Shloka 20

Adhyaya 63 — The Birth of Svarocis and the Rescue of Manoramā: The Astra-Heart and the Healing of Curses

Sanskrit

क्षान्त्याऽस्पदं वै ब्राह्मण्यं क्रोधसंयमनं तपः ।

एतच्छ्रुत्वा ददौ शापं तयोऽप्यमितद्युतिः ॥

Transliteration

kṣāntyāspadaṃ vai brāhmaṇyaṃ krodhasaṃyamanaṃ tapaḥ | etac chrutvā dadau śāpaṃ tayor apy amitadyutiḥ ||

Translation

Nhẫn nhục thật sự là nền tảng của phẩm hạnh Bà-la-môn; chế ngự cơn giận mới là khổ hạnh chân chính. Nghe vậy, bậc có uy quang vô lượng ấy vẫn thốt ra lời nguyền rủa đối với cả hai người.

Word by Word

• क्षान्त्या: by/with forbearance
• क्षान्त्या: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: क्षान्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (Instrumental/करण), एकवचन

• आस्पदम्: foundation, seat, basis
• आस्पदम्: Karta/Predicate-noun (कर्ता/विधेय)
• Type: Noun
• Root: आस्पद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/कर्ता-पद), एकवचन

• वै: indeed
• वै: Sambandha/Emphasis (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय-निपात)
• Form: निपात (emphatic particle)

• ब्राह्मण्यम्: brahminhood
• ब्राह्मण्यम्: Visheshya/Predicate (विधेय)
• Type: Noun
• Root: ब्राह्मण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा एकवचन (as predicate with ‘आस्पदम्’)

• क्रोधसंयमनम्: restraint of anger
• क्रोधसंयमनम्: Karta/Predicate-noun (कर्ता/विधेय)
• Type: Noun
• Root: क्रोध (प्रातिपदिक) + संयमन (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (genitive determinative: ‘of anger’), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा एकवचन

• तपः: austerity
• तपः: Karta/Predicate-noun (कर्ता/विधेय)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा एकवचन

• एतत्: this
• एतत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/कर्म), एकवचन

• श्रुत्वा: having heard
• श्रुत्वा: Purvakala-kriya (पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु) → श्रुत्वा (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive), पूर्वकाल (having heard)

• ददौ: gave/uttered
• ददौ: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दा (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/लिट्), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• शापम्: a curse
• शापम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: शाप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/कर्म), एकवचन

• तयोः: of those two / for those two
• तयोः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (Genitive/सम्बन्ध) वा सप्तमी-द्विवचनरूप (Locative dual form identical); द्विवचन

• अपि: also
• अपि: Sambandha/Addition (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अप्यर्थक अव्यय (also/even)

• अमितद्युतिः: the one of immeasurable splendor
• अमितद्युतिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अमित (प्रातिपदिक) + द्युति (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि (possessive: ‘one whose splendor is immeasurable’), पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन

Speakers

• Unspecified in excerpt; narrative indicates a luminous ascetic/brāhmaṇa figure reacts by cursing two persons

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "raudra", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Dharma
• Anger and self-control
• Power of speech (śāpa)
• Paradox of spiritual power without restraint

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The verse defines authentic tapas as emotional governance. It also critiques the irony of a spiritually radiant person acting contrary to the very principle praised—illustrating how power without composure becomes destructive.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

It functions as dharma-upadeśa embedded in narrative (ākhyāna), not as a cosmological/genealogical lakṣaṇa. The Purāṇic method here is moral instruction through consequence.

What is the esoteric significance?

Śāpa represents thought/speech crystallizing into fate. When krodha overrides kṣānti, the same inner energy that could liberate becomes binding and afflictive.