Shloka 21
भीमसेनस्य प्रतिघातः—भगदत्तगजप्रहारः—घटोत्कचमायायुद्धम्
Bhīma’s Counteroffensive, Bhagadatta’s Elephant Assault, and Ghaṭotkaca’s Māyā Engagement
धावतां च रथौघानां निघ्नतां च पृथक् पृथक्
dhāvatāṁ ca rathaughānāṁ nighnatāṁ ca pṛthak pṛthak, bhārata!
Sañjaya thưa: “Hỡi Bhārata, khi những đoàn xe chiến lao tới và đánh nhau từng tốp, từng cuộc chạm trán rời rạc, tiếng ầm vang càng thêm ghê rợn—hòa lẫn với tiếng trống kettledrum dội vang. Trong cuộc ác chiến giữa các con của ngài và các Pāṇḍava, tiếng gầm đáng sợ của những dũng sĩ trao đòn rồi đáp đòn lan khắp bầu trời.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse is primarily descriptive rather than doctrinal: it underscores the overwhelming, impersonal momentum of war—hosts in motion, scattered clashes, and a sky-filling roar. Ethically, it hints at the gravity of collective violence: once battle is unleashed, individual valor becomes part of a larger, terrifying machinery whose consequences exceed any single warrior’s intent.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra the intensifying combat: chariot formations charge, collide, and fight in dispersed one-on-one or small-group engagements. The noise of impacts and counter-impacts, amplified by war-drums, becomes so fierce that it seems to pervade the heavens—signaling the full escalation of the Kaurava–Pāṇḍava battle.