Shloka 22
भीमसेनस्य प्रतिघातः—भगदत्तगजप्रहारः—घटोत्कचमायायुद्धम्
Bhīma’s Counteroffensive, Bhagadatta’s Elephant Assault, and Ghaṭotkaca’s Māyā Engagement
बभूव तुमुल: शब्दो विमिश्रो दुन्दुभिस्वनै: । दिवस्पृड नरवीराणां निघ्नतामितरेतरम् | सम्प्रहारे सुतुमुले तव तेषां च भारत
sañjaya uvāca |
babhūva tumulaḥ śabdo vimiśro dundubhisvanaiḥ |
divas-pṛg nara-vīrāṇāṁ nighnatām itaretaram |
samprahāre sutumule tava teṣāṁ ca bhārata ||
Sañjaya thưa: Trong cuộc giao tranh dữ dội tột bậc giữa quân của bệ hạ và quân của họ, hỡi Bhārata, một tiếng gầm náo động nổi lên, hòa lẫn với tiếng trống kettledrum vang rền. Khi các dũng sĩ anh hùng đánh nhau, công kích rồi phản kích lẫn nhau, tiếng ồn ghê rợn ấy lan vút lên cao, như chạm tới tận trời.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse is primarily descriptive rather than doctrinal: it highlights the overwhelming sensory force of war—how collective violence becomes a sky-filling uproar. Ethically, it underscores the magnitude and terror of mutual aggression, setting a sobering backdrop for reflections on duty (dharma) and the human cost of conflict.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that, as the two armies close in fierce combat, the noise of chariots and warriors striking one another swells and blends with the booming of war-drums, becoming so intense it seems to reach the heavens.