Shloka 13
च्यवन-कुशिक-संवादः
Cyavana–Kuśika Dialogue on Hospitality, Service, and Lineage Questions
भीष्म उवाच रेतजो वा भवेत् पुत्रस्त्यक्तो वा क्षेत्रजो भवेत् अध्यूढ: समयं भिनत्त्वेत्येतददेव निबोध मे
bhīṣma uvāca | retajo vā bhavet putras tyakto vā kṣetrajo bhavet | adhyūḍhaḥ samayaṃ bhinattv ity etad eva nibodha me ||
Bhīṣma đáp: “Tâu đại vương, đứa con sinh từ chính hạt giống của mình dĩ nhiên là con mình. Cũng vậy, con ‘kṣetraja’—được sinh trong người vợ nhờ một người đàn ông khác vì mục đích nối dõi—sẽ được tính là con của người chồng khi kẻ gieo giống đã từ bỏ quyền nhận con. Hãy hiểu nguyên tắc ấy đối với con ‘adhyūḍha’ nữa: khi phá bỏ hay vượt qua điều ước (samaya), địa vị sẽ đổi khác. Ý nghĩa đạo lý là: quyền làm cha và quyền lợi không chỉ do hạt giống sinh học quyết định, mà do sự thừa nhận, sự khước từ quyền, và khế ước xã hội chi phối.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that sonship (and the attendant rights/duties) is determined by dharmic recognition and agreement: a biological son is straightforwardly one’s own, but in kṣetraja/adhyūḍha cases the decisive factor is whether the begetter renounces his claim and whether the governing agreement (samaya) is upheld or breached.
Bhishma is instructing the king on dharma concerning categories of sons and the legitimacy of lineage. He clarifies how retaja, kṣetraja, and adhyūḍha sons are to be regarded, emphasizing the role of consent, renunciation, and social/legal convention.