रत्नधेनवः । पांडित्यं वेदशास्त्राणां गीतनृत्यविभूषणम्

Ngài ban những gánh vàng nặng cùng cả đồng; nhà cửa và những con bò như châu báu, có năng lực mãn nguyện; sự tinh thông Veda và các śāstra, cùng vẻ trang sức của thành tựu trong ca hát và vũ điệu.

Verse 25

शंखवीणामृदंगाश्च गजेन्द्रश्छत्रचामरे । भोगरूपाणि चैतानि एभिश्शक्तोऽनुरज्यते

Tù và, đàn vīṇā và trống mṛdaṅga; voi chúa, cùng lọng vua và quạt đuôi yak—tất cả đều là hình thái của hưởng thụ. Bởi những thứ ấy, linh hồn bị trói buộc sinh luyến ái và bị kéo vào dục vọng.

Verse 26

आदर्शवन्मुनेस्नेहैस्तिलवत्स निपीड्यते । अरं गच्छेति चाप्येनं कुरुते ज्ञानमोहितः

Bị mê lầm trong tri kiến, ông ôm ghì bê con bằng lòng thương—như kẻ bám víu vào ảnh trong gương—rồi lại bảo nó: “Đủ rồi, hãy đi,” mà xử sự bằng phán đoán rối loạn.

Verse 27

जानन्नपीह संसारे भ्रमते घटियंत्रवत् । सर्वयोनिषु दुःखार्तस्स्थावरेषु चरेषु च

Dẫu có hiểu biết, trong vòng luân hồi thế gian này người ấy vẫn lang thang như guồng nước quay mãi, bị khổ não bức bách trong mọi loài thai sinh—giữa chúng bất động lẫn hữu động.

Verse 28

एवं योनिषु सर्वासु प्रतिक्रम्य भ्रमेण त । कालांतरवशाद्याति मानुष्यमतिदुर्लभम्

Vì thế, sau khi mê lầm lang thang qua mọi loài thai sinh, hết lần này đến lần khác chuyển từ đời này sang đời khác, một hữu tình—chỉ sau quãng thời gian rất dài—mới đạt được thân người vô cùng hiếm có.

Verse 29

व्युत्क्रमेणापि मानुष्यं प्राप्यते पुण्यगौरवात् । विचित्रा गतयः प्रोक्ताः कर्मणां गुरुलाघवात्

Dẫu theo một lộ trình không đều, người ta vẫn có thể đạt được thân người nhờ sức nặng và uy nghi của phước đức. Vì vậy, các nẻo đi của chúng sinh được nói là muôn vẻ, tùy theo nghiệp (karma) nặng hay nhẹ.

Verse 30

मानुष्यं च समासाद्य स्वर्गमोक्षप्रसाधनम् । नाचरत्यात्मनः श्रेयस्स मृतश्शोचते चिरम्

Được sinh làm người—phương tiện để thành tựu cõi trời và giải thoát—ai không thực hành điều thật sự lợi ích cho tự ngã, sau khi chết sẽ than khóc sầu muộn rất lâu.

Verse 31

देवासुराणां सर्वेषां मानुष्यं चाति दुर्लभं । तत्संप्राप्य तथा कुर्यान्न गच्छेन्नरकं यथा

Đối với mọi loài—dù là chư thiên hay a-tu-la—thân người là vô cùng hiếm có. Đã được thân ấy, hãy sống và hành động sao cho không rơi vào địa ngục.

Verse 32

स्वर्गापवर्गलाभाय यदि नास्ति समुद्यमः । दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं वृथा तज्जन्म कीर्तितम्

Nếu không có sự tinh tấn chân thành để cầu đạt cõi trời và vượt lên trên nữa là giải thoát (mokṣa), thì dù đã được thân người hiếm có, đời ấy vẫn bị tuyên là sống uổng phí.

Verse 33

सर्वस्य मूलं मानुष्यं चतुर्वर्गस्य कीर्तितम् । संप्राप्य धर्मतो व्यास तद्यत्तादनुपालयेत्

Hỡi Vyāsa, thân người được tuyên xưng là cội nền của mọi sự, vì là nền tảng cho bốn mục tiêu đời sống (dharma, artha, kāma và mokṣa). Đã đạt được thân ấy nhờ dharma, thì phải gìn giữ và sống cẩn trọng theo con đường chính pháp ấy.

Verse 34

धर्ममूलं हि मानुष्यं लब्ध्वा सर्वार्थसाधकम् । यदि लाभाय यत्नः स्यान्मूलं रक्षेत्स्वयं ततः

Đã được thân người—lấy dharma làm gốc và có thể thành tựu mọi mục tiêu chân thật—nếu muốn nỗ lực để đạt lợi ích, thì trước hết tự mình phải gìn giữ chính cái gốc ấy, tức dharma.

Verse 35

मानुष्येऽपि च विप्रत्वं यः प्राप्य खलु दुर्लभम् । नाचरत्यात्मनः श्रेयः कोऽन्यस्तस्मादचेतनः

Ngay cả trong thân người, được địa vị brāhmaṇa thật là hiếm; kẻ nào đạt được mà vẫn không thực hành điều đem lại lợi ích tối thượng cho linh hồn mình, thì còn ai mê muội hơn người ấy?

Verse 36

द्वीपानामेव सर्वेषां कर्मभूमिरियमुच्यते । इतस्स्वर्गश्च मोक्षश्च प्राप्यते समुपार्जितः

Trong mọi châu lục (dvīpa), chỉ nơi này được gọi là karmabhūmi—đất của hành nghiệp thiêng. Từ đây, người ta đạt cõi trời; và cũng từ đây, nhờ công phu tích đức đúng đắn, giải thoát (mokṣa) được giành lấy.

Verse 37

देशेऽस्मिन्भारते वर्षे प्राप्य मानुष्यमध्रुवम् । न कुर्यादात्मनः श्रेयस्तेनात्मा खलु वंचितः

Trong cõi Bhārata này, đã được thân người mong manh vô thường; nếu không cầu tìm điều lợi ích chân thật cho Tự Ngã, thì chính linh hồn mình quả thật bị lừa dối, mất phần thiện tối thượng.

Verse 38

कर्मभूमिरियं विप्र फलभूमिरसौ स्मृता । इह यत्क्रियते कर्म स्वर्गे तदनुभुज्यते

Hỡi Bà-la-môn, cõi này được nhớ là ruộng của hành nghiệp, còn cõi trời kia là ruộng của quả báo. Nghiệp nào làm ở đây, thì ở thiên giới sẽ thọ hưởng quả ấy.

Verse 39

यावत्स्वास्थ्यं शरीरस्य तावद्धर्मं समाचरेत् । अस्वस्थश्चोदितोऽप्यन्यैर्न किंचित्कर्तुमुत्सहेत्

Chừng nào thân thể còn khỏe mạnh, hãy siêng năng hành trì dharma. Nhưng khi thân bất an, dẫu người khác thúc giục, cũng chớ gắng sức làm điều gì.

Verse 40

अध्रुवेण शरीरेण ध्रुवं यो न प्रसाधयेत् । ध्रुवं तस्य परिभ्रष्टमध्रुवं नष्टमेव च

Ai dùng thân vô thường này mà không nỗ lực chứng ngộ Đấng Thường Hằng—Śiva vĩnh cửu—thì đối với người ấy, cái Thường Hằng bị mất; còn cái vô thường cũng tiêu tan như vậy.

Verse 41

आयुषः खंडखंडानि निपतंति तदग्रतः । अहोरात्रोपदेशेन किमर्थं नावबुध्यते

Tuổi thọ rơi rụng từng mảnh ngay trước mắt. Dẫu ngày và đêm không ngừng dạy bảo chân lý ấy, cớ sao con người vẫn chưa tỉnh ngộ?

Verse 42

यदा न ज्ञायते मृत्युः कदा कस्य भविष्यति । आकस्मिके हि मरणे धृतिं विंदति कस्तथा

Khi không ai biết cái chết sẽ đến lúc nào, sẽ đến với ai, thì khi tử thần ập đến bất ngờ, ai có thể thật sự giữ được sự vững vàng của tâm?

Verse 43

परित्यज्य यदा सर्वमेकाकी यास्यति ध्रुवम् । न ददाति कदा कस्मात्पाथेयार्थमिदं धनम्

Khi con người chắc chắn phải ra đi một mình, bỏ lại tất cả, thì của cải này không đem bố thí cho ai, vì cớ gì—dẫu như lương thực làm hành trang cho cuộc hành trình?

Verse 44

गृहीतदानपाथेयः सुखं याति यमालयम् । अन्यथा क्लिश्यते जंतुः पाथेयरहिते पथि

Người đã tích lũy “lương thực cho cuộc hành trình” bằng bố thí thì đi đến cõi của Yama một cách an ổn; nếu không, chúng sinh mang thân sẽ khổ sở trên đường, như kẻ lữ hành lên đường mà không có lương thực.

Verse 45

येषां कालेय पुण्यानि परिपूर्णानि सर्वतः । गच्छतां स्वर्गदेशं हि तेषां लाभः पदेपदे

Những ai công đức đã viên mãn, chín muồi đúng thời—khi tiến về cõi trời, lợi lạc và phước lành sẽ theo họ ở mỗi bước chân.

Verse 46

इति ज्ञात्वा नरः पुण्यं कुर्यात्पापं विवर्जयेत् । पुण्येन याति देवत्वमपुण्यो नरकं व्रजेत्

Biết vậy, con người nên làm việc công đức và tránh điều tội lỗi. Nhờ công đức mà đạt địa vị chư thiên; kẻ không công đức sẽ rơi vào địa ngục.

Verse 47

ये मनागपि देवेशं प्रपन्नाश्शरणं शिवम् । तेऽपि घोरं न पश्यंति यमं न नरकं तथा

Dẫu chỉ hơi chút nương tựa và quy y nơi Śiva—Đấng Chủ Tể của chư thiên—thì cũng không thấy Diêm Vương đáng sợ, và cũng chẳng gặp địa ngục.

Verse 48

किंतु पापैर्महामोहैः किंचित्काले शिवाज्ञया । वसंति तत्र मानुष्यास्ततो यांति शिवास्पदम्

Tuy vậy, vì tội lỗi và mê muội lớn, một số người—do mệnh lệnh của Śiva—ở nơi ấy trong một thời gian; rồi sau đó họ đi đến chính cõi của Śiva.

Verse 49

ये पुनस्सर्वभावेन प्रतिपन्ना महेश्वरम् । न ते लिम्पंति पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा

Còn những ai đem trọn vẹn thân tâm mà quy y Maheshvara, thì không bị tội lỗi làm hoen ố, như lá sen không bị nước làm ướt.

Verse 50

उक्तं शिवेति यैर्नाम तथा हरहरेति च । न तेषां नरकाद्भीतिर्यमाद्धि मुनिसत्तम

Hỡi bậc hiền thánh tối thượng, những ai xưng tụng Danh “Śiva”, và cũng xưng “Hara-Hara”, thì không sợ địa ngục—quả thật cũng chẳng phải sợ Diêm Vương.

Verse 51

परलोकस्य पाथेयं मोक्षोपायमनामयम् । पुण्यसंघैकनिलयं शिव इत्यक्षरद्वयम्

Hai âm “Śi-va” là lương thực cho cuộc hành trình sang đời sau, là phương tiện giải thoát không tì vết, và là nơi duy nhất hội tụ mọi công đức và thiện hạnh.

Verse 52

शिवनामैव संसारमहारोगेकशामकम् । नान्यत्संसाररोगस्य शामकं दृश्यते मया

Chỉ Danh hiệu Śiva là phương dược duy nhất làm lắng dịu đại bệnh của luân hồi (saṃsāra). Ta không thấy có phương nào khác có thể làm dịu bệnh saṃsāra.

Verse 53

ब्रह्महत्यासहस्राणि पुरा कृत्वा तु पुल्कसः । शिवेति नाम विमलं श्रुत्वा मोक्षं गतः पुरा

Thuở xưa có một người Pulkaśa—dẫu đã gây hàng ngàn lần tội brahmahatyā—chỉ nhờ nghe Danh hiệu thanh tịnh “Śiva” mà đạt giải thoát (mokṣa).

Verse 54

तस्माद्विवर्द्धयेद्भक्तिमीश्वरे सततं बुधः । शिवभक्त्या महाप्राज्ञ भुक्तिं मुक्तिं च विंदति

Vì vậy, bậc trí giả nên luôn nuôi dưỡng lòng sùng kính đối với Đấng Chúa Tể. Ôi người đại trí, nhờ bhakti dâng lên Śiva, người ấy đạt cả phúc lạc thế gian (bhukti) lẫn giải thoát (mukti).