Shloka 26

Adhyaya 71 — The King’s Remorse and the Sage’s Counsel on the Necessity of a Wife

Sanskrit

ऋषीरुवाच पाणिग्रहणकाले त्वं सूर्यभौमशनैश्चरैः ।

शुक्रवाचस्पतिभ्याञ्च तव भार्यावलोकिता ॥

Transliteration

ṛṣīruvāca pāṇigrahaṇa-kāle tvaṃ sūrya-bhauma-śanaiścaraiḥ / śukra-vācaspati-bhyāṃ ca tava bhāryāvalokitā

Translation

Vị hiền triết nói: Vào lúc cử hành lễ nắm tay (hôn phối), vợ của ngài đã bị Mặt Trời, Sao Hỏa, Sao Thổ, cùng cả Sao Kim và Sao Mộc chiếu xét (tác động).

Word by Word

• ऋषिः: the sage
• ऋषिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ऋषि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद

• पाणिग्रहणकाले: at the time of marriage (hand-taking)
• पाणिग्रहणकाले: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पाणिग्रहण + काल (प्रातिपदिक-द्वय)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (पाणिग्रहणस्य काले)

• त्वम्: you
• त्वम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम

• सूर्यभौमशनैश्चरैः: by the Sun, Mars, and Saturn
• सूर्यभौमशनैश्चरैः: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: सूर्य + भौम + शनैश्चर (प्रातिपदिक-त्रय)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन; इतरेतर-द्वन्द्व (सूर्यश्च भौमश्च शनैश्चरश्च)

• शुक्रवाचस्पतिभ्याम्: by Venus and Jupiter
• शुक्रवाचस्पतिभ्याम्: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: शुक्र + वाचस्पति (प्रातिपदिक-द्वय)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), द्विवचन; इतरेतर-द्वन्द्व (शुक्रश्च वाचस्पतिश्च)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक-निपात (conjunction)

• तव: your
• तव: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6th), एकवचन; सर्वनाम

• भार्या: wife
• भार्या: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भार्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• अवलोकिता: was looked at/observed
• अवलोकिता: Kriyā (क्रिया/भूतकर्मणि)
• Type: Adjective
• Root: अव + लोक् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: कृदन्त (क्त-प्रत्यय, past passive participle); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; (कर्मणि)

Speakers

• Sage to king

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "adbhuta", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Primary Deities

• Sūrya
• Maṅgala (Bhauma)
• Śani
• Śukra
• Bṛhaspati (Vācaspati)

Key Themes

• Jyotiṣa (planetary influence)
• Marriage rite (pāṇigrahaṇa)
• Karmic determinants of temperament

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The verse reflects a purāṇic acceptance of cosmic causality: individual experience (especially relational temperament) is shaped by time, ritual moment, and planetary configurations—yet the teaching context implies that understanding causes enables remedial action and wiser conduct.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Carita with ancillary dharma/jyotiṣa material; not a sarga/manvantara passage but a didactic explanation embedded in narrative.

What is the esoteric significance?

Planets here function as archetypal forces: Sūrya (ego/authority), Maṅgala (heat/conflict), Śani (constraint), Śukra (desire/affection), Bṛhaspati (ethics/counsel). Their ‘gaze’ at marriage symbolizes the composite psyche that will play out in intimacy.